BERNARDO CARIAGA: "Uray ti Nataengan, Mariknana met ti Kinaagtutubo a Salun-at"

Bernardo Cariaga

ITI tawenna a nobenta tres, salun-at ti agtutubo ti marikna ni Bernardo Cariaga, maysa a sakada.

Nayanak ni Bernardo idi Agosto 28, 1913 idiay Badoc, Ilocos Norte.

Kadagidi a panawen, narigat ti panagbiag dagiti ag-Cariaga nga addaan iti lima nga annak a supsuportaran. Ni Bernardo ti inaudi kadakuada nga agkakabsat. Nangato ti arapaapna ti biag. Masansan a kitaenna nga umuna ti pagsayaatan ti pamiliana.

Iti tawenna a disisiete idi 1930, naikkan ti gundaway a mapan iti Estados Unidos babaen ti tulong ti Dios-ti-aluadna Mr. Felipe Gamponia. Naglugan ni Bernardo iti barko nga S.S. President Wilson a nagturong iti U.S. Ngem ti kinapudnona, ipakita iti papelesna nga agturong ti barko a nagluganna iti Mainland U.S. tapno sadiay ti pagtrabahuanna. 

Idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, sinaludsod ti maysa a pahinante ti barko kenkuana no adda balonna a napuskol a bado nga usarenna no bilang makadanonda iti Mainland. Nasaludsod ti lalaki daytoy gapu ta nalamiis ti tiempo sadiay no panawen ti lam-ek.

Nagwingiwing ni Bernardo. Gapu ti dayta, kinasarita ti recruiting officer ni Bernardo tapno iti laengen Hawaii ti destino ken pagtrabahuanna. Nayat ni Bernardo. Kaduana ngarud da Felipe Gamponia ken Juan Valentin a nagturong iti Maui.

Ti Destino

Ket apaman a nakasangpetda iti Maui, naitarusda iti Pioneer Mill, Lahaina. Nagyanda iti maysa a plantation camp iti Waine'e Village, a maawagan pay iti "Lahaina Pump."

Napan sinabat da Andres ken Catalina Cariaga, agpada a kabagian ni Bernardo.

Nagtrabaho ni Bernardo iti irrigation system ken mabayadan daytoy ti $1.00 iti tunggal aldaw. Sabali laeng ti trabahon nga agputed ken agbagkat ti unas.

Kadagidi a panawen kuna ni Bernardo, no adda makasapul ti tulong, matulongan dayta a tao uray saan nga isu ti naited kenka a trabaho.

Dinayawna dagidi a panawen ta natalged ken awan kabuteng iti pagyananda a kampo. Awan mangibalunet kadagiti ridaw ti pagtaengan. Agtitinnulong ketdi ti tunggal maysa. Mayarigda a dakkel a pamilia iti uneg ti kampo. Agpipinnadawat ken agpipinnarabur: kas pagarigan, nateng a mulada, limu [seaweeds] a maala iti baybay, kdpy.

No adda agparti ti baboy, baka ken kalding, tumulong amin a karruba ket matangdananda. 

Idi, awan maibunong nga imbitasion no adda agpapunsion. Maawis tunggal maysa. Mapanda tumulong nga agisagana iti padaya.

"Naragsak tunggal maysa nga agindeg iti kampo," linagip ni Bernardo.

No marambakan ti Rizal Day, adda maangay a parada, ay-ayam ken pasala. Sabali pay ti Rizal Day Queen a marambakan. Maysa kadagiti kaunaan a napili a reyna ti daytoy a rambak ket ni Sally Entanal--nagbalin met a bayabayna [escort] ni Gonzalo Aga. Maysa a pagyaman ken pagdayaw ti Rizal Day Queen.

Tapno makaur-or iti pundo daytoy a selebrasion, maangay nga umuna ti social boxes, manzo ken ribbon dances. Daytoy a social box dance ket umasping iti lakuan ti di nadundon nga isalda. Ti kangatoan ti tawar isu ti mangyawid ti social box ken adda gundawayna a mangisala ti kandidata. Ti ribbon ken manzo dances ket gatangen dagiti lallaki ti tiket. No ad-adu ti tiket a gatangen, ad-adu met ti tiansa a sumala ken mangisala. No maiwaragawag ti kolor a mabunot iti tambiolo, dagiti adda kasta a kolor ti mabalin laeng a sumala. Sabali pay ti makuna a "ladies choice dance," dagiti babbai ti agpili ti kayatda nga isala a lalaki.

Ngem kadaydi a tawen 1930, naisayangkat ti panagwelga. Maysa ni Bernardo ti naikkat iti trabaho. Gapu ti daytoy, napan nagtrabaho iti kapinyaan nga awaganda pay ti "Baldwin Packers." Agpurosda ti pinya sada bagkaten nga ipan iparada iti kalsada a pangalaan ken pakailugananna iti trak.

Napudno ken nagaget ni Bernardo iti trabaho. Naidiaya pay kenkuana ti panagbalinna a permanente a superbisor [luna], ngem ti kina-temporario a superbisor laeng ti inawatna. Kaay-ayona pay a kasarsarita ken kadua dagiti estudiante no panawen ti tikag ta mariknana ti kinaagtutubo a salun-at.

Ti Edukasion

Paggaayat ni Bernardo ti kanayon nga agsursuro. Nagenrol iti math ken english subject iti Adult Education Program. Ni Mrs. Edith Matsushima iti Honokokua Elementary School ti maestra ken nagisuro kenkuana. Dinayaw ni Bernardo ti kinalaing ken kinapasnek ti panagisuro ti maestra.

"Adu ti nasursurok kenkuan," intangsit ni Bernardo.

Kinanunongan met ni Carmen Cariaga, balasang ni Bernardo, ti imbaga ti amana. Kuna ni Carmen nga alisto a nakasursuro ni Bernardo.

Aktibo iti Komunidad

Aktibo pay ni Bernardo iti Filipino Honolua Community Association ken iti Filipino Catholic Clubs.

Idi 1940's, maysa ni Bernardo a napili a Maui Volunteers, forerunner ti Hawaii National Guard a kaduana ni Mr. A.B. Sevilla, kdpy. Tumulong dagitoy iti pannakaipatungpal ti kinatalged iti komunidad.

Karaman pay ni Bernardo iti ILWU. Kaduana idi ti union organizers ken ahente kas kada Tadao Uchiyama, Charles Cabe ken Tom Yagi.

Ti Pamilia

Naparaburan da Bernardo ken ti Dios-ti-aluadna a kaingungotna, Lapaz "Lillian" Acoba, iti dua nga annak.

Ni Carmen, inauna ken nayasawa ken ni Catalino Garcia, Nagturpos daytoy iti Stegnography Institute of Hawaii ken nagtrabaho iti Lahaina Shores Resort, Guest Services Department. Naaddaanda ti tallo nga annak: Tina, Catalino, Jr., ken Trisha.

Benny Cariaga, maikadua. Nagturpos iti Lahainaluna High School ken Maui Community College, Major in Carpentry.

Kaay-ayo ni Bernardo a pangibusan ti orasna ti agmula iti hardinna, agatendar iti ay-ayam a bingo iti Lahaina Senior Group, Lahaina.

Balakadna kadagiti agtutubo: "Saan a makiapa, agbasa tapno magun-od ti nasayaat nga edukasion."

Kunana met kadagiti kapatadana: "Saluadan ti salun-at, agwatwat ken agan-anus."

Ammo a saluadan ni Bernardo ti bagina iti tawenna a nobenta tres, nataer a langa, diretso ti takder ken pannagna ken maawatan a panagsao. "Laglagipen, uray ti nataengan, mariknana met ti kinaagtutubo a salun-at," kunana.

*Pimmusayen ni Tata Bernardo.

BERNARDO CARIAGA: "Uray ti Nataengan, Mariknana met ti Kinaagtutubo a Salun-at"

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[cr]aydotcom

Ginundawayanna ti Opurtunidad a Simmangbay Kenkuana

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

"Saan nga iti edad ti makatubeng tapno maragpat ti kayatmo. No dakkel ti pammatim, magun-odmo ti kalikagumam-- ken mariknam met ti kinaagtutubo a rikna.."



BERNARDO CARIAGA, maysa a Sakada.



Ngem Asino ni Bernardo Cariaga?
Nayanak ni Bernardo Cariaga idi Agosto 28, 1913 iti Badoc, Ilocos Norte.


Iti panawen ni Bernardo, narigat ti biag ti pamiia Cariaga. Ni Bernardo ti inaudi kadakuada a lima nga agkakabsat. Nupay marigrigat ti nagannak ni Bernardo, naipaayanda pay laeng dagiti annakda ti umno a pannuporta ken biag a nasaliwanwan.


Ngem nangato ti arapaap ni Bernardo. Kanayon ti pagsayaatan ti pamilia ti umuna nga ipangrunana.



Ti opurtunidad a simmangbay
Idi tawen 1930, iti edadna a disi-siete, simmangbay ti opurtunidad ken ni Bernardo a mapan iti Estados Unidos babaen ti tulong daydi Dios-ti-aluadna Felipe Gamponia. 

Nagluas ti S.S. President Wilson a barko a nagluganan ni Bernardo iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.


Ipakita ti iggem a papeles ni Bernardo nga agturong ti barko a naglugananna idiay Mainland U.S. tapno sadiay nga agtrabaho. Ngem idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, sinaludsod ti maysa kadagiti nangawis [rekruter] ken ni Bernardo no adda naitugotna a napuskol a bado nga usarenna nga agturong iti Mainland ta nalamiis ti tiempo sadiay no panawen ti lam-ek. Awan ti maisungbat ni Bernardo ta dina met namnamaen ti Mainland ti destinona. Ti ammo ni Bernardo idi, iti Hawaii ti pangiturongan dagiti nangawis kenkuana nga agtrabaho.


Gapu ti daytoy, kinasarita ti recruiting officer ni Bernardo nga iti laengen Hawaii ti pakaidestinuanna. Saan a nagkitakit ni Bernardo ti singasing ti rekruter.


Kadua ni Bernardo da Felipe Gamponia ken Juan Valentin a naidissaag iti Honolulu. Kalpasanna, nagturongda iti Maui.



Ti destinasion ken kampo
Apaman a nakasangpet ti grupo ni Bernardo iti Maui, nagtarusda iti Pioneer Mill ti Lahaina. Nagyanda iti maysa a plantation camp iti Waine'e Village-- nga awaganda pay daytoy ti "Lahaina Pump." Sinabat da Andres ken Catalina Cariaga, agpada a kabagian ni Bernardo.


Nagtrabaho ni Bernardo iti irrigation system ken mabayadan ti $1.00 iti tunggal aldaw. Sabali laeng ti trabahona nga agputed ti unas ken agbagkat kadagiti naputedputed met la nga unas. 

Kadagidi a panawen kuna ni Bernardo no adda makasapul ti tulong, mabalin a tulongan dayta a tao uray no saan nga isu ti naited a trabaho.


Dinayaw ketdi ni Bernardo dagidi a panawen ta awan ti pagamkanda wenno kabutengda iti uneg ti kampo- kunana a natalged a lugar, awan ti mangibalunet wenno mangiserra ti ridaw ti pagtaenganda. 

Kuna ni Bernardo nga agtitinnulong dagiti Filipino. Mayarig a "dakkel a pamilia" ti puli dagiti Filipino iti dayta a kampo. Agpipinnadawat ken agpipinnaraburda iti aniaman a kasapulan ti maysa. 

Kas pagarigan, pagraramananda dagiti naimula a nateng ken prutas, wenno ti "limu" [seaweed] nga alaenda iti baybay, ken dadduma pay a taraon. No adda agparti ti baboy, baka, kalding, tumulong ti amin nga adda iti kampo sadanto maikkan iti tangdanda a makipagparti.


Kadagidi immun-una a panawen iti kampo, no adda agpasken, maawsi ti amin a makidar-ay ken makipagragsak. Maysa pay, awan ti makuna idi nga imbitasion a maibunong wenno maited tapno maawis ti maysa a tao. Mapan ti amin nga agindeg iti kampo tapno tumulong iti agpasken ken ti pannakaisagana ti taraon. 

Kuna ni Bernardo a naragsak tunggal maysa nga adda iti kampo.


Maangay ti parada no marambakan ti Rizal Day. Kasta met nga adda paay-ayam ken pasala. Sabali pay ti Rizal Day Queen a marambakan. Malagip ni Sally Entanal ti kaunaan a reyna ti daytoy a parambak. Nagbalin a bayabay [escort] ni Sally ni Gonzalo Aga. Maysa a naisangsangayan nga aldaw para kadagiti Filipinos ti Rizal Day Queen.


Tapno makaur-or ti pundo ti daytoy a parambak, maangay nga umuna ti social dance boxes, manzo ken ribbon dances. Daytoy a social box ket umasping iti lakuan ti di nadundon nga isalda. Ti kangatuan a tawar isu makaala iti social box ken adda gundawayna  a mangisala iti kandidata.


Iti nasao a ribbon ken manzo dances, gatangen dagiti lallaki ti tiket. No ad-adu a tiket ti magatang, ad-adu ti tiansa a makasala. No maiwaragawag ti kolor a mapili, dagiti laeng addaan iti dayta a kolor ti mabalin nga agsala. 

Sabali laeng ti makuna a "ladies choice dance," ditoy nga agpili ti babai ti kayatna nga isala a lalaki.


Idi tawen 1930, naikkat ni Bernardo iti trabahona gapu ti welga a napasamak iti pagtrabahuanna. Gapu ti daytoy a pasamak, napan ni Bernardo nagtrabaho iti kapinyaan nga aw-awaganda pay iti "Baldwin Pickers." Agpurosda iti pinya sada bagkaten nga ipan iti kalsada a pangalaan ken pakailugananna iti trak.


Napudno ken nagaget ni Bernardo iti trabaho. Naidiaya pay kenkuana nga agbalin a permanente a superbisor [luna], ngem ti kina-temporario a superbisor laeng ti inawatna.



Ti edukasion
Kayat ni Bernardo ti kanayon a makasursuro. Nangala ngarud iti Math ken English a klase iti Adult Education Program babaen ti panangisuro ni Mrs. Edith Matsushima iti Honokohua Elementary School. Dinayaw ni Bernardo ti kinalaing, kinasayaat ken kinapasnek a panagisuro ti naso a maestra.


"Adu ti nasursurok kenkuana," intangsit ni Bernardo.


Pinasingkedan ni Carmen Cariaga, ti balasang ni Bernardo, ti kuna ni tatangna. Kuna ni Carmen nga alisto a nakasursuro ni tatangna nupay nalakayanen daytoy.



Aktibo iti komunidad
Nagbalin nga aktibo ni Bernardo iti Filipino Honolua Community Association [FHCA] ken iti Filipino Catholic Club [FCC].


Idi 1940's, maysa ni Bernardo kadagiti Maui Volunteers, forerunner ti Hawaii National Guard [HNG], ken kaduana ni Mr. A.B. Sevilla, kdpy. Tumulong ti HNG iti pannakaipatungpal ti kinalinak ken kinatalged iti komunidad. Kameng pay ni Bernardo iti ILWU. Kadua ni Bernardo ti unyon organizers ken pannakabagi kas kada Tadao Ushiyama, Charles Cabe ken Tom Yagi.



Ti pamilia
Nayasawa ni Bernardo ken ni Lapas "Lilian" Acoba. Dua ti annakda.


Ni Carmen Cariaga, inauna ken nayasawa ken ni Catalino Garcia. Nagturpos daytoy iti Stegnography Institute of Hawaii ken nagtrabaho iti Lahaina Shores Resort- iti Guest Services Department. Tallo ti annakda: da Tina, Catalino, Jr., ken Trisha.


Maikadua ni Benny Cariaga. Nagturpos iti Lahainaluna High School ken Maui Community College- Major in Carpentry. Nagtrabaho iti Maui Land and Pine, Honolua.


Kaay-ayo ni Bernardo ti agmula kadagiti nadumaduma a klase ti nateng iti hardinna. Mapan pay agay-ayam ti bingo iti Lahaina Senior Group, Lahaina.


Kuna ni Bernardo kadagiti agtutubo: "Saan a makiapa. Agadal a naimbag tapno magun-od ti nasayaat nga edukasion."


Kunana met kadagiti kapatadanna: "Saluadan ti salun-at. Agwatwat ken kanayon koma ti panaganus."


Ammo ni Bernardo a saluadan ti bagina, ti salun-atna. 

Kunana: "Saan nga iti edad ti makatubeng tapno maragpat ti kayatmo. No dakkel ti pammatim, magun-odmo ti kalikagumam- ken mariknam met ti kinaagtutubo a rikna."*



GINUNDAWAYANNA TI OPURTUNIDAD A SIMMNGBAY KENKUANA
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com