QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

Liklikan ti Makiapa, Pagarien ti Kappia

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region a naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.



Asino ni ARSENIO JACINTO?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].

Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a napan idiay Hawaii.

Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki ti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.

Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.



Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda ti lugar a pagtrabahuanda, ti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.

Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.

Naibalay dagitoy a lallaki iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.

Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimo iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.

Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.



Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.

Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].

Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti unyon. Ket gapu iti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas iti kalinteganda a mangmangged.

Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.

Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.



Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio iti personal ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem sakbayna, nagam-ammo met laeng da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.

Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.

Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.

Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar iti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.

Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.

Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.

Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.

Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.

Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.

Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.

Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.

Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.


Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."

Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."

Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio ti agbuya iti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*
.

.

.

.

.

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...

A young man from Cabugao, Ilocos Sur, Philippines came to Hawaii to find a better life for himself and for his family. This young man was Loreto Solanzo.

Born on October 24, 1922 and eldest of three siblings, he became the head of his family and its breadwinner when during World War II, the invading Japanese in the Philippines killed his father.

When recruiters from the Hawaii Sugar Planters Association arrived in the Philippines to enlist strong young men to come and work in the pineapple and sugarcane plantations here in Hawaii, Loreto considered it as an opportunity to find a better life. He signed up promptly.

On January 31, 1946, Loreto, together with many other sakadas, left Port Salomague in Cabugao, Ilocos Sur, Philippines, aboard the S.S. Maunawili. The sea voyage took them 16 days.

They landed in Hilo first where some of the men were assigned to work in the plantations there. Then S.S. Maunawili proceeded to Maui. Loreto Solanzo and his friend, Ernesto Guerrero, who is still living today, were among the hundreds of men that were stationed on Maui, specifically in Lahaina, to work for Pioneer Mill. They lived in Pu’ukoli’i Camp located across the Royal Lahaina Hotel.

Loreto’s first job involved the preparation of the field for sugarcane planting. Next, he was promoted to truck driving that involved his picking up of the workers and then dropping them off to their workstations. He stayed in that job until several years after, he was promoted to haul cane truck driving until his retirement in 1982.

As a sakada recruit and as part of his contract, he was given a free six-month vacation to the Philippines so that in 1956, Loreto decided to go back to the Philippines, with the intention of finding a wife, a soulmate.

It so happened that there was a beautiful, intelligent young teacher from Cabugao, his neighbor, who graduated from Ilocos Norte Normal School (now called Mariano Marcos University), named Commemoracion “Cion” Sabio. But the only problem was that Cion was teaching in Davao, Philippines, a thousand miles and a sea away. Cion had been a teaching there for thirteen years.

But fate or coincidence came into play in the life of Cion and Loreto.
Cion’s oldest sister’s husband and Loreto’s father are brothers. That oldest sister has a daughter named Irene, Cion’s niece, and Loreto’s cousin. What made it even more exciting was that Irene was also Cion’s co-teacher in Davao. Apparently, Irene had been corresponding with her cousin Loreto who was then vacationing from Hawaii. Cion took a vacation to Cabugao and when she went to her oldest sister’s house to visit, Loreto was also there.

Loreto must have fallen in love with Cion the minute he saw her. Soon after that first meeting, he and his mother went to Cion’s house to ask her father and mother for her hand in marriage. It so happened that Cion’s brother, then Vice Mayor Santos Sabio was present at the time Loreto proposed to marry Cion. He told Loreto to go back after three years to marry his sister Cion.

In actuality, Cion’s parents liked Loreto to marry their daughter because they felt that he came from a good family background. Besides, they did not want Cion to go back to Davao if possible.

But Cion wanted to go back to Davao to teach; there she had many admirers. Her parents managed to convince her to marry Loreto. Her brother Santos also approved of the marriage. In fact with Cion’s sufficient teaching certification, he was able to help her find a teaching position in Cabugao.

On April 22, 1957, Loreto and Cion had a grand wedding reception in Cabugao. After two months, Loreto’s vacation was expiring. He needed to come back to Hawaii. Cion remained in Cabugao to teach. In 1960, Loreto went back to the Philippines to visit.

Cion followed Loreto to Hawaii in June 1963. They lived in Pu’ukoli’i Camp. They shared a house with another family. They shared a kitchen and an outhouse. They raised their own vegetables. Every Sunday, they slaughtered a pig to be shared with the neighbors. In those days, it was okay to slaughter animals in the backyard. In Pu’ukoli’i Camp, they were able to have chicken fights with no problems. In those days, the fights were part of social gathering. It was also comparable to our open markets today, only smaller with people selling cooked foods, desserts, vegetables, etc. After the cockfight, the men and their wives often brought the losing roosters to Cion and Loreto’s home to be cooked. They all enjoyed the roosters for dinner.
Cion held a variety of jobs. She worked as a room maid at Sheration Hotel for only a day. At Ben Franklin, she was in sales, a teacher’s aide at Kamehameha III School, H & R Block as a tax Preparer, and at Royal Lahaina Hotel in retail sales where she retired in 1993.

In the 1970’s, Pu’ukoli’i Camp was being phased out. Loreto and Cion Solanzo moved to Upper Kelawea Mauka, Lahaina. Unfortunately, Loreto passed away on December 12, 1982 after a brief illness.

Loreto and Cion were blessed with three lovely daughters. All three daughters graduated from the University of Hawai’i, Manoa Campus. Single-handedly, financially, physically, and spiritually, Cion supported her three daughters. These three bright girls were able to receive numerous scholarships and grants to help them with their college finances.

Janet Lendio, the oldest and married to Terence Lendio, have two children. Janet manages the ABC Store at the Lahaina Cannery Mall.
Lorna Dotomain, the middle daughter and married to Walter Dotomain, is a Supervisor at the Bank of Alaska in Soldotna, Alaska. She and Walter have two children.

Lorelle Peros, the youngest, and married to Gregory “Jay” Peros, is an assistant professor of Maui Community College. Lorelle received her Masters Degree in Business Administration from the University of the Pacific in Stockton, California. She and Jay have two children.

Cion has been an active member of the Lahaina-Honolua Senior Citizens’ Club, Kaunoa’s Senior Services, and the Retired Senior Volunteer Program. She also attends the Nutrition Program at the West Maui Senior Center. She is an active member of the Sacred Heart Society and the Filipino Catholic Club and attends the Maria Lanakila Church where she serves as Eucharistic minister and choir member. She has traveled throughout the United States, Canada, Europe, and the Holy Land.

Cion’s advice to older people: Be active and join the Senior Citizens Club to meet old friends and make new ones. Get involved in church activities. Enjoy life to the fullest.

Her advice to the younger generation: Respect and honor your parents. Go to school, set goals, and work hard. Find a way to give back to your community. Refrain from taking drugs, drinking alcohol, and smoking. Be an asset to the community and not a liability.



LORETO SISTOZA SOLANZO: Living and Loving, Cabugao-Style
*Sakada Corner
 Fil-Am Observer
 wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
 wwwfilamobserverarticles.blogspot.com

CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan ti grupo dagiti Filipino Sakada kalpasan ti panagpurosda iti pinya]

CRISPULO EVANGELISTA: SAAN A NAUPAY A NAKIDANGADANG ITI PANNUBOK
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


"Mapan iti eskuela. Agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a mangbirok iti trabaho."


Ti pamilia Evangelista
NAPAN ni Laureano Molina Evangelista iti Hawaii idi tawen 1921 karaman ti agtawen iti katorse nga anakna a lalaki, ni Crispulo ken ti walo ti tawenna nga anakna a babai, ni Lucina, ti kaingungotna, ni Isabel Alonzo, ngem pimmusay daytoy.

Napan ti pamilia Evangelista iti Hawaii tapno sapulenda ti gasat a mangilung-aw kadakuada gapu iti rigat ti biag. Simmanglad ti pamilia ket nagtarusda iti isla ti Kauai, kalpasanna, nagtrabahoda iti Lihue Sugar Plantation.

Gapu ta ubing pay unay ni Crispulo nga agtrabaho iti kataltalonan, napalubosan daytoy a nagbalin nga errand boy; ti trabaho ni Crispulo, agserbi kadagiti amo ti plantasion ken ti pamilia dagitoy.

Kadagidi met a tiempo, nagbalin a nalatak ti panangkautibo/panangkidnap kadagiti babbai a Filipina. Tapno masalakniban ti balasitang ni Laureano ni Lucina, imbatina daytoy iti Salvation Army sakbay a mapan agtrabaho. Iti panagyan ni Lucina iti Salvation Army, ditoy a nasursurona ti agluto kasta met a trabahuen ti aramid ti agtagibalay. Idi mabayag, naibaon ni Lucina idiay San Francisco para iti maysa a training ket nagbalin daytoy a kaunaan a babai a Filipina a Salvation Army Officer. Idi nagsubli ni Lucina manipud iti San Francisco, nagdesision ni Crispulo nga agbalin nga opisial ti Salvation Army.

Kalpasan ti panagsanay ni Crispulo idiay San Francisco idi tawen 1962, nagserbi iti Oahu, Wailuku, ken Lahaina iti Maui. Nayasawa ni Lucina ken ni Vicente Flojo Arkangel ket nagindegda iti Ola'a ti Hawaii. Tulongan ni Lucina dagiti trabahador a Filipino iti plantasion. Ti agdama nga awag ti Ola'a ket Keau. Simmaruno ni Crispulo a napan iti Big Island ket nagnaed sadiay iti dua a tawen.

Ni Crispulo iti Filipinas ken Panagsublina iti Hawaii
NAGBAKASION ni Crispulo iti ili a nakayanakanna nga Urdaneta, Pangasinan iti Filipinas idi tawen Septiembre 1936. Iti panagbakasionna, naam-ammona daytoy ubing ken napintas a balasang iti maysa a sari-sari store wenno tianggi a gimmatanganna iti sigarilio. Nupay adu dagiti dadduma a babbalasang a mabalinna nga armen iti Urdaneta, natennag ti rikna ni Crispulo iti puso ni Julia Siores. Nagkallaysa ngarud dagiti dua idi tawen 1937. Nayanak ti anakda ni Shirley kalpasan ti maysa a tawen.

Gapu ta bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagtalinaed ni Crispulo iti Filipinas agingga iti tawen 1946.

Iti maysa nga aldaw, nakaawat ni Crispulo iti surat manipud ken ni Laureano nga agkuna: "agaw-awat iti aplikante ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] iti mayat a mapan agtrabaho ti plantasionda iti Hawaii." Ket ginutigot ti kayongna, ni Vicente, napan nagpirma ni Crispulo iti aplikasionna idiay Vigan, Ilocos Sur. 

Nagsubli iti Hawaii ni Crispulo a kaduana ti kasinsinna, Teofilo Manzano ken ti kaanakanna, ni Silberio Libao. Nagluganda iti barko a S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur. Apaman a nakasanglad iti isla, naidestino ni Teofilo iti Wahiawa, Oahu, idinto nga agpada da Crispulo ken Silberio iti Ola'a.

Di mabayag, simmaruno da Julia ken ti agtawen iti walo nga anakda ni Shirley a naglugan iti barko a S.S. Marine Falcon, ti umuna a bansada dagiti babbai ken ubbing a nagturong iti Hawaii. Kas met la kada Crispulo, nagluas ti barko a naglugananda iti pantalan ti Salomague. Kadua ni Julia iti barko ti kasinsinna, ni Corazon Manzano Domingo, ti asawa ni Teofilo.

Daksanggasat ta nagsakit ni Julia iti sangapulo ket dua nga aldaw a panaglayagda iti taaw. Naturogda iti rabaw ti barko nga awan man la abbong wenno atep ti barko a mangsalaknib kadakuada. Bayat ti panagsakit ni Julia [seasickness], nagbalin a personal a nars ni Julia ni Shirley; pinakan ken intedna ti amin a kasapulan ni Julia. Adda rason ni Julia a mapan iti Hawaii gapu ta kalikagumanna met a biruken no sadino iti ayan ti ama daytoy. Agnaed ken agobra ti ama ni Julia idiay California. Pinanawan ti amana ti Filipinas idi agtawen ni Julia iti pito. Ket babaen iti tulong dagiti kabagianna, nasapulanna ti amana.

Dagiti Pannubok
NAGTRABAHO ni Crispulo iti innem a bulan iti Ola'a Plantation idi bimtak ti welga. Nagbayag ti welga iti sumagmamano a bulan. Kalpasan ti naunday bassit a panawen a panagwelga dagiti trabahador, saanen a nagsubli dagiti agama, da Crispulo ken Laureano, iti plantasion. Nanglukatda ketdi iti tailor shop iti distrito ti Ola'a. Insuro ni Crispulo ni Julia no kasano ti agdait iti pantalon ken bado. Nakatulong ni Julia a nangpadur-as ti negosio ti pamilia.

Iti di napakadaan a didigra a simmangbay iti Big Island, pinerdi ti nakaam-ames a tidal wave dagiti pagtaengan ken bimtak ti maysa a bolkano a nakaapektaran ti sibubukel nga ili ti Kapoho. Gapu iti daytoy a kalamidad, nagserra ti plantasion. Kimmapsut ti negosio ti pamilia Evangelista.

Kinapudnona, sakbay a napasamak ti kalamidad, agaw-awat idin ti pamilia Evangelista iti kliente manipud iti isla ti Maui. Gapu iti kalamidad a nagpasaran ti Big Island, nakatulong ti awis ti Dios-ti-aluadna Nicanor Domingo iti yaakarda iti Maui. Napalaus ti yamanda ken ni Nicanor gapu iti tulongna a nakabirok iti balay iti Maui sakbay nga immakarda ditoy.

Idi tawen 1960, linuktan da Crispulo ken Julia ti negosioda a tailor shop iti Happy Valley, Wailuku; masarakan ti nasao a pagdaitan iti Business Office Machine iti agdama--kasinnango ti dati a T.K Supermarket ken kadenna ti dati a George Guererro Market. Adu ti dinait da Crispulo ken Julia a bado nangruna kadagiti negosiante nga agkawes iti terno. Iti taraudi ti tawen 1970's, nagbalin nga aktibo ni Crispulo iti komunidad ti Filipino. Nagtrabaho pay daytoy iti Maui Memorial Park kas salesman, maysa a travel agent ken isu ti kaunaan a Filipino ken anaunser iti radio a KNUI. Pimmusay ni Crispulo idi tawen 1983.

Ti Bunga
NAPARABURAN da Crispulo ken Julia iti managipateg ken managayat nga anak, ni Shirley Evangelista. Maysa a Certified Dental Assistant, ESLL Teacher iti Department of Education iti agarup beinte a tawen, ken nagtrabaho pay daytoy iti Maui Beach Hotel Front Desk. Nagretiro idi tawen 2001.

Miembro ni Julia iti Kahului Community Association [KCA], United Sons and Daughters of Ilocano Region [USDIR], Good Sheperd Church [GSC] ken Saranay Maui [SM]. Kaay-ayo ni Julia ti agmula, agbasa iti Bannawag, agluto, agdengngeg iti Filipino a programa iti radio ken agbuya iti Japanese program iti telebision.

Ti balakad ni Julia kadagiti agtutubo: "Mapan iti eskuela, agbasa tapno maawat ti napintas nga edukasion a makatulong a sumrek iti trabaho." Para kadagiti nataengan kunana: "Agbalin a busy, watwaten ti panunot, agdengngeg iti radio, agbuya iti Wheel of Fortune ken Japanese shows. Kunana, napintas a pagwatwatan ti utek.*

SILVESTRE BAGGAO: 1946 Sakada

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Ladawan ti pamilia ti maysa a Sakada]

SILVESTRE BAGGAO: 1946 Sakada
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Pinasiarna ngarud daytoy ket liniwliwana. Impudno ni Silvestre ti kaririknana iti balasang. Inlawlawag ti baro nga awanen ti mabalin ti balasang ta addan daytoy iti Hawaii. Sabalin ti biagna iti Hawaii, ket saannan a namnamaen pay nga agsinubliananda iti boyprenna. Ken maysa pay kuna ni Silvestre, "amangan no insukatnakan iti sabali."

GUAPO ken aktibo nga indibidual iti komunidad ti maysa kadagiti kaubingan a 1946 Sakada- isu dayta ni Silvestre Baggao, nayanak idiay Santa, Ilocos Sur idi Hulio 5, 1927. Maysa ni Baggao a nagpirma iti kontrata tapno maibilang kadagiti lallaki nga agbiahe nga agpa-Hawaii. Kas met la iti rason dagiti immun-una a lallaki a nangisakripisio a nangpanaw dagiti pampamiliada iti Filipinas, kayat nga ipaayan ni Silvestre iti naranraniag a masakbayan ti pamiliana iti panagturongna iti Hawaii.

Inesponsoran ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] ni Silvestre. Nagluas ni Silvestre ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti pantalan ti Salomague. Nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili. Apaman a nadanonda dagiti isla ti Hawaii, immuna a simmanglad ti barko a naglugananda iti Hilo, Hawaii [Big Island], kalpasanna, iti Maui.

Nagtrabaho ni Silvestyre iti kataltalonan ti HC & S [Hawaiian Commercial and Sugar]. Nagparaspas iti ruot ken irrigator [agpasayak] ti trabahona agingga a nagretiro idi 1992.

Nagnaed ni Silvestre iti Camp 7, maysa a kampo ti plantasion nga asideg iti Maalaea Mudflats. Kuna ni Silvestre a nakaay-ayat iti panagyanna iti kampo ta adu ti naangay a panagtitipon ken ragragsak. Maysa kadagiti paborito ken paggugustona unay a pasken a marambakan isu ti Rizal Day. Adu ti tiempo ken panawenda nga agragsak ti daytoy a selebrasion. Adda pasala, paay-ayam kas iti volleyball, chess, checkers, card game competitions, ken uray pay pallot, ken kasta met a maidasar dagiti agkakabaknang a taraon.

Manmano idi dagiti babbalasang iti kampo kadagidi a tiempo. Ngem idi tawen 1957, adda maysa a balasang nga agnagan iti Josephine Dumayas a sangsangpetna iti Maui. Pinetisionan ti ama daytoy a ni Mariano Dumayas, maysa a 1927 Sakada.

Ti kinapudnona, nagsubli ni Mariano iti Filipinas idi 1935 tapno sadiay nga agindeg, ngem idi 1946, nagbaliw ti panunotna ket inkeddengna ti nagpirma manen iti kontrata tapno agsubli iti Hawaii kas maysa met laeng a Sakada. Nagbalin a nasinged nga agpagayam da Silvestre ken Mariano.

Idi simmangpet ni Josphine iti Maui, da Silvestre ken Mariano ti napan simmabat kenkuana iti airport. Makuna nga ayat iti umuna a pannakakita ni Silvestre iti kinalasbang ni Josephine. Ket para ken ni Silvestre, binalud ni Josephine ti pusona. No mabalbalin la koma, ni lattan Josephine ti kayat a makita ni Silvestre iti inaldaw. Ngem para iti balasang, awan ti mariknana nga ayat ken ni Silvestre. Inkalinteganna nga adda pinanawanna a kaayan-ayatna iti Filipinas ket subliananto no dumteng ti tiempo. Intangtangsit ken inlaslastog pay ni Josephine ti boyprenna ken Silvestre. Ngem inako ti balasang a nasdismaya iti naimatanganna a buya ti Maui. Kuna ti balasang a namnamaen ken ekspektarenna ti Hawaii a napintas- kas maysa a paraiso. Ket nagbalin a naliday ni Josephine iti kaaddana iti Hawaii ket kayatna ti agsubli iti Filipinas.

Ngem managipapilit ken "makulit" a lalaki ni Silvestre. Ammona ti kayatna. Ket mapaneknekanna nga ay-ayatenna ni Josephine. Isu a kayatna a tagikuaen ti puso ti balasang.

Pinasiarna ngarud daytoy ket liniwliwana. Impudno ni Silvestre ti kaririknana iti balasang. Inlawlawag ti baro nga awanen ti mabalin ti balasang ta addan daytoy iti Hawaii. Sabalin ti biagna iti Hawaii, ket saannan a namnamaen pay nga agsinubliananda iti boyprenna. Ken maysa pay kuna ni Silvestre, "amangan no insukatnakan iti sabali."

Nupay nakuna ni Silvestre dayta, dina kayat a butbutngen ti balasang ta amangan no agballatek kenkuana ti imbagana. Natibker ketdi pammatina a magun-odna ti ayat ti balasang gapu ta adda ni Mariano a mangibabaet kenkuana. Ket di mabayag, nasursuro met laeng ni Josephine nga inayat ni Silvestre. Nasursuro met laeng ti balasang a linipat ti dati a kaayan-ayatna.

Nagkallaysa da Silvestre ken Josephine idi Agosto 24, 1957 iti Holy Family Catholic Church ti Puunene. Agarup 800 a bisita ti timmabuno iti padaya a naangay iti Puunene Filipino Clubhouse. Ti nasao a kasar ket maysa a kita ti camp wedding, no sadino a maparti ti innem a baboy ken maysa a baka para iti tallo nga aldaw a panagsagana sakbay ti kasar.

Iti punsionan, mararaem ken maidaydayaw unay ti panagluto dagiti lallaki a Filipino gapu kadagiti nagduduma potahe a lutoenda a kas iti dinardaraan, pork with peas, pork guisantes, tender pork bone with batter egg, ken sabsabali pay kas iti nateng a maluto.

Tallo dagiti a nagbalin a bunga ti ayan-ayat da Silvestre ken Josephine:
*Ni Elmer ti inauna, nayasawa ken ni Lea. Nagturpos iti Honolulu Electronic Institute. Adda bukodna a negosio a maawagan iti See Lights, maysa a sound engineering and stage lighting ti E. Studio Recording para iti Compact Disc.

*Maikadua ni Myrna Breen, nayasawa ken ni David. Nagturpos iti Maui Community College, ken Degree in Hotel Management. Tumultulong ni Myrna iti pannakaipataray ti negosio ni David, ti Breen Builder LLC. Nagbalin ni Myrna a 1978 Miss Barrio Fiesta queen ken naisaad pay ti korona kenkuana kas Mrs. Maui Filipina. Dua ti annakda, da Kimi ken Daniel.

*Inaudi ni Jackie, ken nayasawa ken ni Alan Hernandez. Nagturpos iti International Air Academy idiay Vancouver, Washington, nga addaan iti Degree in Airline Operations. Nagadal pay iti MCC. Nagtrabaho iti Ross idiay Las Vegas kas front end supervisor. Uppat ti annakda: Hauoli, Malo, Pariss ken Kalie.

Ti balakad ni Silvestre kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Saan nga agusar iti maipawil a droga, mapan agbasa tapno magun-od ti adal para iti napimpintas ken nasaysayaat a trabaho."

Kadagiti nataengan kunana: "Agwatwat, agsubli iti daga a nakayanakan- ti Filipinas. Pasiaren ken komustaen dagiti kabagian, mapan iti shopping malls ken maki-estoria kadagiti gagayyem. Ag-relax."

Ket kas maysa a life-long learner, nagbasa ni Silvestre iti Baldwin High School Adult Education and the Pacific Trade School tapno agsakdu iti kinasirib maipanggep iti automotive mechanic.

Naipakumit ken ni Silvestre ti panagserbina iti komunidad. Nagserbi daytoy kas pasado a Presidente ken Bise Presidente ti KFCA iti namidua daras, Bise Presidente ti USDIR [United Sons and Daughters of Ilocos Region].

Paggaayat dagiti ag-Baggao ti agbiahe. Nairaman dagitoy agkaingungot iti panagbiahe ni dati a Maui County Mayor Hannibal Tavares, dati a Gobernador George Ariyoshi, ken dati a Consul General Trinidad Alconel a nagturong iti Filipinas. Nagbiahe da pay a naglugan iti barko a nagturong iti Europe, Mediterranean ken iti Alaska. Iti kaudian, naikuyog da iti grupo ni Maui County Mayor Alan Arakawa iti Centennial tour to the Philippines.

Malaksid iti panagbiahe, kaay-ayoda ti ballroom dancing, line dancing ken Filipino Folk dancing.*

MATIAS ESMERALDA: "Panangpadas iti Kabaelan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada nga agpudputed iti unas]

MATIAS ESMERALDA: "Panangpadas iti Kabaelan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Saludoan dagiti Filipino a makaam-ammo ken ni Matias Esmeralda gapu iti impakitana a kinatured kas maysa a Filipino immigrant a nanglukat ti baro a dana iti napintas a masakbayan dagiti annak, siuman, appoko, appoko iti tuod ken uray pay dagiti amin a Filipinos a nakapan ken mapanto pay laeng iti Hawaii...

IDI tawen 1900's, adda uppat nga agkakabsat idiay Manaoag, Pangasinan. Maysa kadakuada ti adventure minded [wenno panangpadas/panangsubok iti kabaelan]. Daytoy natured nga adventurer kadakuada nga agkakabsat isu awan sabali no di Matias Esmeralda.


Ngem asino ni Matias?
-Nayanak ni Matias idiay Manaoag, Pangasinan idi Enero 9, 1911. Pinanawanna ti Pangasinan tapno mapan iti Manila idi Enero 5, 1932. Ket manipud iti Manila, naglugan iti barko nga S.S. President Madison a nagturong iti Hawaii. Simmangpet ni Matias ken dadduma pay a kaduana iti dayta a barko iti Honolulu idi Enero 29, 1932. Kalpasanna, nagturong iti Kahului, Maui. Inesponsoran ti Hawaii Sugar Planters Association tapno agtrabaho iti Maui.


Ti trabaho ni Matias
-Immuna a nagtrabaho ni Matias iti Maui Agricultural Company ti Paia. Agputed iti unas ken aglammua [cutting grass] ti nagbalin a trabahona. Ket iti isu met la a tawen, nagdesision a napan iti Lanai tapno agtrabaho iti Dole's Pineapple Plantation. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, nagsubli iti Maui ken nagtrabaho iti Pioneer Mill idiay Lahaina. Nagtrabaho daytoy manipud 1931 agingga iti 1934. Naisayangkat ti welga idi 1934, ket nagdesision ni Matias nga umakar iti Big Island. Nagtrabaho daytoy iti babaen ti Union Mill Plantation.


Gapu ta awan ti amakna nga agtrabaho kadagidi a tiempo, nagbirok iti sabali a panggedan. Nagserbi kas stevedore manipud 1935 agingga iti 1937. Ngem idi 1938 agingga iti 1942, nagsubli iti Lanai tapno agtrabaho manen ditoy.


Magustoanna ti agnaed iti Lanai, ngem ti Maui pay laeng ti agtagikua iti pusona. 

Gapu iti dayta, nagsubli manen iti Maui. Ket imbes nga agsubli a mapan agtrabaho iti plantasion, nagpanunot iti sabali a trabaho a mabalinna a serken.

Nagtrabaho ngarud idiay Snowhite Laundry [masarakan daytoy iti pasdek ti Ting's iti agdama] iti Wailuku iti dua a tawen. Idi bumtak ti Maikdua a Gubat iti Sangalubongan, nagtrabaho ni Matias kas bartender iti Wing on Tavern [masarakan daytoy a pasdek iti asideg ti Iao Theater]. Nupay agtrabaho daytoy iti Tavern, simrek pay a nagtrabaho iti Maui Bowling Center iti Vineyard agingga a nagretiro iti tawen nga innem a pulo ket dua. Nagbalin pay daytoy a Maui Volunteer manipud 1942 agingga 1943. Daytoy a serbisio ket maawagan iti forerunner [wenno "isu't agipukkaw iti iyaay ti sabali"] iti Hawaii National Guard.


Ti kasimpungalan ken ti pamiliana
Gapu iti kinataer a langa ken bachelor, naawis ti rikna ni Matias iti maysa a nalasbang ken ubing a balo iti nagan a Petra Cosma Valdez, addaan daytoy iti walo nga annak. Gapu ta agkaayatanda, nagkallaysada ngarud idi Agosto 5, 1960. Inayat ni Matias ti amin nga annak ni Petra. Nagdennada ken ni Petra ket nagnaedda iti Wailuku. Segun ken ni Loreta Mendez, ti inaunaan nga anak ni Petra, maipagtangsit nga ama ni Matias. Kuna pay ni Loreta a daydayawen dagiti amin a kakabsatna ni Matias. Ibilangda a pudno nga ama.


Dagiti walo nga stepchildren:
*Loreta Mendez, retirado ken nayasawa iti Dios-ti-aluadna William Mendez. Adda dua nga annakda ken lima nga appoko.

*Sylvia Valdez, retirado, ken addaan iti tallo nga annak ken pito nga appoko.

*Peter Valdez, retirado ken nayasawa ken ni Joan Valdez. Iti agdama, agnaedda idiay Oregon. Addaanda iti tallo nga annak ken lima nga appoko.

*Barbara Awa, nagtrabaho iti Outrigger Hotel idiay Oahu. Maysa ti anakna.

*Michael Valdez, maysa a karpintero ken dua ti annakna ken ni Josie Valdez.

*Patrick Valdez, retirado ken awanan iti asawa.

*Patricia Texeira, nagtabaho iti Lowes ken nayasawa ken ni Tomas Texeira. Adda tallo nga annakda ken lima nga appoko. Iti umuna a pakasaritaan ti Maui Memorial Hospital, da Patrick ken Patricia ti umuna a singin a nayanak iti nasao nga ospital kalpasan ti panakabangon daytoy.

*Theresa Valdez, nagtrabaho iti Maui Community College kas maysa a Librarian. Maysa ti anakna.

Tallo met ti nagbalin nga annakda Matias ken Petra. Isuda:
*Debbie Arakawa, retirado ken nayasawa ken ni Alan Arakawa [agdama a Mayor ti Maui]. Adda maysa nga anakda.

*Tanya Emeralda, pimmusayen ken nayasawa ken ni James Jones.

*Suzette Emeralda, nagtabaho iti County Planning Department. Maysa ti anakda.


Idi kabanbannuagan pay laeng ni Matias, magustoanna ti mapan agkalap ken agay-ayam iti bowling. Ta ura nataenganen ni Matias, kinabaelanna pay laeng ti nagtrabaho iti inaladan ti Dang's Building iti Vineyard Street, Wailuku.

Saludoan dagiti Filipino a makaam-ammo ken ni Matias Esmeralda gapu iti impakitana a kinatured kas maysa a Filipino immigrant a nanglukat ti baro a dana iti napintas a masakbayan dagiti annak, siuman, appoko, appoko iti tuod ken uray pay dagiti amin a Filipinos a nakapan ken mapanto pay laeng iti Hawaii.