FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan dagiti sakada iti mano-mano a panangbagkatda kadagiti naputed nga unas]

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN
TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



NAYANAK ni Mateo Pascua idi Setiembre 28, 1914 iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur. Daksanggasat ta pimmusay dagiti nagannak ni Mateo idi awan pay ti nakemna. Ket babaen iti panangaywan ti pamilia ni angkelna Ponciano Garces, dimmakkel ni Mateo a natured ken napnoan sirib. Maibilang ni Ponciano kas maysa nga "old timer" ta napan iti Hawaii idi tawen 1930's tapno agtrabaho iti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan.

Gapu ta nabayagen ni Ponciano Garces iti Hawaii, inesponsoranna ni Mateo Pascua tapno makapan met iti Hawaii. Simmangpet ni Mateo iti Hawaii idi 1938 a kaduana ti sumagmamano kadagiti gagayyemna kas ken ni Dios-ti-aluadna Catalino Cachola ken Francisco Cabrera.

Nagluas da Mateo, Catalino ken Francisco iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Bayat ti panaglayagda nga agturong iti Hawaii, nagsakit ni Mateo ngem saan a nagbayag dayta a dagensenna. Simmangladda nga immuna iti isla ti Oahu sakbay a nagturong ni Mateo iti angkelna Ponciano nga adda idin iti Maui.

Saan a dagus a nagtrabaho ni Mateo iti plantasion; ketdi, simrek daytoy nga immuna kas nurse aide iti Kula Sanatorium- a maawagan pay iti Kula Hospital.

Nalatak idi ti Kula Hospital nga awagna a "Kula San." Ti Kula San ket lugar a rehabilitasion para kadagiti pasiente nga agsakit iti tuberculosis wenno TB. Maibalay dagiti pasiente ditoy agingga a malainganda iti nasao a sakit.

Idi bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nailista ti nagan ni Mateo tapno mairaman nga agserbi iti gubat. Ngem gapu iti problema ti salun-at, saan a nakapasa iti physical examination. Nagtrabaho ngarud iti Kula San manipud 1938 agingga iti 1946.

Idi 1946, nagdesision ni Mateo nga agsapul iti sabali a trabaho. Nagpresentar nga agtrabaho iti HC & S Company iti Puunene ket naawat a kas truck operator wenno driver. Nagtalinaed iti dayta a trabaho agingga a nagretiro idi agtawenen iti 65.

Ti bakasion ni Mateo iti Filipinas
Idi Disiembre 1966, nagdesision ni Mateo a napan nagbakasion iti Filipinas idi agtawenen daytoy iti 52. Maysa a bulan a bakasion ti kiniddawna tapno mapan agkasar. Iti kaadda ni Mateo iti bukodna nga ili, adda maysa a napintas a balasang nga agnagan iti Adeline Valdez. Adda idi kasinsin ni Adeline nga agnaed iti Maui; ket dayta a kasinsinna ti nagbalin nga instrumento iti panagam-ammo da Mateo ken Adeline. Ginuyugoyna ni Mateo a kaam-ammona ti kasinsinna a ni Adeline tapno kitaenna iti personal ken no mabalinna nga asawaen. Napasamak ngarud a kasta. Para ken ni Mateo, maysa a gameng a rumbeng nga ipateg ni Adeline. Awan duadua iti panunot ni Mateo a nasarakannan ti agbalin a kapisi ti pusona.

Kadagidi a tiempo, nalaka pay laeng ti agipila iti petition papers para iti asawa a mapan iti Hawaii. Ket uray pay idi sakbay a nagkallaysa da Mateo ken Adeline, ipagpagnan ni Mateo dagiti papeles ni Adeline. Iti kaadda ni Mateo iti Filipinas, naungpotna ti naited kenkuana a bakasion. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Manila idi Enero 3, 1967. Nagsubli met ni Mateo iti Hawaii idi Enero 10, 1967, makalawas kalpasan ti kasar. Gapu ta kaaduanna iti papeles ti naitrabahon idi sakbay ti kallaysa, simmaruno ni Adeline ken ni Mateo iti Hawaii dua a lawas kalpasan ti kasar.

Ti kaadda ni Adeline iti Maui
Malagip ni Adeline idi damona ti simmangpet iti Maui idi 1967, nagyanda ken ni Mateo iti Kampo 1, iti Sprecklesville nga asideg iti Paia. Kompleto ti pasilidad a kasapulan iti kampo: adda tiangge, pagsinean ken dadduma pay a negosio ken serbisio.

Kalpasan ti makatawen, immakar da Mateo ken Adeline iti Alabama Camp a masarakan iti Puunene Mill. Adda dibision ti balay a nagyananda ken agupada iti $20 iti kada bulan karamanen ti danum nga usarenda. Adu dagiti nagbalin nga aktibidad iti kampo kas iti punsionan ken uray pay ti pallot. No saan, agpartida iti baboy, manok ken kalding iti bukodda nga inaladan. Berde ti aglawlaw ta makita dagiti mula a natnateng iti tunggal pagtaengan iti uneg ti kampo. Agririnnanud ken agpipinnadigo dagiti ka-kampoanda, adda mangted iti nateng wenno prutas.

Malagip pay ni Adeline a napan nangan iti Sam Sato's, nag-shopping iti Maui Shokai Store, ken nagbuya ti sine iti Puunene Theater.

"Naragsak dagidi nga aldaw," kuna ni Adeline.

Nagtrabaho ni Adeline iti Maui Pine Cannery kas superbisora agingga a nagretiro idi tawen 2002.

Inlawlawag ni Adeline nga inawatna ti pannakikallaysana ken ni Mateo idi tawen 1967 ta dakkel a sakripisio iti biangna. Kayatna a maragpat ken magun-od ti arapaapna a makapan iti Hawaii tapno sadiay a makigasanggasat para iti napintas a masakbayan ken pagimbagan ti pamiliana nangruna kadagiti kakabsatna. Awan ngatan ti kapintasan a napasamak iti biagna no di ti papapanna iti Hawaii a kas asawa ni Mateo.

Bunga ti sakripisio
Ayat ken pammateg, nagbunga ti dardarepdep: naparaburanda Mateo ken Adeline iti maysa nga anak- ni Madeline Pascua Ater.

Nagturpos ni Madeline iti Oregon State University iti degree in Pharmacy. Nayasawa ken ni Curt Ater, maysa met laeng a parmasista. Adda anakda, ni Samantha ken agnaed dagiti agasawa iti Boise, Idaho.

Kuna ni Madeline: "Dakkel a sakripisio ti inaramid dagiti nagannakko. Intedda kaniak ti kapintasan nga edukasion. Impakita ken insungsongda ti napintas a pagulidanan babaen iti inda panagtrabaho. Ti trabahoda ti nangted iti impluensia kaniak tapno surotek ti tugot nga inaramidda ket aramidek met ita iti bukodko a pamilia. Saanda a nagsuko iti trabaho a mano-mano. Dayawek pay dagiti nagannakko gapu iti sakripisio a panangtulong iti bukodda a pamilia a nabatbati iti Filipinas tapno maipaayanda met ti napintas a masakbayanda iti Hawaii. Saan a naaramid amin dagitoy no saan a ti ayat ken sakripisio dagiti pagraemak a nagannak. Napintas ti timpuyog ti pamilia ket dayawek ta importante dayta."

Kaay-ayo ni Mateo ti mapan agpasiar idiay Mainland kas regular a panagbisita ken ni Madeline ken ti pamiliana.

Magustoan ni Adeline ti agmula wenno gardening kas paset ti inaldaw nga aktibidadna. Importante met ken ni Adeline ti kanayon nga isusuknalna iti simbaan. Miembro iti Marian Club Choir ti Christ the King Church. Saan nga imut ngem ammona nga iparabur ti tiempo ken talentona. Silulukat ti pagtaenganna para kadagiti gagayyem ken kabagianna, kangrunaanna, iti padi ti Christ the King.

Kuna ni Adeline kadagiti agtutubo: "Agadal a naimbag tapno adda naraniag a masakbayan." Iti biang dagiti nataengan kunana: "Pagtalinaeden ti kina-busy ken agwatwat iti inaldaw."

Pimmusay ni Mateo idi tawen 1998.*