Monday, July 23, 2018

ANTONIO BERNARDO: Ket Nagsubli iti Hawaii..

[Nabulod ti ladawan a naaramat]


ANTONIO BERNARDO, walopulo ket pito ti tawenna. Maysa a sakada a nagsubli idiay Hawaii idi 1946. Nasingpet ken pagwadan nga ama.

Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, idiay Santa Maria, Iloccos Sur.

Kadua ni Antonio ni Lucena, ti inana, a nagpa-Hawaii idi 1926. Ngem agpada a nagsubli da Antonio ken Lucena iti Filipinas idi 1933. Nagsubli dagiti agina idiay Pangasinan tapno sadiayda nga agyan.



Ti panagsubli ni Antonio idiay Hawaii
Idi tawen 1946 kalpasan iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria tapno bisitaenna dagiti kabagianna.

Nairana a daydi a panawen ti panag-rekruta dagiti pannakabagi ti Hawaiian Sugar Plantation Associations [HSPA] iti Ilocos Region kadagiti lallaki a mangayat a mapan agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan idiay Hawaii. Ta awan ti makuna a nasayaat a panggedan wenno pagserkan a trabaho iti Filipinas kalpasan ti gubat. Gapu ti kaawan a pagtrabahuan iti Filipinas kadagidi a tiempo, inawat ni Antonio ti awis manipud iti HSPA ket nagpirma ti kontrata tapno mairaman daytoy iti trabaho nga agur-uray idiay Hawaii.

Nagrubbuat ti S.S. Maunawili a nagluganan a barko ni Antonio ken sabsabali pay a lallaki iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur a nagpa-Hawaii. 


Ket bayat ti panaglayag ti barko iti nalawa a taaw, intangsit ni Antonio a natalinaay ti biaheda. Ngem kinapudnona, damdamo idi ni Antonio ti aglugan iti barko. Saan a napadasan ni Antonio ti nagsakit bayat ti biahe.

Ket apaman a nakadanon ti barko a naglugan ni Antonio iti sakup ti Hawaii, dimmagas ti barko nga immuna iti Big Island. Nagidissaag kadagiti sumagmamano a lallaki a naidestino nga agtrabaho iti Big Island. Kalpasanna, naglayonda iti Maui a pagtrabahuan ni Antonio.


Trabaho ken ayat
Ti Maui ti pinal a destinasion ni Antonio. Intarus ti kompania ida iti kampo Pulehu a sadiay metten ti nakaibalayan da Antonio ken sabsabali pay a lallaki a kassangpet. Dagus a nagtrabaho ni Antonio, iti Maui Agriculture idiay Paia. Idi nagbayag, nakikappon ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S].

Idi mabayag, nayakar ti grupo ni Anonio iti kampo Kehoa.

Iti panagbayag ni Antonio iti baro a kampo a nakaibalayanda, naam-ammona ti maysa a balasang nga agnagan iti Jeannette Esther Dagdag. 


Iti damo a pannakasirig ni Antonio ken ni Jeannette, saanna a mailadawan ti ragsak a mariknana. Ket pudno, nagayat ti baro iti balasang.

Adu a pannubok ti nagpasaranna ken ni Jeannette. Ngem saan a nagsarday ti baro. Dina sinayang tunggal kaadda ti gundawayna a makisarita ken ni Jeannette. Ket di nagbayag, inawat ni Jeannette ti ayat ni Antonio.

Nagkallyasa da Antonio ken Jeannette idi Oktubre 16, 1959.

Local born ni Jeannette. Nayanak daytoy iti Lahaina, iti Maui met laeng ngem dimmakkel idiay Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli ni Jeannette iti Hawaii idi mangrugin nga ag-balasang.

Idi tawen 1960, gimmatang da Antonio ken Jeanette ti kabukbukodanda a pagtaengan iti Kahului, nga agingga ita, idiayda pay laeng nga agyan.

Nadumaduma ti sinerkan a trabaho ni Antonio iti HC & S. Nagtrabaho pay a kas weedicides, naglammua [cutting grass] ken isu ti napusgan a mangkita ti drip irrigation system a mausar a pagpasayak iti kaunasan. Nagtrabaho pay ni Antonio iti Paia Mill, iti fire room-- lugar a pagpataudan ti alibungubong a para iti nasao a kiskisan.



Iti komunidad ken ti pamilia
Aktibo a miembro da Antonio ken Jeannette iti organisasion a kas ti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui [SM], United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR] ken Santa Marians of Maui [SMM].

Kaay-ayo ken pagugusto unay dagitoy agkaingungot ti agmulmula kadagiti nagdumaduma a klase ti nateng kas ti tarong, mani, kardis [lima beans pigeon peas], papaya, kdpy. iti uneg ti inaladan ti pagtaenganda.

Naparaburan da Antonio ken Jeannette iti dua nga annak, a bin-ig a babbai.


Ni Milagros, inaunaan. Nagturpos idiay Unibersidad ti Hawaii [UH]- Manoa nga addaan iti degree a Business Administration with Emphasis in Accountaing. Nagtrabaho iti eskuela a pagbasaan ti anakna idiay New Mexico. Nayasawa ken ni Mark McMillan. Ni Jeremy ti anakda.

Maikadua ni Dr. Bernadette. Nagadal ni Bernadette idiay Georgetown University iti Washington D.C., Medical School at the Washington University iti St. Louis, Missouri.

Ti Barnes-Jewish Hospital idiay St. Louis ti ibilangna a maikadua a pagtaengan ni Bernadette. Nagtartrabaho daytoy kas Obstetrician/Gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken ni Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda- ni Tyler Matthew.

Magusgustoan pay da Antonio ken Jeanette ti agpasiar. Dagiti lugar a nakadanonandan: San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua. St. Marten ken St. Thomas. Kanayon met a pasiaren dagiti agkaingunot dagiti annak ken appokoda diay Mainland.

Nabatad daytoy balakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapan iti eskuela. Agadal a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayan. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ken nangangato ti sueldo. Ileppas ti narugian.

Kadagiti kapatadanna kuna ni Antonio: "Agragsak ken agrag-o. Imutektekan ken riknaen ti pudno a kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Ken, agbaniaga!"*




ANTONIO BERNARDO: Ket Nagsubli iti Hawaii
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Saturday, July 21, 2018

BERNARDO CARIAGA: "Uray ti Nataengan, Mariknana met ti Kinaagtutubo a Salun-at"

Bernardo Cariaga


ITI tawenna a nobenta tres, salun-at ti agtutubo ti marikna ni Bernardo Cariaga, maysa a sakada.

Nayanak ni Bernardo idi Agosto 28, 1913 idiay Badoc, Ilocos Norte.

Kadagidi a panawen, narigat ti panagbiag dagiti ag-Cariaga nga addaan iti lima nga annak a supsuportaran. Ni Bernardo ti inaudi kadakuada nga agkakabsat. Nangato ti arapaapna ti biag. Masansan a kitaenna nga umuna ti pagsayaatan ti pamiliana.

Iti tawenna a disisiete idi 1930, naikkan ti gundaway a mapan iti Estados Unidos babaen ti tulong ti Dios-ti-aluadna Mr. Felipe Gamponia. Naglugan ni Bernardo iti barko nga S.S. President Wilson a nagturong iti U.S. Ngem ti kinapudnona, ipakita iti papelesna nga agturong ti barko a nagluganna iti Mainland U.S. tapno sadiay ti pagtrabahuanna. 

Idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, sinaludsod ti maysa a pahinante ti barko kenkuana no adda balonna a napuskol a bado nga usarenna no bilang makadanonda iti Mainland. Nasaludsod ti lalaki daytoy gapu ta nalamiis ti tiempo sadiay no panawen ti lam-ek.

Nagwingiwing ni Bernardo. Gapu ti dayta, kinasarita ti recruiting officer ni Bernardo tapno iti laengen Hawaii ti destino ken pagtrabahuanna. Nayat ni Bernardo. Kaduana ngarud da Felipe Gamponia ken Juan Valentin a nagturong iti Maui.


Ti Destino
Ket apaman a nakasangpetda iti Maui, naitarusda iti Pioneer Mill, Lahaina. Nagyanda iti maysa a plantation camp iti Waine'e Village, a maawagan pay iti "Lahaina Pump."

Napan sinabat da Andres ken Catalina Cariaga, agpada a kabagian ni Bernardo.

Nagtrabaho ni Bernardo iti irrigation system ken mabayadan daytoy ti $1.00 iti tunggal aldaw. Sabali laeng ti trabahon nga agputed ken agbagkat ti unas.

Kadagidi a panawen kuna ni Bernardo, no adda makasapul ti tulong, matulongan dayta a tao uray saan nga isu ti naited kenka a trabaho.

Dinayawna dagidi a panawen ta natalged ken awan kabuteng iti pagyananda a kampo. Awan mangibalunet kadagiti ridaw ti pagtaengan. Agtitinnulong ketdi ti tunggal maysa. Mayarigda a dakkel a pamilia iti uneg ti kampo. Agpipinnadawat ken agpipinnarabur: kas pagarigan, nateng a mulada, limu [seaweeds] a maala iti baybay, kdpy.

No adda agparti ti baboy, baka ken kalding, tumulong amin a karruba ket matangdananda. 

Idi, awan maibunong nga imbitasion no adda agpapunsion. Maawis tunggal maysa. Mapanda tumulong nga agisagana iti padaya.

"Naragsak tunggal maysa nga agindeg iti kampo," linagip ni Bernardo.

No marambakan ti Rizal Day, adda maangay a parada, ay-ayam ken pasala. Sabali pay ti Rizal Day Queen a marambakan. Maysa kadagiti kaunaan a napili a reyna ti daytoy a rambak ket ni Sally Entanal--nagbalin met a bayabayna [escort] ni Gonzalo Aga. Maysa a pagyaman ken pagdayaw ti Rizal Day Queen.

Tapno makaur-or iti pundo daytoy a selebrasion, maangay nga umuna ti social boxes, manzo ken ribbon dances. Daytoy a social box dance ket umasping iti lakuan ti di nadundon nga isalda. Ti kangatoan ti tawar isu ti mangyawid ti social box ken adda gundawayna a mangisala ti kandidata. Ti ribbon ken manzo dances ket gatangen dagiti lallaki ti tiket. No ad-adu ti tiket a gatangen, ad-adu met ti tiansa a sumala ken mangisala. No maiwaragawag ti kolor a mabunot iti tambiolo, dagiti adda kasta a kolor ti mabalin laeng a sumala. Sabali pay ti makuna a "ladies choice dance," dagiti babbai ti agpili ti kayatda nga isala a lalaki.

Ngem kadaydi a tawen 1930, naisayangkat ti panagwelga. Maysa ni Bernardo ti naikkat iti trabaho. Gapu ti daytoy, napan nagtrabaho iti kapinyaan nga awaganda pay ti "Baldwin Packers." Agpurosda ti pinya sada bagkaten nga ipan iparada iti kalsada a pangalaan ken pakailugananna iti trak.

Napudno ken nagaget ni Bernardo iti trabaho. Naidiaya pay kenkuana ti panagbalinna a permanente a superbisor [luna], ngem ti kina-temporario a superbisor laeng ti inawatna. Kaay-ayona pay a kasarsarita ken kadua dagiti estudiante no panawen ti tikag ta mariknana ti kinaagtutubo a salun-at.


Ti Edukasion
Paggaayat ni Bernardo ti kanayon nga agsursuro. Nagenrol iti math ken english subject iti Adult Education Program. Ni Mrs. Edith Matsushima iti Honokokua Elementary School ti maestra ken nagisuro kenkuana. Dinayaw ni Bernardo ti kinalaing ken kinapasnek ti panagisuro ti maestra.

"Adu ti nasursurok kenkuan," intangsit ni Bernardo.

Kinanunongan met ni Carmen Cariaga, balasang ni Bernardo, ti imbaga ti amana. Kuna ni Carmen nga alisto a nakasursuro ni Bernardo.


Aktibo iti Komunidad
Aktibo pay ni Bernardo iti Filipino Honolua Community Association ken iti Filipino Catholic Clubs.

Idi 1940's, maysa ni Bernardo a napili a Maui Volunteers, forerunner ti Hawaii National Guard a kaduana ni Mr. A.B. Sevilla, kdpy. Tumulong dagitoy iti pannakaipatungpal ti kinatalged iti komunidad.

Karaman pay ni Bernardo iti ILWU. Kaduana idi ti union organizers ken ahente kas kada Tadao Uchiyama, Charles Cabe ken Tom Yagi.


Ti Pamilia
Naparaburan da Bernardo ken ti Dios-ti-aluadna a kaingungotna, Lapaz "Lillian" Acoba, iti dua nga annak.

Ni Carmen, inauna ken nayasawa ken ni Catalino Garcia, Nagturpos daytoy iti Stegnography Institute of Hawaii ken nagtrabaho iti Lahaina Shores Resort, Guest Services Department. Naaddaanda ti tallo nga annak: Tina, Catalino, Jr., ken Trisha.

Benny Cariaga, maikadua. Nagturpos iti Lahainaluna High School ken Maui Community College, Major in Carpentry.


Kaay-ayo ni Bernardo a pangibusan ti orasna ti agmula iti hardinna, agatendar iti ay-ayam a bingo iti Lahaina Senior Group, Lahaina.

Balakadna kadagiti agtutubo: "Saan a makiapa, agbasa tapno magun-od ti nasayaat nga edukasion."

Kunana met kadagiti kapatadana: "Saluadan ti salun-at, agwatwat ken agan-anus."

Ammo a saluadan ni Bernardo ti bagina iti tawenna a nobenta tres, nataer a langa, diretso ti takder ken pannagna ken maawatan a panagsao. "Laglagipen, uray ti nataengan, mariknana met ti kinaagtutubo a salun-at," kunana.


*Pimmusayen ni Tata Bernardo.



BERNARDO CARIAGA: "Uray ti Nataengan, Mariknana met ti Kinaagtutubo a Salun-at"
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
[cr]aydotcom




Tuesday, July 10, 2018

Ti Biag ken Kasasaad Dagiti Sakada iti Plantasion


[Nabulod ti ladawan a naaramat]



TI mision ni Prudencio Remigio: Agimbestigar no kasano ken ania ti kondision dagiti Filipino sakada iti plantasion a pagtrabahuanda. Segun ti imbestigasion ni Remigio a nairakurak idi tawen 1919, kasta unay ti reklamo dagitoy a sakada. Kas koma ti saan nga umisu a tangdan wenno sueldo nga awatenda, saan a nasayaat a balay a pagyanan, abusado nga ar-aramiden ti plantation foreman wenno "luna," naistrikto dagiti pannaka-polis ti plantasion, ken ti pannakailangida iti sabali nga ethnic groups.

Narigat ti trabaho dagitoy a sakada iti plantasion ta kanayonda nga agmula, agsukay ti daga ken agbagkat iti unas. Sanay wenno naundor man dagiti ilokano iti rigat, dida met ngarud kakaayatan nga arigda ti tagabo ken kasla madusdusa iti trabaho.

Idiay Ilocos, saanda a maibabad nga agtrabaho iti mabayag nga oras ken awan ti makaipawil ti aniaman a kayatda nga aramiden no mannarimaan ti trabaho. Saan a kas iti planstasion, adda pay pannaka-polis nga agsiim ti tignayda, wenno adda ti luna nga agmandar ti mabalinna a paaramid kadakuada uray aglabesen ti oras ti trabahoda. Adda latta pannaka-polis a kadua daytoy a luna. Gapu ti daytoy, kabalinan ti luna a waraen ti aniaman a plano a panagresistir wenno panagkitakit dagiti trabahador.

Inadaptar ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] ti "divide-and-rule" policy no sadino nga agkatrabahuan dagiti saan nga agkapuli. Kayatna a sawen, maitipon ni Filipino iti grupo ti Hapon. Kasta met ti sabali, maitiponda iti grupo dagiti Filipino.

Ngem ti pudno a gagem daytoy nga inadaptar ti HSPA ket tapno agtalinaed a nababa ti tangdan wenno sueldo dagitoy a mangmangged. Mamatika man wenno saan, maar-aramid pay la daytoy a pagannurotan/paglintegan iti agdama.

No inkaso nga adda maisayangkat a panagwelga, maaramat ti maysa nga ethnic group kontra iti sabali a grupo nga agpanggep nga agwelga. Tapno mawara ti welga. Ta no agtipon ti maymaysa a puli, narigrigat a mawara ta sangsangkamaysa dagitoy a mangirupir ti kalinteganda. Ngem no maitipon ti sabali a puli iti sabali a grupo, saanda nga agkikinnaawatan ket awan turongen ti panggepda no di ket aggibus ken mawara.

Matangdanan dagiti Caucasians wenno dagiti maibilang a skilled-workers ken adda iti supervisory positions ti dakdakkel a gatad.  Naurnos ti lugar a pakaibalayanda ken maited ti napintas a trabaho ken sueldo dagitoy.

Idi,  matangdanan ti trabahador basar iti puli wenno ethinicity a nagappuanna. Ti kababaan a bayad a maawat ti trabahador a puraw ken plantation police ket sangagasut ken kuarenta a doliar iti kada bulan.

Iti sabali a bangir, maibabad dagiti Hapon ken Filipino iti kataltalonan nga agmalmalem. No dadduma, agtrabahoda iti sangapulo nga oras ti tunggal aldaw, innem nga aldaw iti linawas, beinte siete nga aldaw iti tunggal bulan iti awatenda a 90 cents a tangdan wenno sueldo ti inaldaw wenno duapulo a doliar iti kada bulan.

Iti panangadal ni Ronald Takaki ti kasasaad iti plantasion ti Hawaii, kunana a nagresistir dagiti trabahador kas sungbatda iti sobra unay ken saan a makatao nga ipapaaramid dagiti "boss" kadakuada. Agaramid dagitoy ti nagduduma a porma wenno wagas ti panagresistir ken panagsuppiat. Nagaramidda ti kinabayolente-- kas ti arson wenno igagara a puoran ti kaunasan, ken butbutngenda ti luna. Dagiti dadduma, saanda a sumrek iti trabaho, maigagara ketdi a natagunaya ti tignayda.

Napintas ketdi ti kooperasion dagitoy a trabahador ta agsisinnublatda a mangsiim ti luna no agturong daytoy iti lugar ti pagtrabahuan, idinto nga agsardeng met dagiti dadduma nga agtrabaho; adda agsigarilio wenno agiinnistoria.

Kuna ni Takaki, gapu ta kaaduan kadagitoy a trabahador ti managbutbuteng, saan a nagbayag dayta a plano ken aramidda.

Panagwelga ti pamuspusan dagiti trabahador kas sungbat ti kinarigat ti trabahoda.

Idi tawen 1909, nasaksian iti isla ti Oahu ti kadakkelan a welga nga insayangkat dagiti trabahador a Hapon nga agkiddaw ti nangatngato a sueldo. Nasikap ti administrasion ti plantasion ta inawis ken inaramatda ketdi dagiti Filipino tapno isuda ti mangituloy ti binakantean a trabaho dagiti Hapon. Saan a balligi ti panagwelga dagiti Hapon ket naggibus iti "discriminatory wage differential" basar no ania a puli ti naggapuan.

Daytoy ti rugi ti umuna a bansada ti panagsangpet dagiti Filipino iti Hawaii. Idi tawen 1920, dakdakkel ken organisado ti napasamak a welga iti Oahu. Iti daytoy a welga, nagtipon ti puersa dagiti trabahador ti Hapon ken Filipino a nagkiddaw ti nangatngato a sueldo ken pannakabaliw ti sistema ti panagited ti bonus.

Naggibus ti welga kalpasan iti innem a bulan a saan a nagtrabaho dagiti Hapon ken Filipino. Naikari ketdi kadakuada a maited ti nangatngato a sueldo, pannakawara ti wage differentials ken ti pannakabalbaliw ti bonus system.

Inkalintegan ni Takaki a dakkel ti nagun-od dagiti trabahador iti daytoy a welga--"ti blood unionism" iti nagbaetan dagiti Hapon ken Filipino.

Iti biang dagiti Filipino, nabangon ti organisasion dagiti Filipino babaen ti liderato da Pablo Manlapit ken Carl Damaso.

Kuna ni Melinda Tria Kerkvliet, iti panagadalna ti kinatao ni Manlapit, nangrugi a limtuaw ti kina-lider ni Manlapit iti napasamak a welga idi 1920 ken 1924.

Iti welga ti 1920, mamati ni Manlapit nga agkaykaysa koma dagiti Hapon ken Filipino. Ngem kalpasan a nagngudo ti welga dua a bulan ti napalabas, pinadpadakes dagiti sugar planters ni Manlapit ken naakusaran pay daytoy nga agdawdawat ti kuarta tapno agsardeng ti welga dagiti trabahador.

Idi tawen 1924, ad-adda a nagbalin a dakes ni Manlapit. Nagsubang iti welga dagiti polis ken welgista idiay Hanapepe, isla ti Kauai, a nagresultaan ti nakatayan ti duapulo a tattao.

Gapu ta ni Manlapit ti maipagarup a dadaulo ti panagwelga, tiniliw dagiti dadduma a sugar planters ni Manlapit sada impilaan iti nagduduma a kaso: kas ti pannakapaay a mangipaay iti umno a kasilias dagiti trabahador a nairaman a naikkat iti welga ken temporario a nagnaed iti Kalihi. Naipilaan iti kaso nga agpanggep nga agaramid ti dakes wenno conspiracy kalpasan a naduktalan nga isu ti nangirugi ken nangidaulo ti welga.

Nagulbod met ni Pantaleon Enayuda a nagsakit, naitaray iti ospital ken natay ti anakna gapu ken ni Manlapit. Ngem idi agangay, naduktalan a pinagawid dagiti staff ti ospital ti ubing kalpasan ti pannakatamingna.

Ngem impilit ni Enayuda a basol ni Manlapit daytoy. Nagtestigo ni Enayuda kontra ken ni Manlapit. Nakombiktaran ni Manlapit ken 60 a sabsabali pay a Kaua'i strikers iti criminal conspiracy. Nabalud kalpasanna, naideportar ni Manlapit idiay California ket saanen a napalubosan a nagsubli iti Hawaii agingga idi 1932. Nagbayag ti welga iti walo a bulan a nakabusbosan ti HSPA iti minilion a doliar tapno agsardeng.

Sabali pay a nalatak a Filipino labor leader, ni Carl Damaso. Napan iti Hawaii idi agtawen laeng ti sangapulo ket pito idi kangitingitan ti makuna a naindaklan a ladingit wenno "Great Depression," tawen 1930.

Idi 1934, nakikappeng ni Damaso iti welga dagiti Filipino iti Ola'a Sugar Plantation-- sabali pay ti naganna a Puna Sugar Company, ti Big Island. Agarup pitupulo a porsiento dagiti trabahador a Filipino ti nagprotesta gapu ti kunada a kinababa ti sueldo ken ti "employment discrimanation policy."

Saan a nagballigi ti welga ket napabasol ni Damaso kas labor agitator ken nailista ti naganna kadagiti trabahador a "do not hire."

Immakar ni Damaso iti Maui ket nakastrek ti trabaho iti Wailuku Sugar Company. Ngem di nagbayag ti trabaho ta naikkat gapu iti maipagarup a panangbukelna iti unyon dagiti trabahador. Nagbalin a prominente a labor leader ni Damaso kalpasan ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan idi nakikameng iti International Longshoremen's and Warehousemen's Union wenno ILWU.



TI BIAG KEN KASASAAD DAGITI SAKADA ITI PLANTASION

Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno,
Fil-Am Observer Article
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Thursday, February 8, 2018

GREGORIO "GEORGE" BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

Ni Marina [kaduana ni George] idi simmangpet
iti Hawaii, 1966.
Ni George idi napan iti Hawaii, 1925


Kuna ni Kristie, apoko ni George, maysa ti lolona a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Sinurat ni Kristie ti pakasaritaan ni George iti maysa a proyekto nga insumitena iti eskuela ken nagbalin metten daytoy a pakalaglaipan ken inspirasion kenkuana.



NAYANAK ti lolok idi Nobiembre 11, 1906 iti Sinait, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas. Da Alejandro ken Eugenia ti dadakkelna. Iti tawenna a disinuebe idi 1925, nagdesision a sumurot kadagiti padana a lallaki nga agturong iti Hawaii tapno sapulenda ti nasaysayaat a biag para iti pamilia.

Adda idi pannakabagi ti plantasion ti kaunasan manipud Hawaii tapno allukoyen wenno awisenna dagiti lallaki iti Filipinas nangruna dagiti Ilokano nga agtrabaho iti Hawaii. Maysa ti lolok a nagpirma ti kontrata nga agtrabaho. Kalpasan ti tallo a bulan, naglayag ti barko a naglugananna a kaduana ti sumagmamano a lallaki iti baybay ti Pasipiko nga agturong iti isla ti Hawaii.

Nadanonda ti isla ti Kauai.

Nagtrabaho. Ngem kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagsakit isu a nagdesision dagiti luna [superbisor] nga ibaon ni George iti Maui tapno sadiay nga agpaimbag..

Kalpasan a nakaungar ken naimbagan, nangrugi a nagtrabaho iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S] kas maysa a hana hou boy [agbakat ti pagyanan a paginuman a danum dagiti trabahador iti plantasion.] Mabayadan iti 10 cents kada oras, wenno USD 1 kada sangapulo nga oras iti kada aldaw.

Nagbirok ti sabali a trabaho. Simrek a kas helper [kadkadua] iti maysa a groseria iti Puunene nga asideg met laeng ti kampo a nakaibayalanda. Agbagkat kadagiti naisako a bagas [agdagsen ti 50 pounds kada bag] ti nagbalin a trabahona iti pagtagilakuan.

Ngem saanna a naanusan ti trabaho. Nagsubli met laeng iti HC & S ket natrabaho a kas weeder [agparut/agpagut/agparaspas] ti ruot iti talon a pakaimulaan dagiti unas. Kalpasan a nagbayag iti trabaho, nagbalin a cane harvester. Iti innem a tawen, inanusanna ti tuok ken rigat ti trabaho iti kiskisan. Naital-o kas crew chief operator agingga a nagretiro idi 1964.

Kuna ni George, "saan a mayarig a kas iti kalaka ti magna iti parke a kaduam ti apokom ti biag iti plantasion. Adu dagiti pannubok, karit no di pay tubeng a sangnguen."

Malaksid laeng a libre ti balay a pagyanan, adun dagiti pagkasapulan a mausar idi un-unana nga awanen ita-- kas koma ti kerosene wenno gas a mangluto ti taraon; pannakaisina ti lababo, banio ken kasilias ken uray pay ti paglutoan, nayadayo a mismo iti balay. Uray adda elektrisidad ken danum, mabayadan met dagitoy a serbisio. Awan pay idi ti telebision ken telepono. Pagpiaanna iti kampo, adda bukodda a grocery store, simbaan ken community hall wenno center.

Iti likmut ti komunidad dagiti Filipino ket ti sabali a puli wenno grupo manipud iti adayo a lugar a kas met kadagiti Pinoy a napan iti Hawaii a makigasanggasat tapno sapulen ti narangrang-ay a panagbiag. Adda dita ti Hapon, Tsino ken Koreano.

Simple ti biag iti kampo. Tunggal maysa, am-ammona ti sabali. Kadua ni Gorge ti dua pay a lallaki iti balay. Paggaayat ni George dagiti ay-ayam a tenis, golf ken baseball. Nakisalip ti grupoda iti Honolulu team no sadino nga inyalatda ti kinakampeonato. Nangabak pay ni George iti benneg ti handicap para ti tenis. Napeklan nga umaayam ti baseball ken tenis iti panawenna. Maysa pay daytoy a part-time soldier ti HC & S battalion. Nganngani pay naibaon a mangsalaknib ti Estados Unidos idi binomba ti Japan ti Pearl Harbor idi 1941 bayat ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.


Panangiladawan ken bukod a bersion ni Marina ken ni George
NAYANAK iti isu met la a tawen a simmanglad dagiti immuna a 15 nga Ilokano immigrants iti Hawaii idi 1906, kinaubingan ni George dagiti kapatada ken gagayyemna a kas kada Genaro Ibanez ken kabsatna, ni Jose Bautista iti Kampo 6; ti maudi a kampo a naikkat iti Puunene.

Iti uneg ti 31 a tawen, nagtalinaed iti Hawaii, nagtalinaed a nairamuten ti kaaduan a panagbiagna iti plantasion. Idi 1956, nagdesision nga agbakasion iti Filipinas iti kaunaan a gundaway kalpasan ti tallo a dekada. Nasunotan ti panagsublina iti Filipinas idi 1961 a kinuyog ni Pedro Ibarra.

Iti dayta a tiempo, naawis nga agatendar ni George iti panagkallaysa da Pedro ken Agrifina Tumbaga. Nasaripatpatan ni George ni Marina Agsalog, agtawen ti 19 ken kasinsin ni Agrifina. First love at first sight ti narikna ni George ken ni Marina. Ngem saan idi nga inkankano ni Marina ni George.

Nagala da George ken ti gayyemna ni Marcelino ti adu a ladawan iti nasao a pasken. Idi Abril 1, 1961, saan nga ammo ni George nga isu ti aldaw a panagkasangay ni Marina. Napan da George ken Marcelino iti balay da Agrifina ket impakitada dagiti ala a ladawan. Kasta unay ti ragsak da Agrifina ken Marina a nakakita kadagiti ladawan. Ipagarup met da George ken Marcelino a nairanta a naluto ti sinam-it a kankanen a naisagana a naipasango kadakuada iti panagkasangay ni Marina.

Manipud idin, nagbalin a nerbioso ni Marina tunggal makitana ni George. Gapu iti ipakpakita ni George a kinasayaat kenkuana, naamiris ni Marina a nadalus ti intension ti baro iti masansan a pannakisaritana iti balasang. Ngem no dadduma, masdaaw lattan ni Marina ta uray asino ti kakuyogna a mapan maki-shopping, pagammuan ta agparang lattan ni George iti lugar a papananna. Madlawna a naanus ketdi ti baro ket atapenna nga aramidenna amin a pamuspusan tapno matagikuana ti pusona.

Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti baro no mabalinna a pasiaren ti balasang iti pagtaenganda tapno kasaritana ti nagannak ti balasang maipanggep ti pammalubos ken bendisionda iti plano ni George a mangikallaysa ken ni Marina.

Pinatgan ni Marina ti kiddaw ni George. Ngem kalpasan ti fiesta ti panangipalubos ti balasang a panangpasiar ti baro.

Nagbalin a tipiko ken tradisional ti seremonia ti maipapan iti panangitani ti babai iti lalaki kadagiti Ilokano idi un-unana a tiempo, a dagiti met laeng nataengan ti mangisagana ti amin a detalye ti kallaysa.

Nagkallaysa ngarud da George ken Marina iti simbaan ti Katoliko iti Sinait idi Mayo 20, 1961. Engrande ti kasar ken punsion.

Nagsubli ni George iti Hawaii kalpasan ti kasar. Simmaruno met ni Marina ken ni George a nagpa-Hawaii idi Agosto 20, 1966. Nagnaed dagiti agasawa iti McGerrow Camp iti tallo a tawen sakbay nga immakarda ti pagyanan iti Kahului idi 1970.

Naparaboran da George ken Marina iti babai nga anak, ni Mary Grace, ken dua nga appoko.

Kuna ni Mary Grace: "Pinadakkelnak ni amak ta nagretiro idin iti trabaho. Mannarimaan pay laeng nga agtartrabaho ti inak. Intedna amin nga ayat ken pammategna kaniak. Naanus, nagaget ken managayat unay nga ama ken asawa ti amak. Magustoanna unay ti agestoria maipapan no kasano a dimmakkel iti Filipinas ken no kasano ti rigat ti trabahona iti kaunasan. Masansan a kuna ti amak kaniak, 'Lucky You Live in Hawaii.'

Managparabor nga ama ken asawa. Kanayon a mangted. Tinulonganna pay ti kabsatna, ni Lazaro Bautista, tapno laeng napintas ti masakbayan dagiti annakna. Paggugustok unay ti sumurot iti amak no adda papananna nangruna iti old Kahului Shopping Center. Makiay-ayamak kadagiti kapatadak nga ubbing iti sango ti Ah Fooks Supermarket bayat a makiinnistoria ti amak kadagiti gagayyemna iti sirok ti kayo."

Nagretiro metten ni Marina iti trabaho. Magustoanna ketdi ti agbaniaga iti sabali a disso. Nadanonnan ti Israel, Egypt, Greece, Turkey, Portugal, France, Italy, Spain, Australia, New Zealand, Amsterdam, Russia, Sweden, Norway ken Finland.

Pimmusay ni George idi Nobiembre 1994.




GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
[wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com]