FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti maudi a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg iti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra iti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy iti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard iti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong ti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa daytoy [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan iti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka iti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma iti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras ti tunggal aldaw ket maakawat daytoy iti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta ti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, iti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipinos a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipinos, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu iti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas iti "hapai ko" [agawit/agbagkat iti nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar iti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna kas iti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen iti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*



FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR. 
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article/05.10.2007
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

DAGITI BISAYANO ITI HAWAII

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan ti grupo dagiti sakada iti Hawaii]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


SIMMANGPET ti umuna a grupo dagiti Visayan Sakadas iti Hawaii idi 1909, tallo a tawen kalpasan nga insangpet ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] iti Hawaii ti umuna a grupo dagiti Filipino contract workers-- Sangapulo ket Lima a bin-ig nga Ilocano idi 1906 ken 150 a sabsabali pay idi 1907. Ngem insardeng ti HSPA iti panagrekruta idi 1908 kalpasan nga indeklara ti HSPA a saan a balligi ti umuna a panangawisna kadagiti trabahador iti Filipinas. Idi 1909, naglak-am ti panagkurang iti trabahador ti HSPA gapu iti welga nga insayangkat dagiti Japanese workers, intuloy ngarud ti HSPA iti nagrekrut idiay Filipinas.

Nanglukat ti HSPA iti ad-adu pay a recruitment offices iti paset ti Visayas region, kangrunaan iti Cebu, Iloilo ken Bohol. Idi 1909, adda agarup 639 iti bilang dagiti babbaro a rekruta [karaman dagiti babbai ken ub-ubbing], a sinaruno iti 2,915 idi 1910. Kaaduan a rekruta ket naggapu iti isla ti Cebu, Siquijor, Panay, Bohol ken Leyte. Maibilang iti grupo ti 1909 a simmangpet iti Hawaii dagiti umuna a pamilia a naggapu iti Visayas: ti pamilia "Yorong" ken "Magpiong," adda pay laeng iti estado ti Hawaii dagiti simmaruno a kaputotan dagitoy.

Dagiti umuna a grupo ti Visayan sakadas ket naidestinoda idiay plantasion ti Kahuku; dagiti dadduma naipanda idiay Waialua, Ewa ken Waipahu ti Oahu, ken naiwaras dagiti sabsabali iti plantasion ti Kauai ken Big Island. Ipakita iti listaan ti pakasaritaan no kasano ti panagngato iti bilang ti rekruta a naggapu iti Visayan region, nagtultuloy daytoy agingga iti nasapa a tawen ti 1920s, a nangpaneknek a dagiti Bisayano ti kadakkelan iti bilang ti grupo dagiti Filipinos iti dayta a panawen.

Ngem saan a nagbayag dagiti Bisayano iti dayta a posision, bimmaba ti bilangda ket nagtennag a minoridad dagiti Bisayano iti Hawaii. Mapattapatta nga adda sangapulo a porsiento manipud iti Bisayas ti populasion dagiti Filipinos iti Hawaii ti agdama. Kaaduan kadakuada ti agsao iti Cebuano.

Saan a naammuan ken nailawlawag no apay a napasamak daytoy, ngem adda dagiti banag a makagapu. Umuna, gulpe a bimmaba iti bilang ti rekruta iti Bisayas manipud 1925 agingga iti naudi a panagrekruta ti HSPA idi tawen 1946, no maikupera ti kadakkel a bilang dagiti Ilokano. Napukaw ti panagtalek ti HSPA kadagiti Bisayano gapu ti pannakairamanda iti welga ken pannakikappengda iti unyon.

Kas pagarigan iti napasamak a welga idi 1924, kaaduan a nairaman ditoy dagiti Bisayano iti "Hanapepe Massacre"-- amin dagiti napapatay a nagwelga ket puro Bisayano. Daytoy ti rason ti HSPA a kinaykayatda dagiti "natulnog" nga Ilokano ngem dagiti Bisayano a "mannakiriri."

Maikadua-- kaaduan kadagiti nagkauna a Visayan workers ti napagawid idiay Filipinas kalpasan a nakompleto ti 720 nga aldaw a panagtrabahoda iti Hawaii, a daytoy, no sadino a naikkanda iti libre a panagbiahe a nagawid idiay Filipinas. Adda dagiti sumagmamano a nagbati tapno gundawayanda ti opurtunidad ti naranraniag a masakbayan iti US mainland.

Maikatlo, linuktan ti gobierno ti Filipinas kadagiti Bisayano ti panggedan a mabalin a makatulong kadakuada idiay Mindanao ken kaaduan a paset iti Bisayas, tapno iti kasta, padasenda ti makigasanggasat iti aw-awaganda ti "Daga a Naikari," imbes a mapanda idiay Hawaii, a pamatian ti kaaduan nga "Isla ti Paraiso."

Ket idi natappogan ti tawen 1930s, nagbalinen a minoridad dagiti Bisayano kadagiti Filipino sakadas iti Hawaii. Ti nakaay-ayat, iti dayta met a tawen a nabuangay ti umuna a Visayan organizations-- mabalin a kas sungbat daytoy iti panagbaba iti bilangda. Tallo kadagiti kaunaan nga organisasion: ti Balaan Catalina Society idi 1930, ti United Visayan Comunity, aka Hinabangay idi 1948, ken ti Circulo Boholano idi 1940s-- nga adda pay laeng kadagitoy a tiempo.

Ti Balaan ken United Visayan ti kakaisuna a Filipino organizations iti addaan ti kabukbukodan a club houses, a masarakan nga agpadpada idiay Waipahu, Oahu--kas mangipaneknek ti testamento ti inda panagkaykaysa. Nupay kasta, saan la a daytoy ti statewide organizations. Naipamaysa pay ti gagem a naipokus iti maysa nga ili, probinsia wenno geograpika a lugar iti Bisayas, kasta met ti nakabase iti Oahu. Primaria a nabangon pay dagitoy para iti relihion kasta met a para iti seguridad ken iti gagem a tumulong.

Ti Balaan Catalina ket primaria nga organisasion dagiti Cebuanos ti Carcar, ti Santo a Patronda ket ni St. Catherine of Alexandria [Balaan kayatna a sawen, "Nasantoan," ken Catalina iti Bisaya ti Catherine]. Ti United Visayan Community, nabukel a kangrunaan a kamengna ket dagiti Cebuanos manipud iti Siquijor, Cebu, Bohol ken Negros Oriental, ken sabsabali pay a probinsia iti Bisayas-- a tumulong ti gagem ti organisasion. Ti Circulo Boholano [Bohol Circle] ket maysa nga organisasion a nakabase iti probinsia.

Dagiti sabsabali pay a Visayan Organizations a nabangon kalpasan dagiti tallo a nadakamat nga organisasion ket ti: Kahirup Ilonggo of Hawaii [Ilonggos manipud ti Iloilo ken Negros Occidental], Samar-Leyte Association [dagiti Waray-speaking Visayans manipud ti Leyte ken Samar], Aklan Cultural Society [Probinsia ti Aklan], Cebuano Association [nabaliwan iti Cebu-Hawaii Friendship Society--manipud ti Cebuano-speaking Visayans], Davao Durian Club [Visayan-speaking manipud iti probinsia ti Davao] ken dagiti sabsabali pay a grupo a saan a nagbayag kas iti Calapenians of Hawaii, Carcarenians of Hawaii, Tubigon Association, Panay-Negros Association, Siquijor Association, kdpy. Manen, nabangon dagitoy a lokal a grupo para iti sosial ken kultural a gagem.

Kadagiti kabangibang nga isla, timmaud met dagiti sabsabali pay a Visayan groups kas iti Visayan of Hawaii, Hilo Visayan Club, Kona Visayan Club, Visayans of Hawaii- Hamakua, Kauai Visayan Club, Molokai Visayan Club, etc.-- nakabase dagitoy iti intero a rehion imbes a ti provincial wenno linguistic grouping.

Nangrugi ti pannabukel iti statewide organizations ti amin a grupo dagiti Bisayano idi 1980's. Immun-una ngem iti daytoy, idi 1959, binangon ni Juan Dionisio, maysa a Bisayano, ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH]. Nakikappeng ti grupo dagiti Visayans iti UFCH. Kalpasan ti duapulo ket lima a tawen, kaaduan dagiti Visayan groups ti nagdesision a nakisina iti UFCH ken nagporma iti kabukbukodan a statewide umbrella organizations.

Manen, awan ti nalawag a rason ti panagikkat dagiti Visayan groups iti UFCH. Ngem nalawag a basbassit ti bilangda no maikumpera iti kaadu ti bilang dagiti Ilokano, a gapu iti daytoy a rason, awan ti gundaway dagitoy a Bisayano a makagun-od iti kina-leadership ranks iti UFCH.

Ti Congress of Visayan Organizations [COVO]
NABANGON idi 1985 ti Congress of Visayan Organizations [aka Visayan Congress], ti umbrella Visayan organizations iti Hawaii a kas Visayan League babaen ti tulong dagiti sumagmamano nga indibidual: ni dati a Philippine Consul General Raul Rabe, ti Dios-ti-aluadna a Honolulu City Council Chair ken State Representative Rudy Pacarro, ni dati a State Representative Bernaldo Bicoy, Antonio Ypil, Sr., ti Dios-ti-aluadna Fr. Jaime Neri, Firmo Dayao ken ti pimmusayen a Ricardo Labez. Naitipon daytoy kas Hawaii non-profit corporation idi Pebrero 9, 1988, babaen iti panagadaptarna iti agdama a nagan ti korporasion manipud iti singasing ni Dios-ti-aluadna Juan Dionisio.

Ti gagem ti COVO: Tapno maorganisa ken maikaysa iti sabsabali pay a Visayan Organizations ti Hawaii, tapno mataginayon ti pagsasao a Bisaya ken ti kultural a tradision daytoy, ken mangasistir ti panangidanon iti edukasion, sosial, ken ekonomia a makatulong iti komunidad ti Hawaii.

Nakikadua ti COVO iti sabasabali pay a 20 nga indepent unit member organizations iti estado, malaksid iti Lanai ken Maui. Idauloan ti Board of Governors ti COVO babaen iti panagiwanwan ti Presidente ken opisiales ehekutibo, ti area governors ken presidente ti Island Councils.
Dagiti pasado a nagprespresidente: Firmo Dayap, Rudy Pacarro, Nic Musico, Corazon Roa, Dr. Danelo canete ken Abogado Bernaldo Bicoy [tallo a termino]. Ti agdama a presidente, Dr. Serafin "Jun" Colmenares, Jr.

Tapno maital-o ti panagkaykaysa dagiti Bisayano, ipablaak ti COVO ti quarterly newsletter ken mangsangaili kadagiti imbitado a bisita iti aglinawas a programa ti radio KNDI. Importante ti panakatagiben ti lengguahe ti Bisaya ken ti kultura ti kangrunaan a gagem. Nagsangaili pay ti COVO ken nag-co-sponsored kadagiti fiesta, cultural performances, martial arts ken sabsabali pay nga aktibidad a pakaipabuyaan iti kultura ti Bisaya. Nagsangaili pay ti COVO kadagiti delegasion manipud iti Visayan region, ken nairaman dagiti Visayan songs ken naipaset iti Filipino community events. Suportaran pay ti COVO ti rondalla group ken ti panakaangay iti language classes. Nabiit pay nga impasa ti COVO ti resulosion iti posibilidad a mairaman iti mabiit ti kurso iti Bisaya Language ken Kultura idiay Unibersidad ti Hawaii. Addaan pay ti COVO iti college scholarship programa a mangipapaay ti sagsasangaribu a doliar iti innem nga estudiante iti tinawen.

Responsibilidad pay ti COVO ti panakaestablisar iti Hawaii Sister Relationship iti siudad ti Cebu ken sabsabali a probinsia. Timmulong iti humanitarian efforts para kadagiti nagbalin a biktima iti panagbettak ti Mt. Pinatubo, ti Dona Paz collision ken dadduma pay a didigra idiay Filipinas. Makikamkammayet iti Konsulada Heneral ti Filipinas, iti Filipino Community Center ken sabsabali pay nga organisasion iti komunidad para kadagiti nagduduma a mayuswat a proyekto.

Kamaudiananna, nagbalin nga aktibo ti COVO iti politika babaen iti Committee on Political Education [COPE] nga idauloan ni Chairman Emeritus, Antonio Ypil.*