QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. Gapu't Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nadanonna ti Hawaii

NAYANAK ni Albino Sambrano Prieto, Sr. idi Pebrero 10, 1910 iti Barrio Tamorong, San Nicolas, Ilocos Norte. Maysa ni Albino kadagiti naruay a Filipino a napan iti isla ti Hawaii idi 1930s, ken maysa daytoy kadagiti maawagan ti "old-timers" wenno, nagkauna a sakada a nakagteng iti isla ti paraiso a kunada. Ket kas met dagiti dadduma nga Ilocano, nangato ti arapaap ni Albino iti biag, situtured a nangtallikud ti ingungotenna a pamilia tapno maisaganaanna ida iti naranraniag a masakbayan.

Segun ken ni Maria, kasimpungalan ni Albino, immuna a nadanon ni lakayna ti Big Island of Hawaii idi 1930, bulan ti Enero. Nagtrabaho daytoy iti Sugar Plantation ken matangdanan ti maysa a doliar iti kada aldaw a panagbannogna iti kataltalonan. 

Kanayon latta a nabasa ken natutudo ti paniempo iti Hilo. Gapu ti dayta, nagdesision ni Albino nga umakar iti isla ti Oahu tapno sadiay nga agtrabaho.

Idi tawen 1937, nagbaliw ti desision ni Albino ket immakar iti Haliimaile, iti isla ti Maui ket ditoy a nakastrek iti trabaho, iti Maui Pine Plantation. Nagtrabaho ditoy agingga a naturposna ti panagretirona idi 1972 a kas maysa a truck driver. 

Kas maysa a batsilier wenno baro, nakipagnaed iti Dios-ti-aluadna a Sakada Maximo Pagurigan, ta mailasin dagiti batsilier kadagiti naasawan a lallaki iti dayta tiempo.

Nagdesision ni Albino a mapan agbakasion iti Filipinas idi 1953 tapno agsapul ti kapunganna. Ket iti kaunaan a gundaway iti panagbiag ken pannakariknana iti ayat, naam-ammona ti maysa a dayag a taga-Catuguing, San Nicolas, Ilocos Norte. Nakapimpintas daytoy a dayag para ken ni Albino. Nagam-ammoda ken ni Maria Coloma.

Iti kaduogan a pammati ken tradision dagiti Filipino, dagiti nataengan a mangibagi ti agsumbangir a partido ti mangurnos iti kasar. Nabayagen a naibaga ni Albino iti tatang ni Maria ken kabagianna ti natarnaw a tarigagay ken naimpapusoan a panagayatna iti balasang. Dinawat ni Albino ti pammalubos dagiti nagannakna nga ikasarna ni Maria.

Iti maysa nga aldaw a panagawd ni Maria a naggapu iti Bangui, Ilocos Norte, nakigtot laengen idi maammuanna a natulagen ti kasarda ken ni Albino. Naladawen idi agkedked ti balasang iti plano dagiti nagannakna. Ta para iti balasang, narigat nga awatenna ti kinapudno aglalo ket dakkel ti nagbaetan ti tawenda a sangapulo ket siam ken ni Albino.

 

Gapu ti napintas ken nabagas a pammagbaga ken pannuporta ti kabsatna a babai, naallukoy met laeng ti rikna ni Maria a mangawat iti panagayat ni Albino kenkuana. Ken gapu ta natulnog nga anak ni Maria, pinampanunotna a naimbag ti idiaya dagiti nagannakna a makiasawa ken ni Albino para met laeng iti naranraniag a masakbayanna.

 

Idi Marso 20, 1953, nagkasar da Albino ken Maria. Nagsubli met ni Albino iti Hawaii idi Abril 3, 1953.

Ket idi Pebrero 1958, napan dinanon ni Maria ni Albino iti Hawaii.

Nagbalin a namaris ti relasion da Albino ken Maria. Rimmegta ti ayat ken pammateg iti tunggal maysa. Gapuna a nagbalin met daytoy a dakkel nga impluensia ken pondasion iti panagdakkel ken itatanor dagiti annakda a nasirib.

Napagasatan dagiti agasawa iti tallo nga annak:

 

Isu da: Albino Prieto, Jr., inauna ken agtrabaho iti WSP Hawaii. Nayasawa ken ni Janet Garidan ken dua dagiti annakda. Da Jolyn ken Albin. Agnaed da Albino Junior iti Waipahu, Oahu.

Maikadua ni Dominga Abe. Agtrabaho iti Kaiser Medical Group ken nayasawa ken Eric Abe. Dua met a nalungpo nga ubbing a babbai ti annakda, da Elena ken Emi.

Ni Glen Prieto ti inaudi. Empleado iti Doctors Medical Center ti San Pablo, California. Nayasawa ken ni Jane Prieto ken dua a lallaki ti annakda. Da Benjamin ken Samuel.

Managasistir unay nga asawa ken ina ni Maria kadagiti annakda sakbay a nagtrabaho iti Maui Pine Company idi tawen 1966. Imbubos ni Maria ti amin a panawenna iti daytoy a pagobraan agingga a nagretiro ti trabaho kalpasan ti beinte singko a tawen.

Aktibo a miembro da Albino ken Maria iti St. Joseph Filipino Catholic Club ken iti Haiimaile Community Association. 

Para kadagitoy nga agasawa, importante pay laeng ti edukasion. Gapuna nga impaayda amin a pannuporta ken pinansial a kasapulan dagiti annakda tapno magun-odda ti kangatuan nga adal a maipaay ti maysa a pagadalan.

Nagturpos amin a tallo nga annakda iti kolehio.

Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Albino idi Mayo 5, 1993.

Kuna dagiti tallo nga annakda, "Simple, naasi ken managayat unay ni tatangmi. Manmano nga agunget. Saan a managreklamo ngem kanayon a sisasagana a tumulong iti amin a pagkasapulan ti siasino man.

Kasunganina, kinadisiplina ti yad-adal ni ina kadakami. Managangaw ketdi ni Tatang no kasta a malmaldaykami a sangapamilliaan.

Agpakpakatawa, ngem managpartuat kadagiti bambanag. Inyaramidannakami iti sinan-karro/kotse nga ay-ayammi. Agaramid iti furnitures ken balay dagiti tarakenmi. Isu pay ketdin a mismo ti nagaramid iti extension ti balaymi, ta kunana, isu pay a pangtangdanna iti agtrabaho. Wen, nainut ken managsalimetmet ni tatang. Saan la a dayta, insurona pay kadakami no kasano ti ag-garden kas iti panagmula, aglammua, ken agani wenno mangburas iti mula a mani ken patatas. Mismo met la a ni tatang ti nagisuro kadakami no kasano ti agluto iti "pinakbet" gapu ta iti dayta a tiempo, agtartrabaho pay la ni ina. 

Kaay-ayo pay ni tatang ti mapan agbanniit iti Spreckelsville, Hookipa ken Naska [Kanaha Beach]. Ket no dadduma, itugotnakami sakamto aguray iti uneg ti karro bayat nga agbanniit. No dadduma, kakuyogna ni Isabelo Ordonez, maysa met la a sakada a mapan agpallailang iti igid ti baybay.

Dimi malipatan ti kinaburay ken kinadungngona kadakami nga agkakabsat nangruna no ikkannakami idi iti penny nga igatangmi ti kendi iti Inokuma Store. Sinuroannakam' pay nga agmaneho ti karro iti kalsada ti kapinyaan a kataltalonan ti Haliimaile kalpasan ti trabahona. Nagaget nga agtrabaho ta ayatna laeng a saankami a maawanan iti kasapulan, nangruna ti pinansial. Ket pudno unay, nagsakripisio a nagtrabaho ni tatang tapno makaadalkami nga agkakabsat iti kolehio."

"Impagunamgunam unay ni tatang kadakami ti kinaimportansia ti edukasion, ti kinadalus a kinatao, ti kinapudno iti amin nga aramid, ken ti panangtulong iti tunggal maysa. Ket uray pay idin nakapagretiro iti Maui Pine, agtultuloy pay laeng nga agtrabaho. Agawat ti lammuaenna a dalusan iti balay dagiti am-ammo ken gagayyemna. No dadduma, maisurotkami pay nga agkakaka iti sideline a trabahona," linagip ni Glen.

"Maysa a pagulidanan nga Ama ni tatang," innayon ni Albino Junior.

.

.

.

.

.

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. 

Gapu't Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nadanonna ti Hawaii

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

URBANO BIO, He Came to Hawaii and Stayed

Taldiap: Salada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...
--


A story of a plantation worker, Urbano Bio and Amanda Bio-Patoc, his daughter.
Urbano came to Hawaii to work on the plantations. His daughter recalles of her life with her father, and gratitude to him for paving the way for them to have a better life than they have known in the Ilocos.

The late Urbano was born on July 2, 1917 in Bangued, Abra. He was married to the late Marcela Vasquez.

Life was not easy for the Bio family. So Urbano joined the thousands of dirt-poor farmers from the Ilocos who came to Hawaii in 1946 to work in the sugar and pineapple plantations to find a better life for himself and his family even if it meant leaving his young children Vivencio and Erlinda and his pregnant wife. Their daughter was born soon later.

He left the Philippines on board the S.S. Maunawili via Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Upon arriving on Maui, he worked for Hawaiian Commercial & Sugar [HC &S] Company as  planter. After seven years, he went back to the Philippines to visit his family. During that visit, Rodrigo would be born as soon as Urbano got back to Hawaii. Urbano retired from HC &S as an irrigator in 1979. Unfortunately, Urbano and Marcela passed away in March 2oo5.

Amanda shared her heart-warming comments about her father: "Papa was perfect Dad. He was very soft spoken. He never argued with anyone. He was patient, understanding and always smiling. He was a very caring husband. He was a very caring father and grandfather. He cooked for his friends when he was still living in the camp. He enjoyed listening to the Ilocano programs on radio. He enjoyed playing solitaire. He also enjoyed going to the Maui Theater, the located where Burger King is now, to watch the movies from the Philippines. He had a happy disposition. He was our idol."

At 14, Marcelo and her mom and siblings came to Hawaii.

The trip took them 17 days with stop-over in Oahu, they soon moved to Maui to join her father. Spanish B, the camp where would stay, was a welcome place. The other workers were fond of the sibling, particularly Amanda; the spoke ilokano, and would sing ilokano, too.

And when sang in ilokano, they would get a monetary reward.

Amanda attended the old Likihai School, now the location of Maui Beach Hotel today. Then she moved to Baldwin High for her high school. From there, she moved to Maui Community College for her degree in Business Administration.

In 197o, she decide to take a vacation in California but ended up staying and working at a bank there.

In 1972, she married the love of her life, Carmelo Patoc before moving back to Maui.

She landed on a job with American Security Bank. From there, she moved to GYA, an architectural firm, before transfering to the first Hawaiian Bank in 2oo1 where she has remained.

Amanda and Carmelo are talented ballroom dancers. THey were instructors of the Hawaiian Ballroom Dancing Association and participated in various ballroom showcases.

Besides ballroom dancing, tehy are involved with Christ the King Church, the Marian Choir, the Filipino Cultural Club, Laoag City Association of Maui, Maui Filipino Community Association, the Christ the King Filipino Catholic Club.

Amanda and Carmelo were blessed with a son, Wesley, who is a sous chef at Cafe Laufer in Honolulu.

Amanda advice to the youth: "Respect your parents, get involved in church, set a goal for yourself, think of your future and study hard."

To the adults she advice: "Be happy and be satisfied with what you have. Live to the fullest everyday. Ages doesn't matter as long as you think young. Get involved in church and in the community."





URBANO BIO
From Abra, He Came to Hawaii and Stayed
*Sakada Corner
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. Gaput' Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nakadanon iti Hawaii

[Ala a ladawan da Maria ken Albino idi 1991]

[Ladawan ni Albino Sambrano Prieto, Sr. idi damo a napan iti Hawaii idi Enero 1930.

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. 

Gaput' Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nakadanon iti Hawaii

ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK ni Albino Sambrano Prieto, Sr. idi Pebrero 10, 1910 iti Barrio Tamorong, San Nicolas, Ilocos Norte. Maysa ni Albino kadagiti naruay a Filipino a napan iti isla ti Hawaii idi 1930s, ken maysa daytoy kadagiti maawagan iti "old-timers" wenno, nagkauna a sakada a nakagteng iti isla ti paraiso a kunada. Ket kas met dagiti dadduma nga Ilocano, nangato ti arapaap ni Albino iti biag, situtured a nangtallikud ti ingungotenna a pamilia tapno maisaganaanna ida iti naranraniag a masakbayan.

Segun ken ni Maria, kasimpungalan ni Albino, immuna a nagteng ni lakayna ti Big Island of Hawaii idi 1930, bulan ti Enero. Nagtrabaho daytoy iti Sugar Plantation ken matangdanan iti maysa a doliar iti kada aldaw a panagbannogna iti kataltalonan. Kanayon latta a nabasa ken natutudo ti paniempo iti Hilo. Gapu iti dayta, nagdesision ni Albino nga umakar iti isla ti Oahu tapno sadiay nga agtrabaho.

Idi tawen 1937, nagbaliw ti desision ni Albino ket immakar iti Haliimaile, iti isla ti Maui ket ditoy a nakastrek iti trabaho, iti Maui Pine Plantation. Nagtrabaho ditoy agingga a naturposna ti panagretirona idi 1972 kas maysa a truck driver. Kas maysa a batsilier wenno baro, nakipagnaed iti Dios-ti-aluadna a Sakada Maximo Pagurigan, ta mailasin dagiti batsilier kadagiti naasawan a lallaki ka dayta tiempo.

Nagdesision ni Albino a mapan agbakasion iti Filipinas idi 1953 tapno agsapul iti kapunganna. Ket iti kaunaan a gundaway iti panagbiag ken panagayatna, naam-ammona ti maysa a dayag a taga-Catuguing, San Nicolas, Ilocos Norte. Nakapimpintas daytoy a dayag para ken ni Albino. Nagam-ammoda ken ni Maria Coloma.

Iti kaduogan a pammati ken tradision dagiti Filipino, dagiti nataengan a mangibagi iti agsumbangir a partido ti mangurnos ti kasar. Nabayagen a naibaga ni Albino iti tatang ni Maria ken kabagianna ti natarnaw a tarigagay ken naimpapusoan a panagayatna iti balasang. Dinawat ni Albino ti pammalubos dagiti nagannakna nga ikasarna ni Maria.

Iti maysa nga aldaw a panagawd ni Maria a naggapu iti Bangui, Ilocos Norte, nakigtot laengen idi maammuanna a natulagen ti kasarda ken ni Albino. Naladawen idi agkedked ti balasang iti plano dagiti nagannakna. Ta para iti balasang, narigat nga awatenna ti kinapudno aglalo ket dakkel ti nagbaetan ti tawenda a sangapulo ket siam ken ni Albino. 

Gapu iti napintas ken nabagas a pammagbaga ken pannuporta ti kabsatna a babai, naallukoy met laeng ti rikna ni Maria a mangawat iti panagayat ni Albino kenkuana. Ken gapu ta natulnog nga anak ni Maria, pinampanunotna a naimbag ti idiaya dagiti nagannakna a makiasawa ken ni Albino para met laeng iti naranraniag a masakbayanna. 

Idi Marso 20, 1953, nagkasar da Albino ken Maria. Nagsubli met ni Albino iti Hawaii idi Abril 3, 1953.

Ket idi Pebrero 1958, napan dinanon ni Maria ni Albino iti Hawaii. Nagbalin a namaris ti relasion da Albino ken Maria. Rimmegta ti ayat ken pammateg iti tunggal maysa. Gapuna a nagbalin met daytoy a dakkel nga impluensia ken pondasion iti panagdakkel ken itatanor dagiti annakda a nasirib.

Napagasatan dagit agasawa iti tallo nga annak. 

Isu da: Albino Prieto, Jr., inauna ken agtrabaho iti WSP Hawaii. Nayasawa ken ni Janet Garidan ken dua dagiti annakda. Da Jolyn ken Albin. Agnaed da Albino Junior iti Waipahu, Oahu.

Maikadua ni Dominga Abe. Agtrabaho iti Kaiser Medical Group ken nayasawa ken Eric Abe. Dua met a nalungpo nga ubbing a babbai ti annakda, da Elena ken Emi.

Ni Glen Prieto ti inaudi. Empleado iti Doctors Medical Center iti San Pablo, California. Nayasawa ken ni Jane Prieto ken dua a lallaki ti annakda. Da Benjamin ken Samuel.

Managasistir unay nga asawa ken ina ni Maria kadagiti annakda sakbay a nagtrabaho iti Maui Pine Company idi tawen 1966. Imbubos ni Maria ti amin a panawenna iti daytoy a pagobraan agingga a nagretiro iti trabaho kalpasan ti beinte singko a tawen.

Aktibo a miembro da Albino ken Maria iti St. Jopeph Filipino Catholic Club ken iti Haiimaile Community Association. Para kadagitoy nga agasawa, importante pay laeng iti edukasion. Gapuna nga impaayda amin a pannuporta ken pinansial a kasapulan dagiti annakda tapno magun-odda ti kangatuan nga adal a maipaay ti maysa a pagadalan. Nagturpos amin a tallo nga annakda iti kolehio.

Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Albino idi Mayo 5, 1993.

Kuna dagiti tallo nga annakda, "Simple, naasi ken managayat unay ni Tatangmi. Manmano nga agunget. Saan a managreklamo ngem kanayon a sisasagana a tumulong iti amin a pagkasapulan ti siasino man. Kasunganina, kinadisiplina ti yad-adal ni Ina kadakami. Managangaw ketdi ni Tatang no kasta a malmaldaykami a sangapamilliaan. Agpakpakatawa, ngem managpartuat kadagiti bambanag. Inyaramidannakami iti sinan-karro/kotse nga ay-ayammi. Agaramid iti furnitures ken balay dagiti tarakenmi. Isu pay ketdin a mismo ti nagaramid iti extension ti balaymi, ta kunana, isu pay a pangtangdanna ti agtrabaho. Wen, nainut ken managsalimetmet ni Tatang. Saan la a dayta, insurona pay kadakami no kasano ti ag-garden kas iti panagmula, aglammua, ken agani wenno mangburas iti mula a mani ken patatas. Mismo met la a ni Tatang ti nangisuro kadakami no kasano ti agluto iti "pinakbet" gapu ta iti dayta a tiempo, agtartrabaho pay la ni Ina. Kaay-ayo pay ni Tatang iti mapan agbanniit iti Spreckelsville, Hookipa ken Naska [Kanaha Beach]. Ket no dadduma, itugotnakami sakamto aguray iti uneg ti karro bayat nga agbanniit. No dadduma, kakuyogna ni Isabelo Ordonez, maysa met la a Sakada a mapan agpallailang iti igid ti baybay. Dimi malipatan iti kinaburay ken kinadungngona kadakami nga agkakabsat nangruna no ikkannakami idi iti penny nga igatangmi ti kendi iti Inokuma Store. Sinuroannakam' pay nga agmaneho iti kapinyaan a kataltalonan ti Haliimaile kalpasan ti trabahona. Nagaget nga agtrabaho ta ayatna laeng a saankami a maawanan iti kasapulan, nangruna iti pinansial. Ket pudno unay, nagsakripisio a nagtrabaho ni Tatang tapno makaadalkami nga agkakabsat iti kolehio."

"Impagunamgunam unay ni Tatang kadakami ti kinaimportansia ti edukasion, ti kinadalus a kinatao, ti kinapudno iti amin nga aramid, ken ti panangtulong iti tunggal maysa. Ket uray pay idin nakapagretiro iti Maui Pine, agtultuloy pay laeng nga agtrabaho. Agawat iti lammuaenna a dalusan iti balay dagiti am-ammo ken gagayyemna. No dadduma, maisurotkami pay nga agkakaka iti sideline a trabahona," linagip a kuna ni Glen.

"Maysa a pagulidanan nga Ama ni Tatang," innayon ni Albino Junior.

SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen...



ISU ni Maria Virginia Barroga Bringas..

Balo ni Francisco Reyes Bringas a nagtrabaho iti kaunasan ken taga-Waimanalo, Oahu. Ken maysa a sakada.


Ni Virginia ti nangbayabay ti pamilia a pinanawan ni Franciso. Isu ti pannakaama. Isu ti ina. Akemna ti amin. Ken manangngaasi.


Nupay imbubosna amin a panawenna iti pamilia, saan a nagreklamo iti inaramidna. Adda ketdi ragsak ken bunga ti panagsakripisiona. Ita, naalana aminen a kakabsatna iti Hawaii agraman ti pampamilia dagitoy.




Asino daytoy puon ti nakapanan ni Virginia idiay Hawaii?
Nayanak ni Francisco idi Abril 15, 1913 idiay Abra. Napan ni Francisco iti Hawaii idi agtawen iti sangapulo ket uppat. Nakurang idi ti tawen ni Francisco. Ket ammona a saan nga awaten dagiti pannakabagi ti ahensia a nagrekruta kadakuada. Nagipamuspusan ni Francisco ta agragut unay mapan iti Hawaii. 

Binulodna ti birth certificate ti kasinsinna, ni Efren Bringas, tapno daytoy ti mangipaneknek nga agtawen ni Francisco iti sangapulo ket walo ken kualipikado nga agtrabaho.


Kadagidi a tiempo, saan a palubosan ti Hawaiian Sugars Plantation Association [HSPA] dagiti menor de edad nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. Ngem nagballigi ketdi ni Francisco a nangipamuspusan iti ipapanna idiay Hawaii.


Ket idi nagsapata ni Francisco a kas US Citizen, ti met laeng pudno a naganna a Francisco Reyes Bringas ti inaramatna.




Umuna a tedted ti ling-et
Simmangpet ni Francisco iti Hilo, Hawaii idi 1927. Para ken ni Francisco, narigat a trabaho ti panagputedna iti unas. Nalabit, saan pay idi a sanay nga agkapudotan ken ubing ni Francisco para ti daytoy a klase ti trabaho. 

Di nagbayag, immallatiw ni Francisco idiay Lanai tapno agtrabaho iti kapinyaan. Ken namnamaen ni Francisco a nalaklaka ti trabahona ditoy. Ngem nagbiddut.

Saan a nagbayag iti Lanai, napan idiay Oahu tapno birokenna ti nalaklaka ken al-alisto a serkanna a trabaho. Iti Oahu, nagtrabaho ni Francisco a kas maysa a taxi driver iti sangapulo ket lima a tawen. Nagtrabaho pay a kas dishwasher iti maysa a panganan. Nayon ti mateggedanna iti aginaldaw a gastosenna.


Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen.




Da Francisco ken Virginia
Idi agtawen ni Francisco iti 53, napanunotna ti napan nagbakasion diay Filipinas. Kayatna ti sumapul iti asawaenna. Ket maysa kadagiti kabagianna ti nagbalin a rangtayna tapno isapulanda ti agbalin a kasimpongalanna. Kayat ni Francisco ti ubing a maasawa.


Ngem sakbay dayta, napan immuna binisita ni Francisco ti maysa ken nasayaat unay kenkuana a gayyemna, ni Juan Cabansag idiay Urdaneta, Pangasinan. Kas met ken ni Francisco, bakasionista ni Cabansag.


Saan a nagballigi ti immuna a plano nga inyuswat ti kabagian ni Francisco gapu ta idiay Urdaneta, naam-ammo ni Francisco ti sabali a balasang. Dinamag ni Francisco iti balasang a naam-ammona no adda pay sabali a kabsatna a babai gapu ta ubing unay daytoy a para kenkuana. Kasta unay ti ragsak ni Francisco idi naammuanna nga adda in-inauna a kabsat daytoy ub-ubing a balasang a naam-ammona.


Di unay nagbayag, naam-ammo ni Francisco ni Maria Virginia Barroga, ti inauna a kabsat ti ub-ubing a balasang. Nalapsat ni Virginia. Estudiante iti maysa a kolehio. Ngem di napakadaan a pasamak, naatake ken pimmusay ti angkel ni Virginia nga isu ti mangmangted ti pinansial a suporta iti panagadalna. Saan a natuloy ni Virginia ti nagbasa ket kapilitan a nagsardeng daytoy iti panagkolehiona. Ngem kas tay pagsasao, "no nagrikep ti maysa a ridaw, maluktan met ti sabali."


Ket kasta ti kapaspas dagiti pasamak ken ni Virginia-- babaen ti saranay ni Francisco, nagtuloy met laeng a nagbasa ti balasang. Ngem impudno ni Virginia ken ni Francisco a saan pay daytoy a nakasagana a makikallaysa iti baro. 

Inrason ni Virginia a saan pay a nakasagana iti panunot, emosional ken ti seksual a kapasidadna tapno awatenna ti baro. Iti dayta a nangngeg ni Francisco, nagkatawa laeng ti baro.


Innayon ni Virginia, ti panagadalna ti kayatna nga umuna nga iringpas tapno tumulong daytoy a mangisakad ti kasapulan a pinansial ti pamiliana. Banag a nagraeman ni Francisco ken ni Virginia. Inako pay ti balasang ken ni Francisco a ti kaadda ti edukasion a magun-odna ti tulbek tapno makabirok iti nasayaat a trabaho. Ken arapaapna a tulongan dagiti adienna iti panagbasada.


Kuna ni Virginia a narigat ti biag idi-- ket nagsakripisio ngarud daytoy para kadagiti kakabsatna. Ket babaen ti panangiturong ti Dios kenkuana, nasursuro ni Virginia nga inayat ni Francisco-- ti kaingungotna. Impanakkelna pay a nasayaat nga ama ken asawa ni Francisco.


Gapu ti naimbag a gasat a naawatda manipud iti Namarsua, nakapan metten dagiti amin a pamilia ti kakabsat ni Virginia iti Hawaii tapno agdedennada a sangkaamaan. Ken tapno agyaman ken agrag-oda iti bunga ti panagsakripisio ni Virginia kadakuada.


Sinaruno ni Virginia ni Francisco a nagturong iti Hawaii idi 1967. Nagnaed dagitoy nga agasawa iti Waimanalo, Oahu, iti Sugar Plantation Housing ti agarup sangapulo a tawen.


Tapno masupusopan ti mapastrek a kasapulan ti pamilia, naglako ni Virginia kadagiti natnateng ken sabsabali pay a produkto a naggapu idiay Filipinas.


Kunana, "Narigat ti panagbiag. Ngem gapu ti determinasion, nalasatanmi amin dagitoy a pannubok."




Naparaburan da Francisco ken Virginia iti tallo nga annak:
Ni Francis Sonny ti inauna. Nayasawa ken ni Stephanie ken dua ti annakda.

Nagretiro ni Francis iti US Navy ken nagtrabaho iti UPS.


Ni Susan Castilleros ti maikadua. Nayasawa ken ni Peter ken dua ti annakda. Nagtrabaho iti Castle Hospital.


Ti inaudi, ni Francisco Bringas, Jr. Nayasawa ken ni Kanami ken lima ti annakda. Nagtrabaho ni Francisco, Jr. iti maysa a construction company.



Kuna ni Virginia kadagiti kapatadanna: "Saan nga agimut. Agparaburka ti ania man nga adda kenka iti komunidad ken tumulong kadagiti ganuat a pagsayaatan ti simbaan." [Nagbalin a naimbag ti Estados Unidos kenkuana isut' gapuna a kayatna nga iburay dayta a kinasaayat kadagiti makasapul iti tulong.]


Kadagiti agtutubo kuna ni Virginia: "Agbasa a naimbag gapu ta daytoy ti kakaisuna a pangbigbig kadakayo ti kagimongan."


Kaay-ayo ni Virginia ti agmula, mangurnos kadagiti sabsabong ken agluto. 

Aktibo daytoy iti simbaan a pagpapaayanna a kas Eucharistic Minister, church cleaner ken miembro ti aloha committee.


Naanus ken managipateg ni Virginia iti denna ni Francisco bayat ti adu a tawen a nagsagaba ti sakitna agingga a pimmusay daytoy idi Disiembre 3, 2005 iti edad a 92.


Sakripisio-- balikas a napnoan unay kaipapananna ta no dadduma, narigat pay nga aramiden ti kayatna a sawen. Ngem kas ken ni Virginia, saan a pulos a magatadan ti inaramid ken panangiduyakyakna ti pammateg ken ayatna iti pamilia dagiti kakabsatna.*



SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii

[nabulod ti ladawan a naaramat]

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii Ni Rudy Ram. Rumbaoa [Nasurat idi Disiembre 06, 2006] Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan ti nagapuananyo Iti kinasiak, ti pamiliak ken ti sibubukel a Filipino, Manipud Oahu, Big Island, Maui ken Kauai Agraman Lanai ken uray idiay Molokai. Kalpasan Sangagasut a Tawen, idir-imi ti ragsakmi Sibibiagka iti lagipmi, sika't gapuanan ken ramutmi, Kalpasan Sangagasut a Tawen, ikantami iti sangalubongan Ti adu a sakripisiom kadakami, diminto malipatan. Adu a rigatmo iti kapinyaan ken kaunasan Pinanawam a pamiliam dimo ida binaybay-an, Uray rinibu a milia ti inkay' nagbabaetan Maited laeng napintas ken raniag ti masakbayan. Karamanka latta iti amin a pagsayaatan Dayawendaka't sabali a puli ken ti sangalubongan, Gapu't ayat, pammateg ken kinaparaburmo Mararaem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino. Addan nabangon a pakalaglagipam FilCom Center iti Oahu a pagguummongan, Sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani Iti agdindinamag nga isla ti Maui. Kas pammigbig ti anus ken sakripisiom Naragpatmi ti balligi ket inkam' ita kenka idaton, Kabaelanmi ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli A makipagnaed iti Hawaii, ipagtangsitmi. Naimarkan iti agdama a kaputotan ti naaramidanyo Kalpasan ti Sangagasut a tawen nga isasangladyo, Sumarsaruno a henerasion ituloyda ti narugianyo Tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino! [copyright december2006byrudyram.rumbaoa]