ARSENIO MIGUEL JACINTO: Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali

MAIKATLO nga anak ti Dios-ti-aluad da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto. Napan ni Arsenio idiay Hawaii a kas maysa a sakada idi tawen 1946 tapno makidaksanggasat ken mangsapul ti naraniag a masakbayan nga agpaay iti pamiliana.

Asino ni Arsenio?

Nayanak idi Disiembre 14, 1921, ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Inesponsoran ni ulitegna Perfecto Baraoidan ti ipapanna idiay Hawaii a kas maysa a contract laborer.

Agtawen laeng iti beinte singko idi panawanna ti bukod nga ili. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna Jose Alipio ken Alfredo Saribay. Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili.

Nagrubbuat da Arsenio iti pantalan ti Salumague, Cabugao, Ilocos Sur, idi Agosto 30, 1946. Simmanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, Maui, sangapulo ket innem nga aldaw kalpasanna a nagluasda. Nailuganda a naipan iti Pioneer Mill Co. Ltd., Lahaina, apaman a nadanon ti destinoda.

Naibalay da Arsenio ken dadduma pay a sakada iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti kiskisan. Nagindeg dagitoy iti kampo nga addaan ti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup sangapulo ket innem amin a tao ti agyan iti dayta a balay. Naited kadakuada ti bukod a paglutoan tunggal dua a katao.

Kalpasan ti tallo nga aldaw, nangrugi a nagtrabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter [aglammua iti ruot]. Natrabaho iti unos ti makatawen. Nagsueldo iti 40 sentimo iti kada oras, wenno $2.30 iti tunggal aldaw.

Kalpasan ti maysa a tawen, nagbirok iti sabali a trabaho. Nagbalin nga irrigator, wenno isu ti agpasayak kadagiti mula ken trabahona daytoy agingga a nagretiro idi 1983 a nagsueldo iti $10.00 iti kada oras.

Biag iti Waine'e Village ken ti trabaho

Iti Waine'e Village, kaay-ayo dagiti Filipino sakada ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay ti agpallot [chicken fight]. Paggaayat pay dagiti lallaki ti agsala iti social dances--a maawagan iti manzo, no sadino nga agbayad ti makisala a lalaki tapno maisalana ti babai. Maaramat wenno mausar ti maur-or a kuarta a pagbayad nga agserbi kadagiti sabsabali pay a pasken, wenno pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agkandidata a reyna iti communal celebrations a kas koma ti Rizal Day.

Bayat ti panagtrabahona iti Pioneer Mill, nagbalin a miembro ni Arsenio iti International Longshore Warehouse Union [ILWU]. Nagbalin nga instrumento iti ILWU a nagdur-asan ti kondision ti trabaho dagiti miembro a kas iti pannakaingato ti sueldo, health benefits ken dadduma pay a kalintegan dagiti mangmangged.

Saan a malipatan ni Arsenio a nakipaset pay iti dua a welga nga inangay ti unyon.

Kalpasan a nagretiro iti Pioneer Mill, nagtrabaho ni Arsenio a kas

part-time custodian iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart High School.

Idi tawen 1963, nagawid ni Arsenio idiay Filipinas tapno agbakasion. Naam-ammona ti ubing ken napintas a balasang ni Victorina Lazaro, tubo iti Siudad ti Laoag. Nagam-ammoda iti balasang babaen ti surat.

Nairana unay nga agpagayam idi ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagiti dua nga agpagayam a nagipaw-it iti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Nagutigot da Estanislao ken Filemon a mangipatulod met ni Arsenio iti surat ken ni Victorina. Nagballigi ken nagbunga dagiti impatulod ni Arsenio a surat ken ni Victorina.

Idi nagsubli manen ni Arsenio idiay Filipinas iti tawen 1965, bulan ti Disiembre, nagam-ammon da Arsenio ken Victorina iti personal--iti Manila. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Embahada ti Estados Unidos iti Manila iti isu met la a bulan. Kalpasanna, naangay ti sabali pay a panagkallaysa iti simbaan ti Laoag idi Enero 5, 1966. Nagdennada laeng iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 1966. Di nagbayag, simmaruno metten ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966

Bunga ti ayan-ayat

Naparaburan da Arsenio ken Victorina iti uppat nga intelihente nga annak:

Ni Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred Heart High School ken Lahainaluna School. Kalpasanna, simrek iti armada ti Estados Unidos manipud 1986-1990. Naidestino idiay West Germany iti tallo ken kagudua a tawen.

Maysa a vehicle mechanic. Nagtrabaho iti Westin Maui a kas irrigation housekeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino, ngem addaan tallo nga annak iti immuna nga asawana-- da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce. Dua met ti siumanna, da Makana ken Kalani.

Ni Edith Jacinto ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Adminstration Degree in Accounting. Nagtrabaho a kas Administrative Manager ti Bubba Gump Shrimp Company.

Maikatlo ni Jane Arruda. Nagturpos met iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Maysa nga Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili a third runner-up iti Miss Maui Filipina Pageant a nakisalipanna idi 1995. Kaay-ayona ti agsala iti hula idiay Old Lahaina Luau. Magustonna pay ti agbiahe iti sabali a lugar. Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda, da Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek. Nagatendar iti Sacred Heart High School, Lahainaluna [Class Salutaturian- 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc. Maysa pay a Pre-School Teacher idiay Florida sakbay a nagsubli iti Hawaii. Napadayawan pay a kas maysa a tsampion iti Maui District Spelling Bee idi 1988. Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.

Ti balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan innimonan."

Kunana met kadagiti agtutubo: "Mapan agbasa tapno agsakdu iti napintas nga edukasion. Agpartuat nga awan riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

Kaay-ayo ni Arsenio ti agbiahe iti sabali a lugar. Napadasannan ti nagpasiar idiay Las Vegas, Washington D.C, Atlantic City ken San Francisco. Paggaayatna ti agbuya iti wrestling, agmula kadagiti nateng ken ag-baby sit kadagiti appokona. Aglaba pay iti bukodna a pagan-anay. Agdalus ken aglammua iti arubayan ti balay.

Nagbalin a rangtay ni Arsenio iti dua pay a kabsat ken kabagianna iti ipapanda idiay Hawaii.

.

.

.

.

.

ARSENIO MIGUEL JACINTO:

Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayon ti Makikappia iti Sabali

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoy.sakada.blogspot.com

[Nabulod ti ladawan a naaramat. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipino sakada iti kaunasan]

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

KADAGITI annak a lallaki ken manugang a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata." Wen, isu dayta ni Silvestre Peros, Sr.

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana.

Narigat ti panagbiag dagiti Peros. Agtrabaho ni Silvestre a kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti naan-anay a pannuporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia nga aglako iti kumporme dita.

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti sakada recruiters iti Filipinas manipud Hawaii tapno agala wenno agawis kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan.

Inawat a siraragsak ni Silvestre ti dimteng nga opurtunidad. Nagpirma iti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.

Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili a nagluganan dagiti lallaki iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946. Inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar Company ni Silvestre. Nagnaed dagitoy a lallaki iti Camp 13 idi nakasangpetda iti Maui. Kinabbalay ni Silvestre dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho ni Silvestre a kas fertilizer maintenance ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.

Para ken ni Silvestre, naliday ti biagna iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, napasangpeten ni Silvestre ti pamiliana iti Hawaii. Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 iti daydi a tiempo.

Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar met laeng ti Filipinas a pagdakkelan dagiti annakda. Inyawid ngarud ni Silvestre ti sibubukel a pamiliana a nagsubli iti Filipinas. Kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna.

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki bayat ti kaaddana iti Filipinas. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayan ni Herminia idi Enero 3, 1951.

Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annakda Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagitoy.

Kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Iti panagsublida iti Hawaii, nagnaedda iti Camp 4. Naipasngay ti sabali pay nga anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo.

Naragsak ni Silvestre iti panagtitipon ken panagguummongda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada. Dagitoy nga aktibidad ti pangibusanna ti orasna. Sabali laeng ti talento ni Silvestre nga agpukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia.

Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti swap meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, nateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan agparut ti ruot ken agdalus iti lawlaw ti pagtaengan dagiti annakna. "Napintas a watwat ti bagi," kunana.

Naparaburan da Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:

*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Aktibo kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isuda: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mail-carrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad kas iti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annakda: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karamanda Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan mainaig iti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.

Maysa ti anakda, ni Zachary.

Balakad ni Tata Silvestre idi kadagiti ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag."

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti pateg ti ayat ken pannuportada kadagiti annak, appoko ken appoko ti tuod."

.

.

.

.

.

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

[Nabulod ti ladawan a nausar,
Maysa kadagiti impinta ni Macario Pascual,
"The Sakada Series."]

ITI nagkorosan ti South Papa ken Puunene Avenue iti Kahului, Maui, makita ti fruit and vegetables stall iti sango ti maysa a balay. Ditoy ti paggatangan dagiti ka-Filipinoan kadagiti nalaka a presko a prutas ken nateng. Uray dagiti sabsabali a puli, naawis ken nasurotanda met ti gumatang ditoy ta mannakigayyem ti akinkua ken mangimaton-- ti sakada nga agtawen iti 95, ni Domingo Ilustrisimo.

Ngem Asino ni Domingo Ilustrisimo?
Nayanak ni Domingo Ilustrisimo idi Agosto 3, 1912 idiay Sinait, Ilocos Sur.

Naglugan ni Domingo a nagpa-Hawaii iti barko nga S.S. Lincoln iti pantalan ti Salomague idi 1931. Dakkel ketdi a sakripisio ken determinasion ti inaramid ni Domingo nga agtawen laeng 19 idi panawanna ti pamiliana. Umabot iti makabulan a nagbiahe iti taaw ti barko a naglugananna sakbay a nagtengda ti isla ti Hawaii.

Ket segun ken ni Domingo, adda sumagmamano a bagyo ti nasagangda iti katengngaan ti taaw bayat a naglayag ti barko a naglugananna. Ngem intangsitna ketdi a napigsa ti resistansiana gapu ta saanna man pulos napadasan ti nagsakit a kas kadagiti padana a sakada a nagbiahe.

Makaisem a linagip ni Domingo dagiti gagayyem a nakalugananna iti barko a kas kada Rico Agdeppa ken Herman, ti nagbalin a kabbalayna  ngem dina malagipen ti apeliedona.

Simmanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Honolulu ket kalpasanna, nagluas met la ti barko a nagturong iti Maui idi Agosto 15, 1931.

Nagtrabahoda a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S]. Nabayadanda ti $1.oo iti kada aldaw a panagtrabahoda.

Agbunag ken agbagkat kadagiti maputed a kayo ti unas ti trabaho ni Domingo iti HC & S. Agpasuyot pay iti erbisidio [herbicides].

Malagip pay ni Domingo ti Dios-ti-aluadna Felix Pontanilla [ama ti nagkonsehal iti Maui, Joe Pontanilla] ti kinasayaatna kadakuada ken maipannakkel a lider dagiti Filipino. "Ammonakay' nga ipateg, isakit ken tulongan," kuna ni Domingo.

Inlawlawag pay ni Domingo ti panagsaad ken situasionda iti kampo. Naragsak a saan ti biag a nakaibalayanda. Ti kampo ket adda iti asideg ti Haole Clubhouse, ken abay laeng ti kiskisan [mill] iti Kahului.

Kuna ni Domingo a maysa pay a karagsakan a paset ti biag iti kampo ket isu ti panagparti kadagiti tarakenda a dingnguen [ken paset metten ti linglingayda kalpasan ti trabaho]-- kas ti baboy, manok ken uray pay ti "pinugpogan" a kalding ken baka.

Awaganda iti pinugpogan, kayatna a sawen, mapuoran ti dingnguen babaen ti panagaramat iti torch kalpasan a madalusan ken maikkat ti dutdot ken lalaemna. "Naimas ti karne daytoy ta presko. Ti "kilawen" ti kaimasan," kunana.

Ti kilawen a kunada ket naiwa a karne ken no dadduma, adda bassit nayonna a taba ken malaokan ken matempla iti suka, natadtad a laya ken papait. Kaaduan a pagteng a maaramid ti kastoy ket no nalpasen ti trabaho ken pagdidinnawatan wenno pagbibingayanda met laeng ti karne ti dingnguen a maparti nga agindeg iti uneg ti kampo. Maaramid tunggal lawas.

Idi tawen 1962, nagdesision ni Domingo nga agbakasion iti Filipinas tapno mapan mangasawa.

Agtawen ni Domingo iti singkuenta iti dayta a tawen a panagawidna. Kalikagumanna ti mangilanding [ti sabali nga awag dagiti sakada ti mapan mangasawa].

Nagasat ketdi ni Domingo ta nasarakan dagiti kabagianna ti asawaenna iti Filipinas-- maysa a nalasbang ken ubing a balasang iti nagan a Teresita Ezcueta. Ket kas paset ti tradisiontayo nga ilokano, napan dimmanon ken nangas-asawa ni Domingo karaman ti partido ti lalakkian.

Iti laksid a damo pay laeng a nagkita da Domingo ken Teresita iti personal, makuna nga adda panagayatda iti tunggal maysa. Gapu ta maysa laeng a bulan ti naited a bakasion ni Domingo, inalistuanda nga inurnos ti panagkallaysada banag met a naawatan ni Teresita ti kalikagum ti lalaki.

Awan ngarud nagbalin a tubeng iti relasionda. Nataming ti kasar ket nagbalin a nangayed ti selebrasion a naangay iti Sinait, Ilocos Sur.

Kalpasan ti sumagmamano laeng nga aldaw, nagsubli ni Domingo iti Hawaii.

Idi tawen tawen 1966, simmaruno ni Teresita a nagpa-Hawaii tapno makidenna ken ni Domingo bilang asawa.

Tawen 1976 idi nagawid dagiti Ilustrisimo iti Filipinas tapno nanamenda ti ragsak ti biag a nagbannoganda. Nagretiro ngaminen ni Domingo iti HC & S a nagobraanna. Nagnaedda iti Manila iti dua a tawen. Nakapundarda iti bassit a negosio a pangalaanda ti inaldaw a pagbiagda, ngem daksanggasat ta sinerrek ida ti mannanakaw ti namindua daraas. Gapu ti daytoy a pasamak, nagdesisionda a nagsubli iti Hawaii idi 1978 ta ammoda a nataltalged met laeng ditoy a lugar.


Naparaburanda da Domingo ken Teresita iti dua nga annak a lalaki--
Ni Alvin, inaunaan. Nayanak idi Setiembre 15, 1968. Simrek a nagsoldado iti dua a tawen kalpasanna, nagtrabaho iti Dorvin Leis Company. Nayasawa ken ni Tessie. Naaddaanda iti uppat nga annak: da Tiara, Telvin, Tisha ken Trevlyn.

Ni Arnold ti buridek, nayanak idi Disiembre 1o, 1971. Napan met nagsoldado. Maysa a karpintero. Adda met bunga ti ayan-ayatda ken ni Ariana [girlfriend-na], ni Chato.

Kameng ni Domingo iti Sinaetanian Organization ken Veteran Organization. Magustoanna unay ti agay-ayam iti hanafuda [sakura cards], ken kaay-ayona a kaay-ayam dagiti appokona.

Nalatak ti nagan da Domingo ken Teresita gapu ti lako a prutas ken nateng. Di mabilang dagiti ka-Filipinoan a karaman dagiti sabali a puli ti mapan gumatang ti tagilakoda iti sango ti balayda. Pamiliar kadagiti lokal a Filipino dagiti produkto a mailako a kas ti sibuyas, bawang, laya, kamatis, tarong, okra, marunggay, nagduduma a klasena a prutas, kdpy.

Ti pannakapnek dagiti kustomer a gumatang iti mailako ti kalikaguman unay dagitoy nga agasawa. Iti inaldaw a makaam-ammo kadagiti pada a Filipino, makisarsarita kadakuada, no ania ti kaudian a damag iti Filipinas ti pasaray ken kaaduan a tiempo a pangibusan da Domingo ken Teresita ti oras kadagiti kustomerda.

"Kasta ti biag iti Hawaii," kuna ni Domingo. "Uray nagretirokan iti trabaho, masapul ti bagi ti naan-anay nga ehersisio. Dimo ipalubos nga agsalug ti salun-atmo malaksid no dimo kabaelan. Iti tawenko a nobenta singko, ha, agtrabahoak latta!" inggibusna.

.

.

.

.

.

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Liklikan ti Makiapa, Pagarien ti Kappia

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region a naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.



Asino ni ARSENIO JACINTO?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].

Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a napan idiay Hawaii.

Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki ti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.

Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.



Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda ti lugar a pagtrabahuanda, ti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.

Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.

Naibalay dagitoy a lallaki iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.

Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimo iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.

Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.



Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.

Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].

Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti unyon. Ket gapu iti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas iti kalinteganda a mangmangged.

Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.

Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.



Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio iti personal ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem sakbayna, nagam-ammo met laeng da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.

Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.

Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.

Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar iti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.

Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.

Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.

Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.

Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.

Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.

Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.

Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.

Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.


Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."

Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."

Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio ti agbuya iti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*
.

.

.

.

.

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

[Nabulod dagiti ladawan a nausar]

Kuna ni Kristie, apoko ni George, maysa ti lolona a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Sinurat ni Kristie ti pakasaritaan ni George iti maysa a proyekto nga insumitena iti eskuela ken nagbalin metten daytoy a pakalaglaipan ken inspirasion kenkuana.

NAYANAK ti lolok idi Nobiembre 11, 1906 iti Sinait, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas. Da Alejandro ken Eugenia ti dadakkelna. Iti tawenna a disinuebe idi 1925, nagdesision a sumurot kadagiti padana a lallaki nga agturong iti Hawaii tapno sapulenda ti nasaysayaat a biag para iti pamilia.

Adda idi pannakabagi ti plantasion ti kaunasan manipud Hawaii tapno allukoyen wenno awisenna dagiti lallaki iti Filipinas nangruna dagiti Ilokano nga agtrabaho iti Hawaii. Maysa ti lolok a nagpirma ti kontrata nga agtrabaho. Kalpasan ti tallo a bulan, naglayag ti barko a naglugananna a kaduana ti sumagmamano a lallaki iti baybay ti Pasipiko nga agturong iti isla ti Hawaii.

Nadanonda ti isla ti Kauai.

Nagtrabaho. Ngem kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagsakit isu a nagdesision dagiti luna [superbisor] nga ibaon ni George iti Maui tapno sadiay nga agpaimbag.

Kalpasan a nakaungar ken naimbagan, nangrugi a nagtrabaho iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S] kas maysa a hana hou boy [agbakat ti pagyanan a paginuman a danum dagiti trabahador iti plantasion.] Mabayadan iti 10 cents kada oras, wenno USD 1 kada sangapulo nga oras iti kada aldaw.

Nagbirok ti sabali a trabaho. Simrek a kas helper [kadkadua] iti maysa a groseria iti Puunene nga asideg met laeng ti kampo a nakaibayalanda. Agbagkat kadagiti naisako a bagas [agdagsen ti 50 pounds kada bag] ti nagbalin a trabahona iti pagtagilakuan.

Ngem saanna a naanusan ti trabaho. Nagsubli met laeng iti HC & S ket natrabaho a kas weeder [agparut/agpagut/agparaspas] ti ruot iti talon a pakaimulaan dagiti unas. Kalpasan a nagbayag iti trabaho, nagbalin a cane harvester. Iti innem a tawen, inanusanna ti tuok ken rigat ti trabaho iti kiskisan. Naital-o kas crew chief operator agingga a nagretiro idi 1964.

Kuna ni George, "saan a mayarig a kas iti kalaka ti magna iti parke a kaduam ti apokom ti biag iti plantasion. Adu dagiti pannubok, karit no di pay tubeng a sangnguen."

Malaksid laeng a libre ti balay a pagyanan, adun dagiti pagkasapulan a mausar idi un-unana nga awanen ita-- kas koma ti kerosene wenno gas a mangluto ti taraon; pannakaisina ti lababo, banio ken kasilias ken uray pay ti paglutoan, nayadayo a mismo iti balay. Uray adda elektrisidad ken danum, mabayadan met dagitoy a serbisio. Awan pay idi ti telebision ken telepono. Pagpiaanna iti kampo, adda bukodda a grocery store, simbaan ken community hall wenno center.

Iti likmut ti komunidad dagiti Filipino ket ti sabali a puli wenno grupo manipud iti adayo a lugar a kas met kadagiti Pinoy a napan iti Hawaii a makigasanggasat tapno sapulen ti narangrang-ay a panagbiag. Adda dita ti Hapon, Tsino ken Koreano.

Simple ti biag iti kampo. Tunggal maysa, am-ammona ti sabali. Kadua ni George ti dua pay a lallaki iti balay. Paggaayat ni George dagiti ay-ayam a tenis, golf ken baseball. Nakisalip ti grupoda iti Honolulu team no sadino nga inyalatda ti kinakampeonato. Nangabak pay ni George iti benneg ti handicap para ti tenis. Napeklan nga umaayam ti baseball ken tenis iti panawenna. Maysa pay daytoy a part-time soldier ti HC & S battalion. Nganngani pay naibaon a mangsalaknib ti Estados Unidos idi binomba ti Japan ti Pearl Harbor idi 1941 bayat ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Panangiladawan ken bukod a bersion ni Marina ken ni George

NAYANAK iti isu met la a tawen a simmanglad dagiti immuna a 15 nga Ilokano immigrants iti Hawaii idi 1906, kinaubingan ni George dagiti kapatada ken gagayyemna a kas kada Genaro Ibanez ken kabsatna, ni Jose Bautista iti Kampo 6; ti maudi a kampo a naikkat iti Puunene.

Iti uneg ti 31 a tawen, nagtalinaed iti Hawaii, nagtalinaed a nairamuten ti kaaduan a panagbiagna iti plantasion. Idi 1956, nagdesision nga agbakasion iti Filipinas iti kaunaan a gundaway kalpasan ti tallo a dekada. Nasunotan ti panagsublina iti Filipinas idi 1961 a kinuyog ni Pedro Ibarra.

Iti dayta a tiempo, naawis nga agatendar ni George iti panagkallaysa da Pedro ken Agrifina Tumbaga. Nasaripatpatan ni George ni Marina Agsalog, agtawen ti 19 ken kasinsin ni Agrifina. First love at first sight ti narikna ni George ken ni Marina. Ngem saan nga inkankano ni Marina ni George idi.

Nagala da George ken ti gayyemna ni Marcelino ti adu a ladawan iti nasao a pasken. Idi Abril 1, 1961, saan nga ammo ni George nga isu ti aldaw a panagkasangay ni Marina. Napan da George ken Marcelino iti balay da Agrifina ket impakitada dagiti ala a ladawan. Kasta unay ti ragsak da Agrifina ken Marina a nakakita kadagiti ladawan. Ipagarup met da George ken Marcelino a nairanta a naluto ti sinam-it a kankanen a naisagana a naipasango kadakuada iti panagkasangay ni Marina.

Manipud idin, nagbalin a nerbioso ni Marina tunggal makitana ni George. Gapu iti ipakpakita ni George a kinasayaat kenkuana, naamiris ni Marina a nadalus ti intension ti baro iti masansan a pannakisaritana iti balasang. Ngem no dadduma, masdaaw lattan ni Marina ta uray asino ti kakuyogna a mapan maki-shopping, pagammuan ta agparang lattan ni George iti lugar a papananna. Madlawna a naanus ketdi ti baro ket atapenna nga aramidenna amin a pamuspusan tapno matagikuana ti pusona.

Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti baro no mabalinna a pasiaren ti balasang iti pagtaenganda tapno kasaritana ti nagannak ti balasang maipanggep ti pammalubos ken bendisionda iti plano ni George a mangikallaysa ken ni Marina.

Pinatgan ni Marina ti kiddaw ni George. Ngem kalpasan ti fiesta ti panangipalubos ti balasang a panangpasiar ti baro.

Nagbalin a tipiko ken tradisional ti seremonia ti maipapan iti panangitani ti babai iti lalaki kadagiti Ilokano idi un-unana a tiempo, a dagiti met laeng nataengan ti mangisagana ti amin a detalye ti kallaysa.

Nagkallaysa ngarud da George ken Marina iti simbaan ti Katoliko iti Sinait idi Mayo 20, 1961. Engrande ti kasar ken punsion.

Nagsubli ni George iti Hawaii kalpasan ti kasar. Simmaruno met ni Marina ken ni George a nagpa-Hawaii idi Agosto 20, 1966. Nagnaed dagiti agasawa iti McGerrow Camp iti tallo a tawen sakbay nga immakarda ti pagyanan iti Kahului idi 1970.

Naparaboran da George ken Marina iti babai nga anak, ni Mary Grace, ken dua nga appoko.

Kuna ni Mary Grace: "Pinadakkelnak ni amak ta nagretiro idin iti trabaho. Mannarimaan pay laeng nga agtartrabaho ti inak. Intedna amin nga ayat ken pammategna kaniak. Naanus, nagaget ken managayat unay nga ama ken asawa ti amak. Magustoanna unay ti agestoria maipapan no kasano a dimmakkel iti Filipinas ken no kasano ti rigat ti trabahona iti kaunasan. Masansan a kuna ti amak kaniak, 'Lucky You Live in Hawaii.'

Managparabor nga ama ken asawa. Kanayon a mangted. Tinulonganna pay ti kabsatna, ni Lazaro Bautista, tapno laeng napintas ti masakbayan dagiti annakna. Paggugustok unay ti sumurot iti amak no adda papananna nangruna iti Old Kahului Shopping Center. Makiay-ayamak kadagiti kapatadak nga ubbing iti sango ti Ah Fooks Supermarket bayat a makiinnistoria ti amak kadagiti gagayyemna iti sirok ti kayo."

Nagretiro metten ni Marina iti trabaho. Magustoanna ketdi ti agbaniaga iti sabali a disso. Nadanonnan ti Israel, Egypt, Greece, Turkey, Portugal, France, Italy, Spain, Australia, New Zealand, Amsterdam, Russia, Sweden, Norway ken Finland.

Pimmusay ni George idi Nobiembre 1994*

.

.

.

.

.

.

GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

Rudy Ram. Rumbaoa

[wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com]

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

[Nabulod ti ladawan a nausar]

"Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isut' kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

VICENTE BAGOYO, SR., maysa a sakada ken politiko.

Nayanak iti Santa, Ilocos Sur idi Hulio 17, 1916. Gapu iti kinarigat ti biag iti Filipinas, impamuspusan ni Vicente ti makapan idiay Hawaii idi Abril 26, 1946, ket insakripisiona a pinanawan ti masikog nga asawana, ni Rosa, ken ti dua nga annakna a babbai. Nagrubbuat iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur ken naglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Maysa a karit ti ipapananna iti Hawaii gapu ti maysa a lalaki nga agnagan iti Mariano Galinato- daytoy ti namagbalbaliw ti panunotna. Gapu iti daytoy nga awis, kinasarita ni Vicente ni Rosa tapno suportaran ti asawana ti panggepna, ken tapno gatangen ken bayadanna ti recruitment papers ni Mariano.

Naragsakan ni Mariano ket immannugot nga ilakona ti recruitment papers-na ken ni Vicente. Ginatang ngarud dagiti ag-Bagoyo ti recruitment papers ni Mariano nga aggatad iti beinte pesos [P20.00]. Ket babaen iti tulong ni pasado a nag-Gobernador ti Ilocos Sur, Sixto Brillantes, alisto a naikamang ni Vicente iti imigrasion, tsek-ap iti doktor ken dadduma pay a kasapulan ken saan nga iti nagan a Vicente Bagoyo ti inaramatna no di ketdi ti nagan a Mariano Galinato. Prinaktisna dagiti rumbeng nga aramidenna no inkaso a maawagan daytoy nga aglugan iti S.S. Maunawili. Linaglagipna nga isu ni Mariano Galinato- ti maikadua a kinataona. Idi damo, narigat para kenkuana, ngem masapul nga usarenna dayta a nagan tapno makadanon iti Hawaii.

Maysa a nakalalagip a pasamak iti ipapanna ti Hawaii idi nagkalugananda iti barko nga S.S. Maunawili ti gayyemna, maysa met laeng a sakada, -ni Emigdio Davalos.

Apaman a nakasalanglad ti barko iti Hawaii, nagsardengda iti Kahului Harbor iti Maui tapno maidissaag ti sumagmamano a sakada sakbay a nagluas a nagturong iti Hilo, Hawaii [Big Island]. Iti Hilo, naikkanda ti gundaway a mangpili iti plantasion a mabalinda a pakadestinoan ken pagtrabahoan.

Pinili ni Vicente ti mapan idiay Lanai tapno mangged iti Dole Company para iti sueldo a 50 cents tunggal oras. Nagparaspas/nagdalus iti ruot ni Vicente iti kapinyaan, ngem agingga laeng iti uppat a pulo ket lima nga aldaw. Para kenkuana, saan a maikari nga agtrabaho iti kapinyaan.

Adda idi kabsat ni Vicente, ni Nazario Bagoyo, nga agnaed idiay Honolulu ken agtagikua iti cafe a naawagan ti "Spic and Span Cafe." Naragsak a sinarabo ni Nazario ni Vicente tapno agtrabaho kenkuana a kas katulongan ti kusina iti nakurang a maysa a tawen. Ngem ti di napakadaan a napasamak, adda naisayangkat a panagwelga ket nairaman ti produkto a kasapulan ni Nazario iti negosio, saan a nagpaut ti negosio ket kapilitan daytoy a nagserra. Ngem alisto a nakabirok ni Vicente iti trabaho, iti Navy Yard ken nagserbi iti electronic department ti Pearl Harbor iti tallo a tawen. Napan ni Nazario iti Maui tapno agtrabaho iti Pioneer Mill ti Lahaina.

Kailiw ni Vicente ti nabati a pamiliana, nagdesision daytoy a nagawid iti Filipinas idi Setiembre 1949.

Manangipateg unay a kabsat ni Nazario Bagoyo, dinamagna ken ni Vicente no kayatna ti agsubli iti Hawaii tapno maipilana ti petisionna. Kasla di kayat ni Vicente ti agsubli iti Hawaii ngem imbagana ken ni Nazario nga ituloyna ti petision nga ipilana. "Panagkunak, plano ni Apo Dios amin dagitoy," kuna ni Vicente.

Bayat ti kaadda ni Vicente idiay Filipinas, simrek iti politika. Nagpaidasig a kas konsehal ket nangabak. Ambision pay idi ni Vicente ti agpaidasig a kas mayor ken gobernador iti Ilocos Sur. Kuna ni Rosa nga adu ti pagdiperensiaan ti politika ti Hawaii ken iti Filipinas. Inlawlawagna a masapul nga agresiboka a makikameng iti maysa a partido. No agkitakitka, bunganga ti paltog, harassment ken posible a patay ti pagtungpalan.

Kuna ni Rosa a napasamak amin dagitoy kadagiti Bagoyo's. Iti kina-relihiosa ni Rosa, kanayon idi nga agkararag tapno mailiklik ti pamiliana iti ania man a dakes a mapasamak. Di mabayag, nakombinsir ni Rosa ni Vicente nga isardengnan ti politika. Kinapudnona, simrekda pay a dua iti dakkel a simbaan ti San Vicente tapno agkararag para iti kinatalged ti pamilia. Inako ni Vicente a kalpasan a pimmanawda iti simbaan, nakarikna iti bang-ar ti bagi ken kararua, kinatalged ken kappia iti panunot ket nakasagana daytoy a mangrugi manen- ngem saannan a prayoridad ti politika.

Idi Hulio 27, 1966, nagsubli iti Hawaii, nagyaman iti kabsatna gapu iti panangpetisionna kenkuana. Nagtrabaho ngarud iti Kaanapali Beach Hotel, Food Beverage Department. Nagserbi pay a Maintenance Supervisor iti nasurok sangapulo ket maysa a tawen. Innalana ti nasapa a panagretiro iti trabaho idi 1978.

Ni Vicente ti pundador ti Saranay Organization- maysa a grupo a tumulong kadagiti mismo a miembrona pakaseknan ti panagminatayan. Kameng pay iti United Santanian Organization of Maui, Lanai ken Molokai.

Iti panangrambak da Vicente ken Rosa ti maika-69 nga anibersario ti kallaysada, linagip dagiti agasawa ti koneksion ti petsa ti anibersario iti kallaysada ken boluntario nga inestoriada ti pakasaritaan ti ayan-ayatda. Kunada nga adda idi sabali a babai nga agkursunada ken ni Vicente, ngem ni Rosa ti intungpalna. Segun kadagitoy nga agasawa, adda kabsat daytoy a babai a nalastog. Kabalinan ti kabsat daytoy a babai a dadaelen ti relasionda ken ni Rosa, ngem saan ketdi a nagballigi ti panggep dayta a kabsat ti babai iti panggepna.

Kas met ti ina ni Vicente ni Rosa, makaguyugoy ken nagaget iti trabaho. Gapu iti dayta, saan a nagpammayang a nagpasiar ken nagdaton ni Vicente iti sangnguanan ti ina ni Rosa. Tapno mapasingkedan ti relasionda, immannugot ngarud a nakikallaysa ni Rosa ken ni Vicente. Nagkasar ngarud da Vicente ken Rosa iti maysa a hues idi Setiembre 18, 1937. Ngem gapu ti kina-relihiosa ni Rosa, kiniddawna ken ni Vicente nga agkasarda iti simbaan. Napasamak ti panaglantip ti puso dagitoy dua iti simbaan idi Nobiembre 18, 1937 iti St. Catherine Church ti Santa, Ilocos Sur.

Naparaburan dagiti ag-Bagoyo iti lima nga annak:

Ni Rosalia Lozano, inunaan. Nayasawa ken ni Leonardo Lozano. Maysa a maestra ni Rosalia iti Filipinas. Nagtrabaho daytoy iti Party Pantry. Uppat ti annakda.

Maysa met a maestra ti maikadua a balasangna, ni Leticia Enriques. Retirado iti nagtrabahuanna a Duty Free. Maysa ti anakda.

Ni Rogelio Bagoyo, ti maikatlo. Nagadal daytoy iti Business Administration iti Unibersidad ti Santo Tomas. Nagtrabaho iti Maui Chemical and Paper Products, Co. Nayasawa ken ni Ofelia, retirado a sekretaria ti Maui Police Station. Tallo dagiti annakda a babbai.

Ni Estrella Cabatic, maikapat ket nayasawa ken ni Rudy Cabatic, maysa a Maui County Mechanic. Nagadal ni Estrella iti General Office ti Maui Community College. Nagtrabaho iti Homemaid Bakery. Dua ti annakda a bin-g a babbai.

Ni Vince Bagoyo, Jr., ti inaudi. Nagturpos iti Chaminade College idiay San Diego State ken Long Beach. Naawatna ti Masters in Public Policy and Administration. Nailayon a konsehal ti Maui ken nayasawa ken ni Jennifer, maysa a nurse iti Maui Memorial Medical Center. Tallo ti annakda.

Ti balakad ni Vicente kadagiti ubbing ken agtutubo: "Panagayat, respeto ken dayawen ti Dios. Saan nga agaramat iti maipawil a droga gapu ta itundanaka iti dakes."

Kadagiti nataengan kunana: "Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isu't kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

.

.

.

.

.

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

ni Rudy Ram. Rumbaoa

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com