Wednesday, December 14, 2016

Maudi nga Apit

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]


NALPASEN. Nalpas metten ti pakasaritaan dagiti Ilokano a sakada,
ngem maysaka a nagpuonan ken pakalaglagipan dagiti ramut
a rason ti nakaumayan ken kaaddami ita iti isla ti paraiso.


Maudi nga Apit
Hawaiian Commercial & Sugar Company
Maui, Hawaii

Saturday, October 1, 2016

TEDDEK NI FILIPINO ITI HAWAII [Ruknoy ken ni Sakada]

[Ladawan ti dua a sakada nga agputputed iti unas]


TEDDEK NI FILIPINO ITI HAWAII
[Ruknoy ken ni Sakada]
Ken Panglagip Kadakuada
iti Pannakarambak ti bulan
ti Oktubre a kas Fil-Am Month
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan a gapuananyo
ti kinasiak, ti pamiliak ken sibubkel a Filipino;
manipud iti Oahu, Big Island, Maui ken Kauai
agraman ti isla ti Lanai ken uray pay Molokai.
Kalpasan nasurok sangagaut a tawen, idir-i ti ragsakmi
sibibiagka iti lagip, sikat' gapuanan ken ramutmi;
kalpasan dagiti naglabas a tawen, ikantami iti sangalubongan
ti adu a sakripisioyo kadakami, diminto malipatan.

Dagiti rigatyo iti kapinyaan ken uray iti kaunasan
pinanawanyo a pamilia diyo la ida binaybay-an,
uray rinibu man a milia ti inkay' nagbabaetan
maipaay laeng napintas ken naraniag a masakbayan.

Karamankay' latta iti amin a pagsayaatan
dayawendakat' sabali a puli ti sangalubongan,
gapu't ayat, pammateg ken kinamanagparaburmo
maraem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino

Nabangon dagiti pasdek a pakalaglagipam
Fil-Com Center iti Oahu a pagguummongan,
sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani
a masarakan iti agdindinamag nga isla ti Maui.

Ket kas pammigbig ti anus ken sakripisioyo
naragpatmi ti balligi nga inkam' idaton kadakayo,
wen ta kabaelanmi ti makidinnaeg sabali a puli
a makipagnaed iti Hawaii, ipagpagtangsitmi.

Naimarkan iti agdama a kaputotan naaramidanyo
kalpasan nasurok sangagasut a tawen nga isasangladyo,
sumarsaruno a henerasion ituloydanto ti narugianyo
tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino!

*nasurat ti daniw idi Disiembre, 2006

Thursday, September 3, 2015

Quirino Obrero Paet: Manipud iti Taleb agingga iti Maui


Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 20, 1941 iti Christ the King
Church iti Paing Bantay, Ilocos Sur


QUIRINO OBRERO PAET:
Manipud Taleb agingga iti Maui
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



NAYANAK ni Quirino Obrero Paet, maysa a 1946 Sakada, idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa daytoy kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a mapan agtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiag. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko a managan iti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti sakadas' contract, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti ania man nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu iti problema ti salun-at.

Iti uneg ti kampo, maramrambakan idi ti Rizal Day. Naragsak ti pannakarambak iti daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay idi ti Rizal Day Queen babaen iti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng iti pasala a social dance iti Filipinas a no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay iti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center kadagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas iti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu idi dagiti Filipino ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.
Da Quirino ken Lucia Paet

Ti pamilia Paet ti nagtaraken kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti mangparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon dagiti annakda iti gastosenda iti eskuela, agdalus kalpasan ti klase [dagiti annak] iti classrooms, iti cafeteria, iti banyo kdpy.

Kas tradision kadagiti Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, agsapul iti trabaho tapno matulonganda dagiti nagannakda nga aggastos para kadagiti kakabsatda a dadduma. Iti kasta, amin nga annak makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No iti tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapan iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan ken pagdadnonan. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak ti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipinos nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak idi nga itugot no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya iti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami iti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a mangayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a mapan agtrabaho iti Hawaii idi 1946.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

Friday, August 14, 2015

Pedro Pacubas: Manipud Filipinas agingga iti Puunene


Manipud Filipinas agingga iti Puunene:
[Ti Pakasaritaan ni Pedro Pacubas]


Ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK iti Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Enero 7, 1924 ni Pedro Pacubas. Napan ni Pedro iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ti Puunene, Maui. 

Kas met la kadagiti sabsabali a lallaki a naawis a napan nagtrabaho, maymaysa ti rason no apay nga inawatda ti trabaho a naidiaya kadakuada: tapno maitag-ay ti kinarigat ti biag. 

Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Apaman a nakasangpet ni Pedro iti Maui, nagtrabaho a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar, Company [HC & S]. Naibalay daytoy ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti plantasion, iti kampo McGerrow, Puunene a masarakan iti kasumbangir ti kiskisan ti Puunene. Nagtrabaho a kas irrigator agingga a nagretiro iti serbisio idi 1989 iti tawen a 65.

Ngem saan a nagpatingga dita ti kinasaldet nga agtrabaho ni Pedro, nagtultuloy latta a nagtrabaho uray day-off na. Nagpart-time pay kas karpintero a kaduana met la dagiti papagayamna kas kada Amador Tabon, Dionicio Tabangcura ken ti Dios-ti-aluadna Silvestre Peros.

Idi tawen 1950, nagawid ni Pedro iti Filipinas tapno mapan agsapul iti asawaenna. Adda dua a babbai a kursunada ken pagpilianna nga asawaen. Ngem daksanggasat ta awan kadakuada ti nangayat kenkuana. Gapu iti dayta, saan a naupay ni Pedro. Naam-ammona ti maysa a nakapimpintas a balasang nga agnagan iti Gregoria Lopez nga agnaed iti Bantay, iti ili a nakayanakanna.

No adda idi pakaawisan ti balasang a pasala iti lugarda, adda latta ti kabsatna a lalaki ken ti anti daytoy a mangbaybayabay kenkuana. 

"Chaperone-na," linagip ni Pedro.

"No awisennak idi nga isala ni Pedro, makilumba kadagiti padana a lallaki nga agturong kaniak. Apagrugi pay la ti sonata a maipatokar, taray pugiit ni Pedro nga umay kaniak," makakatawa ni Gregoria a nanglagip ti napalabas.

Kuna ni Gregoria nga istrikto daydi lolona. Inakona nga adu idi ti nagarem kenkuana ngem awan uray maysa ti inawatna. Saanna a napadasan ti naki-boyfriend. Sa maysa pay, nairanrana a nayasawa ti kasinsinna iti kabsat ni Pedro. Gapuna a dakkel a koneksion daytoy iti panaginnasideg ti rikna da Pedro ken Gregoria.

Idi masierto dagitoy dua ti pudno a mariknada, mismo ti nagannak ni Pedro ti napan dimmawat iti pammalubos dagiti nagannak ti balasang ken ti lolona tapno ibanagna ni Gregoria. 

Napatgan ti kiddaw. Nagkallaysa da Pedro ken Gregoria idi Agosto 16, 1950.
Idi nagkallaysa da Pedro ken Gregoria, Agosto 16, 1950

Immabot iti siam a bulan ti bakasion ni Pedro iti Filipinas. Nagduadua ketdi no agsubli pay iti Hawaii. Ngem idi maabisigna a masapul nga agsubli, nagsubli a dagus tapno agurnong ti adu pay a kuarta para iti masakbayan ti bangonenna a pamilia. Nayanak ti umuna nga anakna, ni Roy, idi 1951.

Di nagbayag, simmaruno ni Gregoria a nagpa-Hawaii idi 1960. Nagnaed da Pedro ken Gregoria iti McGerrow Camp iti tallo a bulan sada immakar iti 6th Increment, iti asideg ti Lihikai School. Nagindegda ditoy iti sangapulo a tawen agingga idi 1970 idi immakarda manen iti baro a nagyananda, iti 11th Increment.

Iti dayta met la a tiempo, nagsapata ni Gregoria a kas makipagili iti Estados Unidos. Binaliwanna ti naganna iti "Georget." Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Pedro idi Hunio 7, 2007.

Ti Bunga ti Ayan-ayat da Pedro ken Gregoria
Ni Roy, inaunaan, pimmusay metten.

Maikadua ni Roland, nayasawa ken ni Maricar. Adda anakda a babai, ni Tara Ann. Nagtrabaho ni Roland iti Kalima O Maui ken isu ti mangimatmaton ti bukodna a negosio, ti Peebles and Rocks.

Ni Stella Pagatpatan ti maikatlo ken addaan iti anak a babai. Nagtrabaho ni Stella iti Four Seasons Hotel.

Paggaayat idi da Pedro ken Gregoria ti agbaniaga iti sabali a lugar a kaduada dagiti appokoda. Napanan metten dagitoy nga agkaingungot ti Switzerland, Italia, Filipinas, California ken Las Vegas.

Kaay-ayo unay ni Pedro ti mapan agbuya ti pallot, wenno ti biangan. Agpada dagitioy nga agasawa nga aktibo a miembro ti Kahului Filipino Community Association.

Balakad ni Gregoria kadagiti agtutubo: "Agbalin a naimbag, mapan agbasa ken pilien dagiti nasayaat a gayyem." Kunana met kadagiti kapatadana: "Agbalin a nasayaat kadagiti gagayyem, diyo luklokoen ida."

Kuna da Roland, Stella, Cheyna ken Tara Ann: "Nasayaat a tao ni Tatang. Nasaldet. Ket uray pay naunget no dadduma, napakumbabanto latta. Managayat, manangipateg ken naasi."
Da Pedro ken Gregoria Pacubas

Ni Pedro ti instrumento iti pannakapetision ti kabsatna, ni Elias; ti kayongna, ni Victorino Lopez ken ti kaanakan a lalaki daytoy, ni Fidel Lopez.