CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan ti grupo dagiti Filipino Sakada kalpasan ti panagpurosda iti pinya]

CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


"Mapan iti eskuela. Agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a mangbirok iti trabaho."


Ti pamilia Evangelista
NAPAN ni Laureano Molina Evangelista iti Hawaii idi tawen 1921 karaman ti agtawen iti katorse nga anakna a lalaki, ni Crispulo ken ti walo ti tawenna nga anakna a babai, ni Lucina, ti kaingungotna, ni Isabel Alonzo, ngem pimmusay daytoy.

Napan ti pamilia Evangelista iti Hawaii tapno sapulenda ti gasat a mangilung-aw kadakuada gapu iti rigat ti biag. Simmanglad ti pamilia ket nagtarusda iti isla ti Kauai, kalpasanna, nagtrabahoda iti Lihue Sugar Plantation.

Gapu ta ubing pay unay ni Crispulo nga agtrabaho iti kataltalonan, napalubosan daytoy a nagbalin nga errand boy; ti trabaho ni Crispulo, agserbi kadagiti amo ti plantasion ken ti pamilia dagitoy.

Kadagidi met a tiempo, nagbalin a nalatak ti panangkautibo/panangkidnap kadagiti babbai a Filipina. Tapno masalakniban ti balasitang ni Laureano ni Lucina, imbatina daytoy iti Salvation Army sakbay a mapan agtrabaho. Iti panagyan ni Lucina iti Salvation Army, ditoy a nasursurona ti agluto kasta met a trabahuen ti aramid ti agtagibalay. Idi mabayag, naibaon ni Lucina idiay San Francisco para iti maysa a training ket nagbalin daytoy a kaunaan a babai a Filipina a Salvation Army Officer. Idi nagsubli ni Lucina manipud iti San Francisco, nagdesision ni Crispulo nga agbalin nga opisial ti Salvation Army.

Kalpasan ti panagsanay ni Crispulo idiay San Francisco idi tawen 1962, nagserbi iti Oahu, Wailuku, ken Lahaina iti Maui. Nayasawa ni Lucina ken ni Vicente Flojo Arkangel ket nagindegda iti Ola'a ti Hawaii. Tulongan ni Lucina dagiti trabahador a Filipino iti plantasion. Ti agdama nga awag ti Ola'a ket Keau. Simmaruno ni Crispulo a napan iti Big Island ket nagnaed sadiay iti dua a tawen.

Ni Crispulo iti Filipinas ken Panagsublina iti Hawaii
NAGBAKASION ni Crispulo iti ili a nakayanakanna nga Urdaneta, Pangasinan iti Filipinas idi tawen Septiembre 1936. Iti panagbakasionna, naam-ammona daytoy ubing ken napintas a balasang iti maysa a sari-sari store wenno tianggi a gimmatanganna iti sigarilio. Nupay adu dagiti dadduma a babbalasang a mabalinna nga armen iti Urdaneta, natennag ti rikna ni Crispulo iti puso ni Julia Siores. Nagkallaysa ngarud dagiti dua idi tawen 1937. Nayanak ti anakda ni Shirley kalpasan ti maysa a tawen.

Gapu ta bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagtalinaed ni Crispulo iti Filipinas agingga iti tawen 1946.

Iti maysa nga aldaw, nakaawat ni Crispulo iti surat manipud ken ni Laureano nga agkuna: "agaw-awat iti aplikante ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] iti mayat a mapan agtrabaho ti plantasionda iti Hawaii." Ket ginutigot ti kayongna, ni Vicente, napan nagpirma ni Crispulo iti aplikasionna idiay Vigan, Ilocos Sur. 

Nagsubli iti Hawaii ni Crispulo a kaduana ti kasinsinna, Teofilo Manzano ken ti kaanakanna, ni Silberio Libao. Nagluganda iti barko a S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur. Apaman a nakasanglad iti isla, naidestino ni Teofilo iti Wahiawa, Oahu, idinto nga agpada da Crispulo ken Silberio iti Ola'a.

Di mabayag, simmaruno da Julia ken ti agtawen iti walo nga anakda ni Shirley a naglugan iti barko a S.S. Marine Falcon, ti umuna a bansada dagiti babbai ken ubbing a nagturong iti Hawaii. Kas met la kada Crispulo, nagluas ti barko a naglugananda iti pantalan ti Salomague. Kadua ni Julia iti barko ti kasinsinna, ni Corazon Manzano Domingo, ti asawa ni Teofilo.

Daksanggasat ta nagsakit ni Julia iti sangapulo ket dua nga aldaw a panaglayagda iti taaw. Naturogda iti rabaw ti barko nga awan man la abbong wenno atep ti barko a mangsalaknib kadakuada. Bayat ti panagsakit ni Julia [seasickness], nagbalin a personal a nars ni Julia ni Shirley; pinakan ken intedna ti amin a kasapulan ni Julia. Adda rason ni Julia a mapan iti Hawaii gapu ta kalikagumanna met a biruken no sadino iti ayan ti ama daytoy. Agnaed ken agobra ti ama ni Julia idiay California. Pinanawan ti amana ti Filipinas idi agtawen ni Julia iti pito. Ket babaen iti tulong dagiti kabagianna, nasapulanna ti amana.

Dagiti Pannubok
NAGTRABAHO ni Crispulo iti innem a bulan iti Ola'a Plantation idi bimtak ti welga. Nagbayag ti welga iti sumagmamano a bulan. Kalpasan ti naunday bassit a panawen a panagwelga dagiti trabahador, saanen a nagsubli dagiti agama, da Crispulo ken Laureano, iti plantasion. Nanglukatda ketdi iti tailor shop iti distrito ti Ola'a. Insuro ni Crispulo ni Julia no kasano ti agdait iti pantalon ken bado. Nakatulong ni Julia a nangpadur-as ti negosio ti pamilia.

Iti di napakadaan a didigra a simmangbay iti Big Island, pinerdi ti nakaam-ames a tidal wave dagiti pagtaengan ken bimtak ti maysa a bolkano a nakaapektaran ti sibubukel nga ili ti Kapoho. Gapu iti daytoy a kalamidad, nagserra ti plantasion. Kimmapsut ti negosio ti pamilia Evangelista.

Kinapudnona, sakbay a napasamak ti kalamidad, agaw-awat idin ti pamilia Evangelista iti kliente manipud iti isla ti Maui. Gapu iti kalamidad a nagpasaran ti Big Island, nakatulong ti awis ti Dios-ti-aluadna Nicanor Domingo iti yaakarda iti Maui. Napalaus ti yamanda ken ni Nicanor gapu iti tulongna a nakabirok iti balay iti Maui sakbay nga immakarda ditoy.

Idi tawen 1960, linuktan da Crispulo ken Julia ti negosioda a tailor shop iti Happy Valley, Wailuku; masarakan ti nasao a pagdaitan iti Business Office Machine iti agdama--kasinnango ti dati a T.K Supermarket ken kadenna ti dati a George Guererro Market. Adu ti dinait da Crispulo ken Julia a bado nangruna kadagiti negosiante nga agkawes iti terno. Iti taraudi ti tawen 1970's, nagbalin nga aktibo ni Crispulo iti komunidad ti Filipino. Nagtrabaho pay daytoy iti Maui Memorial Park kas salesman, maysa a travel agent ken isu ti kaunaan a Filipino ken anaunser iti radio a KNUI. Pimmusay ni Crispulo idi tawen 1983.

Ti Bunga
NAPARABURAN da Crispulo ken Julia iti managipateg ken managayat nga anak, ni Shirley Evangelista. Maysa a Certified Dental Assistant, ESLL Teacher iti Department of Education iti agarup beinte a tawen, ken nagtrabaho pay daytoy iti Maui Beach Hotel Front Desk. Nagretiro idi tawen 2001.

Miembro ni Julia iti Kahului Community Association [KCA], United Sons and Daughters of Ilocano Region [USDIR], Good Sheperd Church [GSC] ken Saranay Maui [SM]. Kaay-ayo ni Julia ti agmula, agbasa iti Bannawag, agluto, agdengngeg iti Filipino a programa iti radio ken agbuya iti Japanese program iti telebision.

Ti balakad ni Julia kadagiti agtutubo: "Mapan iti eskuela, agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a sumrek iti trabaho." Para kadagiti nataengan kunana: "Agbalin a busy, watwaten ti panunot, agdengngeg iti radio, agbuya iti Wheel of Fortune ken Japanese shows. Kunana, napintas a pagwatwatan ti utek.*

Taripatoen ti Bagi, Denggen ti Patigmaan dagiti Nagannak

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

TARIPATOEN TI BAGI, DENGGEN TI PATIGMAAN DAGITI NAGANNAK
ni Rudy Ram. Rumbaoa


Kuna ni Maximo kadagiti nataengan ken kaedadna: "Taripatoen ti bukod a salun-at babaen iti panagipauneg kadagiti nasustansia a taraon." Para kadagiti agtutubo kunana: "Denggen ti patigmaan dagiti nagannakyo." Innayonna, "Isuro koma dagiti nagannak dagiti annak seknan ti masakbayan."


MAYSA ni Maximo Cabania, agtawen iti 16, a simmangpet iti Honolulu idi Enero 15, 1931. Maysa a Sakada.

Naglugan ni Maximo a kaduana pay dagiti sabsabali pay a lallaki iti barko a maawagan iti S.S. President Lincoln. Nagrubbuat ti barko iti pantalan ti Manila idi Disiembre 30, 1930. Ket kas met iti arapaap dagiti dadduma a sakada, napan ni Maximo iti Hawaii para iti naranraniag a masakbayan.

Matangdanan ni Maximo iti $1.00 iti kada oras a panagtrabahona iti kapinyaan ken kaunasan.


Asino ni Maximo Cabania?
Nayanak ni Maximo iti Lanipao, maysa a barrio ti Narvacan, Ilocos Sur idi Nobiembre 13, 1914. Iti lugar a naggapuan ni Maximo, adu a rigat ti nagpasaran ti pamiliana isu't gapuna a daytoy ti nangiduron kenkuana a mapan mangged iti Hawaii tapno maisakad ken mailung-aw ti pamiliana iti rigat.

Nagtrabaho ngarud iti Honoka'a Plantation iti isla ti Big Island iti tallo a bulan apaman a nakasangpet iti Hawaii. Naggabut iti root ken nagputed iti unas. Manipud dita, immakar iti Ola'a Plantation ket nagtrabaho iti tallo a tawen; adda pagpadaan ti baro a trabahona iti dati a naggapuanna- ti Honoka'a.

Idi 1934, napan idiay Kauai ket nagtrabaho iti Hawaiian Sugar Company. Malaksid laeng iti panaggabut ti root ken panagputed iti unas, nagtrabaho iti irrigation system ken naital-o ti saadna kas maysa a suberbisor wenno iti aw-awaganda iti "luna."

Kaay-ayo ni Maximo ti agbaniaga iti sabali-sabali a lugar ket idi 1941, immakar manen daytoy idiay Honolulu ket simrek iti Dole Plantation ti Whitmore, Wahiawa. Idiay, naggabut iti root, nagpuros ti pinya sana ilugan iti pineapple truck ken nagbalin pay daytoy a truck driver. Iti dayta a tawen, isu met idi ti ibebettak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Dayta met a tiempo ti plano ni Maximo a mapan agbakasion idiay Filipinas, ngem gapu iti gubat, imbabawina.

Ket idi 1946, iti Pearl Harbor ti Honolulu, nagbirok iti sabali a manggedan- nagbalin daytoy a finger lift operator. Ditoy nga idiskarga ken agikarga kadagiti maibiahe a kargamento iti warehouses. Ket gapu iti nagbalin nga ekspiriensana iti Pearl Harbor, nagpirma iti kontrata nga agturong idiay Johnson Islands idi 1953 tapno agpintura kadagiti tanke a pakigubat iti uneg ti innem a bulan. Kalpasan ti kontratana, nagsubli iti Dole Plantation.

Kadagita a tiempo, kayatna manen a suboken ti sabali a lugar ken kompania a pagtrabahoan. Nagdesision a napan idiay Maui tapno sumrek iti Maui Pineapple Company iti Haliimaile, Maui. Naibalay daytoy a kaduana pay ti tallo a lallaki nga awanan iti asawa/batselor. Isuda: ti-Dios-aluadna Teofilo Lobusta, Mariano Supnet ken Castor Tadena.

Iti plantasion, agpuros ni Maximo iti pinya, aggabut iti root, agmaneho iti pineapple trucks ket i-deliberna iti cannery; nagbalin a luna kadagiti agdadamo nga agtrabaho. Naidestino pay a nagtrabaho iti experimental station, ken nagserbi pay a maysa a maintenance worker ti Baldwin Homes sakbay a nagretiro idi 1970.

Biag iti Kampo
Iti Haliimaile Camp, adda kooperasion iti tunggal maysa ta uray lallaki wenno babbai, pagsisinublatanda nga usaren ti community bathroom ken showers nga addaan laeng iti tabla a mamaglasin ken naitakup. Nagkatawa ni Maximo a nanglagip iti napalabas: "nga agaramid idi dagiti padana a lallaki iti maysa nga abut sada irungarong ti ramramayda iti bangir a banyo a paset ti pagdigosan dagiti babbai ket kasta unay ti ikkisda a makakita."

Bayat ti kaaddana iti Haliimaile, nagatendar ni Maximo kadagiti punsionan, nangruna iti pasala no mapili ti aribai para iti Rizal day ken dadduma pay a pasken. Sabali laeng ti pannakitienda dagiti trabahador iti Haliimaile store, iti agdama, maysan a nalatak a restauran ti dati a nagdissioan ti nasao a tianggi. Amin nga alaen wenno utangenda idi a naggapu iti tianggi ket maikkissay iti sumaruno a sueldoda. Agserbi pay ti tianggi kas Post Office.

Iti panaglabas ti panawen, adayo iti panunot ni Maximo ti panagasawa agingga iti 1965, idi simmangpet ti ina daytoy iti Hawaii, ni Esperanza Supnet Cabania, ta isu a mismo ti nangipalagip ken ni Maximo iti inna metten panagsimpa. Isungbat laeng ni Maximo a di pay nakasapul iti umno a babai a para kenkuana.

Ngem gasat siguro para ken ni Maximo ta iti dayta met la a tiempo, simmangpet ti sapsapulenna a babai a naggapu manipud iti Filipinas. Naipareha ti babai iti maysa kadagiti kabagian ni Maximo. Nagutigot ti rikna ni Maximo ken ni Teresita Paet, taga-Bantay, Ilocos Sur. Naam-ammo ni Maximo iti personal ni Teresita bayat iti panangbisitana kadagiti kabagianna idiay Honolulu. Nagam-ammoda iti apagbiit idi yam-ammo ni Maximo ti bagina ken ni Teresita bayat ti panaglabana kadagiti kawes. Para ken ni Maximo, na-love at first sight daytoy ken ni Teresita, ket ditoy a naluktan ti ridaw ti pusona tapno agipatulod kadagiti love letters ken cards iti tunggal aldaw. Kanayon pay a tawagan ni Maximo ni Teresita banag a kaburod unay ti naud-udi. No maminsan, marigatan ni Teresita ta kaaduan a tiempo, basaen ti miembros ti pamiliana dagiti ipatulod a surat ni Maximo, ken uray pay ti tawagna iti telepono. Gapu iti daytoy, marigatan unay ni Teresita nga agdesision. Immabot iti lima a tawen ni Maximo a nagarem ken ni Teresita tapno mapasukona ti puso ti balasang. Mamati ketdi ni Maximo iti pagsasao: "Adda napintas nga ibunga kadagiti ammona ti aganus ken aguray." Nagsakripisio ngarud ni Maximo.

Nagbanag met laeng
Adda ti pamilia ni Maximo idiay Honolulu a kas ken ni Teresita. Kinasarita dagiti nagannak ni Maximo ti dadakkel ni Teresita [adda idi ni Maximo iti Maui].

Iti Maui, adda idi Anti ni Teresita nga aggusto unay ken ni Maximo; ket kinasarita ti Anti ni Teresita ni Maximo. Babaen iti tulong ti agsumbangir a partidos, "maysa a danon," napagnunummoan a maisagana ti kallaysa. Idi ngarud Disiembre 30, 1978, nagkallaysa da Maximo ken Teresita idiay Honolulu.

Kalpasan ti kallaysa, immakar ni Teresita idiay Haliimaile, Maui, nga isu't nagbalin nga umok dagiti agasawa. Para ken ni Maximo, pudno, nabirokanna ti perpekto a babai ti pusona. Ket iti laksid ti diperensia dagiti edadda, managayat ken managipateg ni Teresita ken ni Maximo.

Ti Balakadna
Kuna ni Maximo kadagiti nataengan ken kaedadna: "Taripatoen ti bukod a salun-at babaen iti panagipauneg kadagiti nasustansia a taraon." Para kadagiti agtutubo kunana: "Denggen ti patigmaan dagiti nagannakyo." Innayonna, "Isuro koma dagiti nagannak dagiti annak seknan ti masakbayan."

Iti edad a 93, kabaelan pay laeng ni Maximo a dalusan ti aglawlaw ti pagtaenganda ken napisa nga ag-garden.Kalikagumanna pay ti agtrabaho para iti part-time job ngem problemana ti agmaneho. Intangsitna ketdi nga aglammua iti arubayan ti karrubana kas paset iti inaldaw nga ehersisyona. Paggaayatna met ti agpaspasiar wenno "ag-holo holo," a kaduan ni Teresita no day-offna.*