Thursday, September 3, 2015

Quirino Obrero Paet: Manipud iti Taleb agingga iti Maui


Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 20, 1941 iti Christ the King
Church iti Paing Bantay, Ilocos Sur


QUIRINO OBRERO PAET:
Manipud Taleb agingga iti Maui
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



NAYANAK ni Quirino Obrero Paet, maysa a 1946 Sakada, idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa daytoy kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a mapan agtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiag. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko a managan iti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti sakadas' contract, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti ania man nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu iti problema ti salun-at.

Iti uneg ti kampo, maramrambakan idi ti Rizal Day. Naragsak ti pannakarambak iti daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay idi ti Rizal Day Queen babaen iti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng iti pasala a social dance iti Filipinas a no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay iti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center kadagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas iti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu idi dagiti Filipino ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.
Da Quirino ken Lucia Paet

Ti pamilia Paet ti nagtaraken kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti mangparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon dagiti annakda iti gastosenda iti eskuela, agdalus kalpasan ti klase [dagiti annak] iti classrooms, iti cafeteria, iti banyo kdpy.

Kas tradision kadagiti Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, agsapul iti trabaho tapno matulonganda dagiti nagannakda nga aggastos para kadagiti kakabsatda a dadduma. Iti kasta, amin nga annak makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No iti tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapan iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan ken pagdadnonan. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak ti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipinos nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak idi nga itugot no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya iti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami iti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a mangayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a mapan agtrabaho iti Hawaii idi 1946.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

Friday, August 14, 2015

Pedro Pacubas: Manipud Filipinas agingga iti Puunene


Manipud Filipinas agingga iti Puunene:
[Ti Pakasaritaan ni Pedro Pacubas]


Ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK iti Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Enero 7, 1924 ni Pedro Pacubas. Napan ni Pedro iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ti Puunene, Maui. 

Kas met la kadagiti sabsabali a lallaki a naawis a napan nagtrabaho, maymaysa ti rason no apay nga inawatda ti trabaho a naidiaya kadakuada: tapno maitag-ay ti kinarigat ti biag. 

Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Apaman a nakasangpet ni Pedro iti Maui, nagtrabaho a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar, Company [HC & S]. Naibalay daytoy ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti plantasion, iti kampo McGerrow, Puunene a masarakan iti kasumbangir ti kiskisan ti Puunene. Nagtrabaho a kas irrigator agingga a nagretiro iti serbisio idi 1989 iti tawen a 65.

Ngem saan a nagpatingga dita ti kinasaldet nga agtrabaho ni Pedro, nagtultuloy latta a nagtrabaho uray day-off na. Nagpart-time pay kas karpintero a kaduana met la dagiti papagayamna kas kada Amador Tabon, Dionicio Tabangcura ken ti Dios-ti-aluadna Silvestre Peros.

Idi tawen 1950, nagawid ni Pedro iti Filipinas tapno mapan agsapul iti asawaenna. Adda dua a babbai a kursunada ken pagpilianna nga asawaen. Ngem daksanggasat ta awan kadakuada ti nangayat kenkuana. Gapu iti dayta, saan a naupay ni Pedro. Naam-ammona ti maysa a nakapimpintas a balasang nga agnagan iti Gregoria Lopez nga agnaed iti Bantay, iti ili a nakayanakanna.

No adda idi pakaawisan ti balasang a pasala iti lugarda, adda latta ti kabsatna a lalaki ken ti anti daytoy a mangbaybayabay kenkuana. 

"Chaperone-na," linagip ni Pedro.

"No awisennak idi nga isala ni Pedro, makilumba kadagiti padana a lallaki nga agturong kaniak. Apagrugi pay la ti sonata a maipatokar, taray pugiit ni Pedro nga umay kaniak," makakatawa ni Gregoria a nanglagip ti napalabas.

Kuna ni Gregoria nga istrikto daydi lolona. Inakona nga adu idi ti nagarem kenkuana ngem awan uray maysa ti inawatna. Saanna a napadasan ti naki-boyfriend. Sa maysa pay, nairanrana a nayasawa ti kasinsinna iti kabsat ni Pedro. Gapuna a dakkel a koneksion daytoy iti panaginnasideg ti rikna da Pedro ken Gregoria.

Idi masierto dagitoy dua ti pudno a mariknada, mismo ti nagannak ni Pedro ti napan dimmawat iti pammalubos dagiti nagannak ti balasang ken ti lolona tapno ibanagna ni Gregoria. 

Napatgan ti kiddaw. Nagkallaysa da Pedro ken Gregoria idi Agosto 16, 1950.
Idi nagkallaysa da Pedro ken Gregoria, Agosto 16, 1950

Immabot iti siam a bulan ti bakasion ni Pedro iti Filipinas. Nagduadua ketdi no agsubli pay iti Hawaii. Ngem idi maabisigna a masapul nga agsubli, nagsubli a dagus tapno agurnong ti adu pay a kuarta para iti masakbayan ti bangonenna a pamilia. Nayanak ti umuna nga anakna, ni Roy, idi 1951.

Di nagbayag, simmaruno ni Gregoria a nagpa-Hawaii idi 1960. Nagnaed da Pedro ken Gregoria iti McGerrow Camp iti tallo a bulan sada immakar iti 6th Increment, iti asideg ti Lihikai School. Nagindegda ditoy iti sangapulo a tawen agingga idi 1970 idi immakarda manen iti baro a nagyananda, iti 11th Increment.

Iti dayta met la a tiempo, nagsapata ni Gregoria a kas makipagili iti Estados Unidos. Binaliwanna ti naganna iti "Georget." Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Pedro idi Hunio 7, 2007.

Ti Bunga ti Ayan-ayat da Pedro ken Gregoria
Ni Roy, inaunaan, pimmusay metten.

Maikadua ni Roland, nayasawa ken ni Maricar. Adda anakda a babai, ni Tara Ann. Nagtrabaho ni Roland iti Kalima O Maui ken isu ti mangimatmaton ti bukodna a negosio, ti Peebles and Rocks.

Ni Stella Pagatpatan ti maikatlo ken addaan iti anak a babai. Nagtrabaho ni Stella iti Four Seasons Hotel.

Paggaayat idi da Pedro ken Gregoria ti agbaniaga iti sabali a lugar a kaduada dagiti appokoda. Napanan metten dagitoy nga agkaingungot ti Switzerland, Italia, Filipinas, California ken Las Vegas.

Kaay-ayo unay ni Pedro ti mapan agbuya ti pallot, wenno ti biangan. Agpada dagitioy nga agasawa nga aktibo a miembro ti Kahului Filipino Community Association.

Balakad ni Gregoria kadagiti agtutubo: "Agbalin a naimbag, mapan agbasa ken pilien dagiti nasayaat a gayyem." Kunana met kadagiti kapatadana: "Agbalin a nasayaat kadagiti gagayyem, diyo luklokoen ida."

Kuna da Roland, Stella, Cheyna ken Tara Ann: "Nasayaat a tao ni Tatang. Nasaldet. Ket uray pay naunget no dadduma, napakumbabanto latta. Managayat, manangipateg ken naasi."
Da Pedro ken Gregoria Pacubas

Ni Pedro ti instrumento iti pannakapetision ti kabsatna, ni Elias; ti kayongna, ni Victorino Lopez ken ti kaanakan a lalaki daytoy, ni Fidel Lopez.






Saturday, April 4, 2015

CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan ti grupo dagiti Filipino Sakada kalpasan ti panagpurosda iti pinya]


CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


"Mapan iti eskuela. Agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a mangbirok iti trabaho."



Ti pamilia Evangelista
NAPAN ni Laureano Molina Evangelista iti Hawaii idi tawen 1921 karaman ti agtawen iti katorse nga anakna a lalaki, ni Crispulo ken ti walo ti tawenna nga anakna a babai, ni Lucina, ti kaingungotna, ni Isabel Alonzo, ngem pimmusay daytoy.

Napan ti pamilia Evangelista iti Hawaii tapno sapulenda ti gasat a mangilung-aw kadakuada gapu iti rigat ti biag. Simmanglad ti pamilia ket nagtarusda iti isla ti Kauai, kalpasanna, nagtrabahoda iti Lihue Sugar Plantation.

Gapu ta ubing pay unay ni Crispulo nga agtrabaho iti kataltalonan, napalubosan daytoy a nagbalin nga errand boy; ti trabaho ni Crispulo, agserbi kadagiti amo ti plantasion ken ti pamilia dagitoy.

Kadagidi met a tiempo, nagbalin a nalatak ti panangkautibo/panangkidnap kadagiti babbai a Filipina. Tapno masalakniban ti balasitang ni Laureano ni Lucina, imbatina daytoy iti Salvation Army sakbay a mapan agtrabaho. Iti panagyan ni Lucina iti Salvation Army, ditoy a nasursurona ti agluto kasta met a trabahuen ti aramid ti agtagibalay. Idi mabayag, naibaon ni Lucina idiay San Francisco para iti maysa a training ket nagbalin daytoy a kaunaan a babai a Filipina a Salvation Army Officer. Idi nagsubli ni Lucina manipud iti San Francisco, nagdesision ni Crispulo nga agbalin nga opisial ti Salvation Army.


Kalpasan ti panagsanay ni Crispulo idiay San Francisco idi tawen 1962, nagserbi iti Oahu, Wailuku, ken Lahaina iti Maui. Nayasawa ni Lucina ken ni Vicente Flojo Arkangel ket nagindegda iti Ola'a ti Hawaii. Tulongan ni Lucina dagiti trabahador a Filipino iti plantasion. Ti agdama nga awag ti Ola'a ket Keau. Simmaruno ni Crispulo a napan iti Big Island ket nagnaed sadiay iti dua a tawen.

Ni Crispulo iti Filipinas ken Panagsublina iti Hawaii
NAGBAKASION ni Crispulo iti ili a nakayanakanna nga Urdaneta, Pangasinan iti Filipinas idi tawen Septiembre 1936. Iti panagbakasionna, naam-ammona daytoy ubing ken napintas a balasang iti maysa a sari-sari store wenno tianggi a gimmatanganna iti sigarilio. Nupay adu dagiti dadduma a babbalasang a mabalinna nga armen iti Urdaneta, natennag ti rikna ni Crispulo iti puso ni Julia Siores. Nagkallaysa ngarud dagiti dua idi tawen 1937. Nayanak ti anakda ni Shirley kalpasan ti maysa a tawen.

Gapu ta bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagtalinaed ni Crispulo iti Filipinas agingga iti tawen 1946.

Iti maysa nga aldaw, nakaawat ni Crispulo iti surat manipud ken ni Laureano nga agkuna: "agaw-awat iti aplikante ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] iti mayat a mapan agtrabaho ti plantasionda iti Hawaii." Ket ginutigot ti kayongna, ni Vicente, napan nagpirma ni Crispulo iti aplikasionna idiay Vigan, Ilocos Sur. 


Nagsubli iti Hawaii ni Crispulo a kaduana ti kasinsinna, Teofilo Manzano ken ti kaanakanna, ni Silberio Libao. Nagluganda iti barko a S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur. Apaman a nakasanglad iti isla, naidestino ni Teofilo iti Wahiawa, Oahu, idinto nga agpada da Crispulo ken Silberio iti Ola'a.

Di mabayag, simmaruno da Julia ken ti agtawen iti walo nga anakda ni Shirley a naglugan iti barko a S.S. Marine Falcon, ti umuna a bansada dagiti babbai ken ubbing a nagturong iti Hawaii. Kas met la kada Crispulo, nagluas ti barko a naglugananda iti pantalan ti Salomague. Kadua ni Julia iti barko ti kasinsinna, ni Corazon Manzano Domingo, ti asawa ni Teofilo.

Daksanggasat ta nagsakit ni Julia iti sangapulo ket dua nga aldaw a panaglayagda iti taaw. Naturogda iti rabaw ti barko nga awan man la abbong wenno atep ti barko a mangsalaknib kadakuada. Bayat ti panagsakit ni Julia [seasickness], nagbalin a personal a nars ni Julia ni Shirley; pinakan ken intedna ti amin a kasapulan ni Julia. Adda rason ni Julia a mapan iti Hawaii gapu ta kalikagumanna met a biruken no sadino iti ayan ti ama daytoy. Agnaed ken agobra ti ama ni Julia idiay California. Pinanawan ti amana ti Filipinas idi agtawen ni Julia iti pito. Ket babaen iti tulong dagiti kabagianna, nasapulanna ti amana.

Dagiti Pannubok
NAGTRABAHO ni Crispulo iti innem a bulan iti Ola'a Plantation idi bimtak ti welga. Nagbayag ti welga iti sumagmamano a bulan. Kalpasan ti naunday bassit a panawen a panagwelga dagiti trabahador, saanen a nagsubli dagiti agama, da Crispulo ken Laureano, iti plantasion. Nanglukatda ketdi iti tailor shop iti distrito ti Ola'a. Insuro ni Crispulo ni Julia no kasano ti agdait iti pantalon ken bado. Nakatulong ni Julia a nangpadur-as ti negosio ti pamilia.

Iti di napakadaan a didigra a simmangbay iti Big Island, pinerdi ti nakaam-ames a tidal wave dagiti pagtaengan ken bimtak ti maysa a bolkano a nakaapektaran ti sibubukel nga ili ti Kapoho. Gapu iti daytoy a kalamidad, nagserra ti plantasion. Kimmapsut ti negosio ti pamilia Evangelista.

Kinapudnona, sakbay a napasamak ti kalamidad, agaw-awat idin ti pamilia Evangelista iti kliente manipud iti isla ti Maui. Gapu iti kalamidad a nagpasaran ti Big Island, nakatulong ti awis ti Dios-ti-aluadna Nicanor Domingo iti yaakarda iti Maui. Napalaus ti yamanda ken ni Nicanor gapu iti tulongna a nakabirok iti balay iti Maui sakbay nga immakarda ditoy.

Idi tawen 1960, linuktan da Crispulo ken Julia ti negosioda a tailor shop iti Happy Valley, Wailuku; masarakan ti nasao a pagdaitan iti Business Office Machine iti agdama--kasinnango ti dati a T.K Supermarket ken kadenna ti dati a George Guererro Market. Adu ti dinait da Crispulo ken Julia a bado nangruna kadagiti negosiante nga agkawes iti terno. Iti taraudi ti tawen 1970's, nagbalin nga aktibo ni Crispulo iti komunidad ti Filipino. Nagtrabaho pay daytoy iti Maui Memorial Park kas salesman, maysa a travel agent ken isu ti kaunaan a Filipino ken anaunser iti radio a KNUI. Pimmusay ni Crispulo idi tawen 1983.

Ti Bunga
NAPARABURAN da Crispulo ken Julia iti managipateg ken managayat nga anak, ni Shirley Evangelista. Maysa a Certified Dental Assistant, ESLL Teacher iti Department of Education iti agarup beinte a tawen, ken nagtrabaho pay daytoy iti Maui Beach Hotel Front Desk. Nagretiro idi tawen 2001.

Miembro ni Julia iti Kahului Community Association [KCA], United Sons and Daughters of Ilocano Region [USDIR], Good Sheperd Church [GSC] ken Saranay Maui [SM]. Kaay-ayo ni Julia ti agmula, agbasa iti Bannawag, agluto, agdengngeg iti Filipino a programa iti radio ken agbuya iti Japanese program iti telebision.

Ti balakad ni Julia kadagiti agtutubo: "Mapan iti eskuela, agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a sumrek iti trabaho." Para kadagiti nataengan kunana: "Agbalin a busy, watwaten ti panunot, agdengngeg iti radio, agbuya iti Wheel of Fortune ken Japanese shows. Kunana, napintas a pagwatwatan ti utek.*

Saturday, March 28, 2015

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya ti grupo dagiti sakada nga agin-inana kalpasan ti trabaho iti kaunasan]

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



HAWAII-born Sakada. Dayta man ti kunada.

Ngem manmano ti makaammo iti daytoy 1946 a Sakada a nayanak iti Hawaii- ni Federico Pagdilao.



Asino aya ni Federico Pagdilao?
Iti nasapa a tawen ti 1920's, nagdesision da Mr. & Mrs. Laureano Pagdilao ti Pinili, Ilocos Norte, nga agturong iti Hawaii tapno makigasanggasat ken sapulen ti nanamnam-ay a panagbiag- ti masakbayan. Ket idi ngarud nakasangpetda iti Big Island, Hawaii, dismayado dagitoy nga agasawa ta ipagarupda a napintas ti biag iti isla. Ti ammoda, nam-ay ti masangpetanda. Ngem naduktalanda laeng a narigrigat pay ti panagbiag iti Hawaii ngem ti biag iti ili a pinanawanda.

Nayanak ni Federico idi Oktubre 26, 1924, iti North Kohala ti isla manipud kadagitoy a sakada. Idi tawen 1927, tallo ti tawen ni Federico idi nagdesision ti pamilia Pagdilao nga agsubli idiay Pinili, Ilocos Norte. Ket ditoy a dimmakkel ni Federico a napnoan sirib, guapo ken napigsa nga agtutubo.

Tawen 1946 idi simmangpet dagiti recruiters manipud iti Plantations of Hawaii iti Filipinas tapno agrekrut kadagiti napipigsa nga agtutubo a mayat nga agtrabaho iti Hawaii- agpada nga iti kapinyaan ken kaunasan. Maysa ni Federico Pagdilao ti naawis ket nagpirma iti kontrata. Para ken ni Federico, kayatna met nga isaganaan ti naraniag a masakbayanna nupay ti kinapudnona, naggapun daytoy iti Hawaii.

Naglugan ngarud ni Federico ken dadduma pay a grupo ti sakada iti barko a S.S. Maunawili. Nagrubuat ti barko manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Bayat ti panaglayag ti barko iti taaw, saan a pulos napadasan ni Federico ti nagsakit. Napigsa ketdi ti resistansiana gapu ta kabanbannuaganna. Dua a sakada ti malagip a kinaluganan ni Federico iti barko: da Domingo Viloria ken Juan Bumanglag.

Apaman a nakadanonda iti baybay ti isla ti Hawaii, nagsardeng ti barko iti Kauai ken Honolulu sakbay a naglayonda iti Maui. Simmangladda iti Kahului Harbor. Ket manipud iti pantalan, inlugan ida dagiti plantation workers sada naipan iti kampo a pagyananda.



Iti Kampo ken Trabaho ni Federico
Nangrugi a nagtrabaho ni Federico iti Baldwin Parker [Honolua, Plantation ti Lahaina] Pineapple Plantation, ngem apagbiit laeng. Immakar daytoy iti HC & S Sugar Plantation. Nagnaed iti Camp 3 [Spreckelesville] agingga nga immakar iti agdama a pagtaenganna iti Kahului. Iti Kampo Tres, ti Dios-ti-aluadna a kabsatna Pedro, karaman da Pablo Estabillo, Juan Aganon ken Fernando Saino ti kinaduana a nagnaed iti maysa a balay. Nagdalus iti irrigation pipes tapno mapaalisto ti panagayus ti danum ti nagbalin a trabaho ni Federico. Tumulong pay daytoy nga agmula iti unas. Nagtrabaho ditoy kas irrigator agingga iti panagretirona.

Kinaduana ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. iti irrigation department. Idi nangrugi a nagtrabaho iti HC & S, matandanan daytoy iti 47 cents iti kada oras. Ket idi nagretiro ni Federico iti trabaho, nasurok a $10 ti bayadna tunggal oras a panagtrabahona.

Inako ni Federico a naragsak ti biagda iti Kampo Tres a nagyananda. Naragragsak idi ngem ita. Adu ti naam-ammona a gagayyem iti kampo, saan a kas ita nga uray pay karrubana, dina am-ammo.

Adu dagiti pasken iti Kampo Tres, kuna ni Federico, kas iti pannakarambak ti Rizal Day, buniag, panagkasangay ken pakasar. Magustoan unay ni Federico dagitoy a klase ti ramrambak. Nagbalin pay a popular ti pallot wenno biangan nupay saanna ammo ti agay-ayam iti daytoy ngem kaay-ayona ti agbuya.

No adda pallot, agluto dagiti babbai iti kankanen [dessert] nga ilakoda kadagiti mapan makibiangan. Sabali laeng dagiti natnateng ken prutas a matiendaanan iti swap meets.

Iti paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda ti libre a panagbiahe- roundtrip- nga agturong idiay Filipinas. Gapu iti daytoy, ginundawayan ni Federico ti nagawid. Tawen 1952 idi nagawid ni Federico iti Filipinas tapno agsapul ti kapunganna.



Nagam-ammoda ken ni Presentacion
Bayat ti bakasion ni Federico iti Filipinas, kayat a yam-ammo ti maysa kadagiti kasinsinna ti maysa a nalasbang a balasang iti nagan a Presentacion, taga-Pinili met laeng. Nagbasa ni Presentacion iti Pinili Institute ken aktibo daytoy iti ay-ayam ken dagiti aktibidad ti simbaan. Ngem saan nga interesado ni Presentacion a kaam-ammo ti kassangpet a Hawayano. Suggsugsogan dagiti gagayyem ni Presentacion a kaam-ammona ni Federico, ngem kasla awan sumgar a buokna iti baro. Wenno naisangsangayan la koma a rikna tapno gustuenna ti baro.

Nupay kasta, ti kasinsin ni Federico ti nangipamuspusan tapno agam-ammoda ken ni Presentacion. Ket idi nagsango da Federico ken Presentacion iti kaunaan a gundaway, dagus a naginnasideg ti rikna dagitoy agingga a nagtungpal iti kallaysa.

Naglantip dagiti puso da Federcio ken Presentacion idi Enero 10, 1953 iti simbaan ti Pinili, Ilocos Norte.

Idi dumteng ti aldaw a panagsubli ni Federico idiay Hawaii, adda nagbalin a problema- dina mabirokan dagiti papelesna. Saan a makasubli idiay Hawaii. Napukawda dagiti kangrunaan a papelesna nga agbiahe. Ngem adda ketdi nagsayaatan ti pannakapukaw dagiti papelesna, maysa a "blessing in disguise" ti pannakayalud-od ti panagawidna, ket nagbati iti Filipinas iti nabayag bassit a tiempo bayat iti panangitrabahona ti papelesna nga agsubli iti Hawaii. Naipapasna a nadennaan ni Presentacion.

Kalpasan ti lima a bulan, idi Mayo 1953, nakasubli met laeng ni Federico iti Hawaii.


Federico ken Presentacion, dagiti Annak: "Ti Pamilia"
Ni Ruth Waikiki ti inauna. Nagtrabaho iti pagopisinaan ti maysa a doktor iti Honolulu. Dua ti annakna.

Maikadua ni Joel Pagdilao, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas carpentry maintenance person. Nayasawa ken ni Blossom. Tallo ti annakda ken maysa ti apokona.

Ni Eileen Uyehara ti maikatlo. Retirado a school teacher. Nayasawa ken ni Kenneth. Dua ti annakda. Agnaed ti pamiliana idiay Palau.

Inaudi ni Edwin, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas bellman. Nayasawa ken ni Drucila, tallo ti annakda.

Kuna da Presentacion ken Federico: "An-anusan dagiti appoko. Agwatwat ken magna iti inaldaw, no kabalinan pay ti bagi, agsapul iti part-time job."

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti agtutubo: "Agbalin a nasayaat ken nalinteg, agay-ayam iti aniaman a klase ti sports, makipaset iti aktibidad ti simbaan. Iti kastoy a wagas, saan a masayang ti panawenyo."

Saan a patien da Presentacion ken Federico nga ibusen ti oras babaen iti panagtugtugaw lattan nga awan ti aramidenna. Kayatda ti agtignay ken agtrabaho. Nasayaat iti salun-at, kuna dagitoy agkaingungot.

"Saan a tubeng ti kinalakay wenno kinabaket no agpaguska nga agpart-time job, adda iti panunot ken no napnoanka ti pammati iti espiritu, kabaelam nga aramiden ti aggunay," daytoy ti balakad ti doktor ni Presentacion.

Maysa a crossing guard ti nagbalin a part-time job ni Federico dagiti estudiante ti Lihikai School sakbay ken kalpasan ti klase. Nagtrabaho met ni Presentacion iti Maui High School kas custodian iti sumagmamano nga oras ti tunggal aldaw. Agpada dagitoy nga umanamong nga awan dakesna nga agtrabaho basta kabaelan ti bagi ken tapno mataginayon iti naimbag a salun-at.*