ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[nabulod ti ladawan a nausar]

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

.

.

.

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker.

Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.

Ngem asino ni Ernesto?

Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.

Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...

Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp.

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.

Naragsak met iti kampo...

Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.

Ababa a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto

Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.

Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*

.

.

.

.

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

Rudy Ram. Rumbaoa

Fil-Am Observer Article

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #ammuenpaydaytoy #filipino #hawaii #ernestoagcaoilisr #oktubre #filamhistorymonth #vintar #ilocosnorte #ssmaunawili #pantalan #cabugao #ilocossur #salomague #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

Nasursurona nga Impateg ken Inayat

[Nabulod ti ladawan a nausar]

 

Kuna ni Veronica kadagiti kapatadanna, "Agiinnayat, agserbi iti Dios iti amin a kapasidad ken tulongan dagiti makasapul ti tulong."

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo iti eskuela, agbasa a naimbag. Agsakdukayo iti kinasirib. Ti edukasion ti kakaisuna ken kapintasan a maawatyo."

-----

KADUA ni Catalino Cachola dagiti dua a gagayyemna, da: Francisco Cabrera ken Mateo Pascua a nagpa-Hawaii idi 1931. Nagrubbuat dagitoy iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Asino ni Catalino Cachola?

Nayanak ni Catalino Cacho Cachola idi Marso 22, 1913 iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur.

Nanumo laeng a mannalon ni Catalino ken ti pamilia a dimmakkelanna. Ti kaasi ken pannarabay ti Dios ti kanayon nga idawdawat ti pamilia no kasta a mangrugi ti panagraep ken panagmula tapno adda napintas nga ibunga ken apitenda kadagiti nagbannoganda.

Ngamin no dumteng ti bagyo wenno natutudo a tiempo, alisto la a malayus wenno magabut dagiti raep a banag a mangparigat pay iti kasasaad ti panagbiagda. Ket kas ken ni Catalino a nangato ti arapaapna, pinilina ti napan nakigasanggasat idiay Hawaii a kasukat ti nam-ay ken naraniag a masakbayan ti pamiliana.

Iti Hawaii...

Simmangpet ni Catalino ken dagiti kaduana a lallaki iti teritorio ti Hawaii idi 1931. Diretso a naidestino ni Catalino iti kaunasan ti Hamakua Mill Company idiay Big Island. Ket kalpasan ti tallo a tawen iti trabaho, nayallatiw ni Catalino iti Kaiwiki Sugar Company, iti met la Big Island. Nagtrabaho ditoy iti lima a tawen.

Iti immuna a tallo a tawen a kaadda ni Catalino iti Big Island, saanna unay narikna ti rigat ngem narigatan ti kanayon a panagtudtudo iti isla. Natutudo ti sumagmamano a lugar iti Big Island kadagidi a panawen. Kanayonna nga estoriaen ken ni baketna a naim-imbag pay a saan nga itugot ti kanen a balon ngem ti makalipat iti kapote a paglinongna nga agtrabaho.

Idi tawen 1940, kinayat ni Catalino ti immallatiw iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HS&S] idiay Puunene, isla ti Maui.

Naipan ngarud ni Catalino iti Camp 2, idiay Spreckelsville. Ti trabahona: cane cutter, mule man ken idi agangay, tumulong iti cane harvesting machine.

Idi 1946, nagbalin ni Catalino a cultivation contractor. Nagretiro iti HC &S idi 1975 iti trabahona a weed controller.

Nagserbi pay ni Catalino iti Maui Volunteers a kas private ti Company K, 3rd Batallion, 1st Regiment, Spreckelsville. Daytoy a serbisio ti nakagun-odan ni Catalino iti Volunteer Service Ribbon idi Hulio 4, 1945. Ti Maui Volunteers ket forerunner ti Hawaii National Guard [HNG].

Taldiap: Da Catalino ken Veronica

Nagbakasion ni Catalino idiay Filipinas idi tawen 1970 tapno mapan agbirok iti asawaenna. Iti ili ti Dasay, Narvacan a naggapuan ken dimmakkelanna, naam-ammo ni Catalino ni Veronica Cadavis.

Dimmakkel ni Veronica iti Santa, Ilocos Sur, nalatak nga ili nga agab-abel kadagiti napipintas nga ules ken blanket, aglaglaga ken agar-aramid ken agpanday ti buneng.

Gapu ta saan pay unay nga agam-ammo da Catalino ken Veronica idi, dagiti nataengan ti agsumbangir a partido ti nagplano iti kallaysa dagiti dua. Isuda pay ti nagurnos iti "danon."

Gapu iti dakkel a nagbaetan ti edadda, arinkedkeden ni Veronica idi a makikallaysa ken ni Catalino. Ngem awan ti nabalinan ni Veronica no di nagtulnog iti pagayatan dagiti dadakkelna.

Alisto dagiti aldaw a naglabas, alisto met a naibus ti bakasion ni Catalino. Idiay Manila ti nagkasaran dagiti dua. Ngem sakbay ti kasar, dua a simbaan ti napananda tapno mapalubosanda nga agkasar.

Saan a pinatgan ti padi iti immuna a simbaan a napananda Catalino ken Veronica a pagkasaran. Ngamin idi saludsoden ti padi ken ni Veronica no pudno met la nga ay-ayatenna ni Catalino, insungbatna iti padi ti kastoy: "Nagtulnogak laeng iti pagayatan dagiti dadakkelko." Ket gapu ti dayta a sungbatna, pinagkedkedan ti padi a pagkasaren ida.

Kalpasan dayta, nagbirokda iti sabali a simbaan. Awan ti adu a saludsod ti padi iti dayta a simbaan kada Catalino ken Veronica. Kinasar ti padi da Catalino ken Veronica idi Disiembre 2, 1970. Kalpasan ti dua nga aldaw, nagsubli ni Catalino iti Hawaii.

Idi Hunio 1971, nagpa-Hawaii metten ni Veronica. Nagnaed dagiti agasawa iti 10th Increment iti Kahului, Maui.

Nagtrabaho ni Veronica iti Maui Pineapple Cannery a kas trimmer, ngem di nagbayag gapu ta masapul nga agtagibalay ken asikasuenna dagiti annakda ta ubbingda unay a mapanawanna no mapan agtrabaho.

Idi tawen 1974, nagsubli met la a nagtrabaho. Iti daytoy a gundaway, iti HC &S. Ti trabahona: agmula, weed control ken agpasayak iti danum kadagiti mula. Napadasan pay ni Veronica ti nag-part-time job iti hotel ken iti Howard Nursery. Nagretiro iti trabaho idi 2006.

Kaay-ayo ni Catalino ti agay-ayam ti Sakura, gardening ken agluto. Masansan nga isu ti agbalin a head chef kadagiti punsionan iti Old Puunene Filipino Clubhouse. Paborito a lutoen ni Catalino ti igado, adobo ken tempura.

Pimmusay ni Catalino idi Nobiembre 1999.

Rinikna unay ni Veronica ti pannakapukawna ken ni Catalino. Inako ni Veronica a nasursurona nga inayat ken impateg ni Catalino uray no dakkel ti nagbaetan iti edadda. Dina ketdi malipatan dagiti sao ti dadduma no daytoy ket angaw wenno saludsodda kenkuana, "Isu kadi ti tatangmo wenno lolo dagiti annakmo?" Ngem saan nga inkankano ni Veronica dagitoy. Imbaga ketdi ni Veronica ti kinapudno. Naimbag nga asawa ken ama ni Catalino kadakuada.

Dagiti bunga

Tallo ti nagbalin a bunga ti ayan-ayatda Catalino ken Veronica, karaman ditoy dagiti appokkoda.

Ni Joanna ti inauna, nayanak idi 1972. Nagtrabaho iti Maui Memorial Medical Center iti Human Services Department. Maysa ti anakna, ni Sierra.

Maikadua ni Karen Caldito, nayanak idi 1973. Nayasawa ken ni Chad Caldito. Nagtrabaho iti Maui Memorial Medical Center a kas ward clerk. Tallo ti annakna, da Jared ken Jordan Kekino ken Lehiwa.

Inaudi ni Randall Cachola, nayanak idi 1980. Nagtrabaho iti Joe's Upholstery. Maysa ti anakna, ni Kyler.

Kuna ni Veronica kadagiti kapatadanna, "Agiinnayat, agserbi iti Dios iti amin a kapasidad ken tulongan dagiti makasapul ti tulong."

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo iti eskuela, agbasa a naimbag. Agsakdukayo iti kinasirib. Ti edukasion ti kakaisuna ken kapintasan a maawatyo."

Ipapilit ni Veronica a kasapulan unay ti pammati ken kararag. Saan a lipatan ti agyaman iti Apo gapu ta isu ti puon ken naggapuan ti amin.

Saan a maliwayan ken kanayon a makipaset ni Veronica kadagiti aktibidad iti Christ the King Church ken agserbi pay a kas Eucharistic minister, choir ken tumulong nga agdalus iti simbaan. Kameng pay iti prayer group- ti gagemna ket ikasaba ti Naimbag a Damag.*

.

.

.

.

.

NASURSURONA NGA IMPATEG KEN INAYAT

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

ARSENIO MIGUEL JACINTO: Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali

MAIKATLO nga anak ti Dios-ti-aluad da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto. Napan ni Arsenio idiay Hawaii a kas maysa a sakada idi tawen 1946 tapno makidaksanggasat ken mangsapul ti naraniag a masakbayan nga agpaay iti pamiliana.

Asino ni Arsenio?

Nayanak idi Disiembre 14, 1921, ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Inesponsoran ni ulitegna Perfecto Baraoidan ti ipapanna idiay Hawaii a kas maysa a contract laborer.

Agtawen laeng iti beinte singko idi panawanna ti bukod nga ili. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna Jose Alipio ken Alfredo Saribay. Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili.

Nagrubbuat da Arsenio iti pantalan ti Salumague, Cabugao, Ilocos Sur, idi Agosto 30, 1946. Simmanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, Maui, sangapulo ket innem nga aldaw kalpasanna a nagluasda. Nailuganda a naipan iti Pioneer Mill Co. Ltd., Lahaina, apaman a nadanon ti destinoda.

Naibalay da Arsenio ken dadduma pay a sakada iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti kiskisan. Nagindeg dagitoy iti kampo nga addaan ti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup sangapulo ket innem amin a tao ti agyan iti dayta a balay. Naited kadakuada ti bukod a paglutoan tunggal dua a katao.

Kalpasan ti tallo nga aldaw, nangrugi a nagtrabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter [aglammua iti ruot]. Natrabaho iti unos ti makatawen. Nagsueldo iti 40 sentimo iti kada oras, wenno $2.30 iti tunggal aldaw.

Kalpasan ti maysa a tawen, nagbirok iti sabali a trabaho. Nagbalin nga irrigator, wenno isu ti agpasayak kadagiti mula ken trabahona daytoy agingga a nagretiro idi 1983 a nagsueldo iti $10.00 iti kada oras.

Biag iti Waine'e Village ken ti trabaho

Iti Waine'e Village, kaay-ayo dagiti Filipino sakada ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay ti agpallot [chicken fight]. Paggaayat pay dagiti lallaki ti agsala iti social dances--a maawagan iti manzo, no sadino nga agbayad ti makisala a lalaki tapno maisalana ti babai. Maaramat wenno mausar ti maur-or a kuarta a pagbayad nga agserbi kadagiti sabsabali pay a pasken, wenno pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agkandidata a reyna iti communal celebrations a kas koma ti Rizal Day.

Bayat ti panagtrabahona iti Pioneer Mill, nagbalin a miembro ni Arsenio iti International Longshore Warehouse Union [ILWU]. Nagbalin nga instrumento iti ILWU a nagdur-asan ti kondision ti trabaho dagiti miembro a kas iti pannakaingato ti sueldo, health benefits ken dadduma pay a kalintegan dagiti mangmangged.

Saan a malipatan ni Arsenio a nakipaset pay iti dua a welga nga inangay ti unyon.

Kalpasan a nagretiro iti Pioneer Mill, nagtrabaho ni Arsenio a kas

part-time custodian iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart High School.

Idi tawen 1963, nagawid ni Arsenio idiay Filipinas tapno agbakasion. Naam-ammona ti ubing ken napintas a balasang ni Victorina Lazaro, tubo iti Siudad ti Laoag. Nagam-ammoda iti balasang babaen ti surat.

Nairana unay nga agpagayam idi ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagiti dua nga agpagayam a nagipaw-it iti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Nagutigot da Estanislao ken Filemon a mangipatulod met ni Arsenio iti surat ken ni Victorina. Nagballigi ken nagbunga dagiti impatulod ni Arsenio a surat ken ni Victorina.

Idi nagsubli manen ni Arsenio idiay Filipinas iti tawen 1965, bulan ti Disiembre, nagam-ammon da Arsenio ken Victorina iti personal--iti Manila. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Embahada ti Estados Unidos iti Manila iti isu met la a bulan. Kalpasanna, naangay ti sabali pay a panagkallaysa iti simbaan ti Laoag idi Enero 5, 1966. Nagdennada laeng iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 1966. Di nagbayag, simmaruno metten ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966

Bunga ti ayan-ayat

Naparaburan da Arsenio ken Victorina iti uppat nga intelihente nga annak:

Ni Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred Heart High School ken Lahainaluna School. Kalpasanna, simrek iti armada ti Estados Unidos manipud 1986-1990. Naidestino idiay West Germany iti tallo ken kagudua a tawen.

Maysa a vehicle mechanic. Nagtrabaho iti Westin Maui a kas irrigation housekeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino, ngem addaan tallo nga annak iti immuna nga asawana-- da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce. Dua met ti siumanna, da Makana ken Kalani.

Ni Edith Jacinto ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Adminstration Degree in Accounting. Nagtrabaho a kas Administrative Manager ti Bubba Gump Shrimp Company.

Maikatlo ni Jane Arruda. Nagturpos met iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Maysa nga Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili a third runner-up iti Miss Maui Filipina Pageant a nakisalipanna idi 1995. Kaay-ayona ti agsala iti hula idiay Old Lahaina Luau. Magustonna pay ti agbiahe iti sabali a lugar. Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda, da Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek. Nagatendar iti Sacred Heart High School, Lahainaluna [Class Salutaturian- 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc. Maysa pay a Pre-School Teacher idiay Florida sakbay a nagsubli iti Hawaii. Napadayawan pay a kas maysa a tsampion iti Maui District Spelling Bee idi 1988. Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.

Ti balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan innimonan."

Kunana met kadagiti agtutubo: "Mapan agbasa tapno agsakdu iti napintas nga edukasion. Agpartuat nga awan riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

Kaay-ayo ni Arsenio ti agbiahe iti sabali a lugar. Napadasannan ti nagpasiar idiay Las Vegas, Washington D.C, Atlantic City ken San Francisco. Paggaayatna ti agbuya iti wrestling, agmula kadagiti nateng ken ag-baby sit kadagiti appokona. Aglaba pay iti bukodna a pagan-anay. Agdalus ken aglammua iti arubayan ti balay.

Nagbalin a rangtay ni Arsenio iti dua pay a kabsat ken kabagianna iti ipapanda idiay Hawaii.

.

.

.

.

.

ARSENIO MIGUEL JACINTO:

Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayon ti Makikappia iti Sabali

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoy.sakada.blogspot.com

[Nabulod ti ladawan a naaramat. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipino sakada iti kaunasan]

QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

[Nabulod ti ladawan a nausar,
Maysa kadagiti impinta ni Macario Pascual,
"The Sakada Series."]

ITI nagkorosan ti South Papa ken Puunene Avenue iti Kahului, Maui, makita ti fruit and vegetables stall iti sango ti maysa a balay. Ditoy ti paggatangan dagiti ka-Filipinoan kadagiti nalaka a presko a prutas ken nateng. Uray dagiti sabsabali a puli, naawis ken nasurotanda met ti gumatang ditoy ta mannakigayyem ti akinkua ken mangimaton-- ti sakada nga agtawen iti 95, ni Domingo Ilustrisimo.

Ngem Asino ni Domingo Ilustrisimo?
Nayanak ni Domingo Ilustrisimo idi Agosto 3, 1912 idiay Sinait, Ilocos Sur.

Naglugan ni Domingo a nagpa-Hawaii iti barko nga S.S. Lincoln iti pantalan ti Salomague idi 1931. Dakkel ketdi a sakripisio ken determinasion ti inaramid ni Domingo nga agtawen laeng 19 idi panawanna ti pamiliana. Umabot iti makabulan a nagbiahe iti taaw ti barko a naglugananna sakbay a nagtengda ti isla ti Hawaii.

Ket segun ken ni Domingo, adda sumagmamano a bagyo ti nasagangda iti katengngaan ti taaw bayat a naglayag ti barko a naglugananna. Ngem intangsitna ketdi a napigsa ti resistansiana gapu ta saanna man pulos napadasan ti nagsakit a kas kadagiti padana a sakada a nagbiahe.

Makaisem a linagip ni Domingo dagiti gagayyem a nakalugananna iti barko a kas kada Rico Agdeppa ken Herman, ti nagbalin a kabbalayna  ngem dina malagipen ti apeliedona.

Simmanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Honolulu ket kalpasanna, nagluas met la ti barko a nagturong iti Maui idi Agosto 15, 1931.

Nagtrabahoda a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S]. Nabayadanda ti $1.oo iti kada aldaw a panagtrabahoda.

Agbunag ken agbagkat kadagiti maputed a kayo ti unas ti trabaho ni Domingo iti HC & S. Agpasuyot pay iti erbisidio [herbicides].

Malagip pay ni Domingo ti Dios-ti-aluadna Felix Pontanilla [ama ti nagkonsehal iti Maui, Joe Pontanilla] ti kinasayaatna kadakuada ken maipannakkel a lider dagiti Filipino. "Ammonakay' nga ipateg, isakit ken tulongan," kuna ni Domingo.

Inlawlawag pay ni Domingo ti panagsaad ken situasionda iti kampo. Naragsak a saan ti biag a nakaibalayanda. Ti kampo ket adda iti asideg ti Haole Clubhouse, ken abay laeng ti kiskisan [mill] iti Kahului.

Kuna ni Domingo a maysa pay a karagsakan a paset ti biag iti kampo ket isu ti panagparti kadagiti tarakenda a dingnguen [ken paset metten ti linglingayda kalpasan ti trabaho]-- kas ti baboy, manok ken uray pay ti "pinugpogan" a kalding ken baka.

Awaganda iti pinugpogan, kayatna a sawen, mapuoran ti dingnguen babaen ti panagaramat iti torch kalpasan a madalusan ken maikkat ti dutdot ken lalaemna. "Naimas ti karne daytoy ta presko. Ti "kilawen" ti kaimasan," kunana.

Ti kilawen a kunada ket naiwa a karne ken no dadduma, adda bassit nayonna a taba ken malaokan ken matempla iti suka, natadtad a laya ken papait. Kaaduan a pagteng a maaramid ti kastoy ket no nalpasen ti trabaho ken pagdidinnawatan wenno pagbibingayanda met laeng ti karne ti dingnguen a maparti nga agindeg iti uneg ti kampo. Maaramid tunggal lawas.

Idi tawen 1962, nagdesision ni Domingo nga agbakasion iti Filipinas tapno mapan mangasawa.

Agtawen ni Domingo iti singkuenta iti dayta a tawen a panagawidna. Kalikagumanna ti mangilanding [ti sabali nga awag dagiti sakada ti mapan mangasawa].

Nagasat ketdi ni Domingo ta nasarakan dagiti kabagianna ti asawaenna iti Filipinas-- maysa a nalasbang ken ubing a balasang iti nagan a Teresita Ezcueta. Ket kas paset ti tradisiontayo nga ilokano, napan dimmanon ken nangas-asawa ni Domingo karaman ti partido ti lalakkian.

Iti laksid a damo pay laeng a nagkita da Domingo ken Teresita iti personal, makuna nga adda panagayatda iti tunggal maysa. Gapu ta maysa laeng a bulan ti naited a bakasion ni Domingo, inalistuanda nga inurnos ti panagkallaysada banag met a naawatan ni Teresita ti kalikagum ti lalaki.

Awan ngarud nagbalin a tubeng iti relasionda. Nataming ti kasar ket nagbalin a nangayed ti selebrasion a naangay iti Sinait, Ilocos Sur.

Kalpasan ti sumagmamano laeng nga aldaw, nagsubli ni Domingo iti Hawaii.

Idi tawen tawen 1966, simmaruno ni Teresita a nagpa-Hawaii tapno makidenna ken ni Domingo bilang asawa.

Tawen 1976 idi nagawid dagiti Ilustrisimo iti Filipinas tapno nanamenda ti ragsak ti biag a nagbannoganda. Nagretiro ngaminen ni Domingo iti HC & S a nagobraanna. Nagnaedda iti Manila iti dua a tawen. Nakapundarda iti bassit a negosio a pangalaanda ti inaldaw a pagbiagda, ngem daksanggasat ta sinerrek ida ti mannanakaw ti namindua daraas. Gapu ti daytoy a pasamak, nagdesisionda a nagsubli iti Hawaii idi 1978 ta ammoda a nataltalged met laeng ditoy a lugar.


Naparaburanda da Domingo ken Teresita iti dua nga annak a lalaki--
Ni Alvin, inaunaan. Nayanak idi Setiembre 15, 1968. Simrek a nagsoldado iti dua a tawen kalpasanna, nagtrabaho iti Dorvin Leis Company. Nayasawa ken ni Tessie. Naaddaanda iti uppat nga annak: da Tiara, Telvin, Tisha ken Trevlyn.

Ni Arnold ti buridek, nayanak idi Disiembre 1o, 1971. Napan met nagsoldado. Maysa a karpintero. Adda met bunga ti ayan-ayatda ken ni Ariana [girlfriend-na], ni Chato.

Kameng ni Domingo iti Sinaetanian Organization ken Veteran Organization. Magustoanna unay ti agay-ayam iti hanafuda [sakura cards], ken kaay-ayona a kaay-ayam dagiti appokona.

Nalatak ti nagan da Domingo ken Teresita gapu ti lako a prutas ken nateng. Di mabilang dagiti ka-Filipinoan a karaman dagiti sabali a puli ti mapan gumatang ti tagilakoda iti sango ti balayda. Pamiliar kadagiti lokal a Filipino dagiti produkto a mailako a kas ti sibuyas, bawang, laya, kamatis, tarong, okra, marunggay, nagduduma a klasena a prutas, kdpy.

Ti pannakapnek dagiti kustomer a gumatang iti mailako ti kalikaguman unay dagitoy nga agasawa. Iti inaldaw a makaam-ammo kadagiti pada a Filipino, makisarsarita kadakuada, no ania ti kaudian a damag iti Filipinas ti pasaray ken kaaduan a tiempo a pangibusan da Domingo ken Teresita ti oras kadagiti kustomerda.

"Kasta ti biag iti Hawaii," kuna ni Domingo. "Uray nagretirokan iti trabaho, masapul ti bagi ti naan-anay nga ehersisio. Dimo ipalubos nga agsalug ti salun-atmo malaksid no dimo kabaelan. Iti tawenko a nobenta singko, ha, agtrabahoak latta!" inggibusna.

.

.

.

.

.

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Liklikan ti Makiapa, Pagarien ti Kappia

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region a naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.



Asino ni ARSENIO JACINTO?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].

Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a napan idiay Hawaii.

Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki ti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.

Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.



Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda ti lugar a pagtrabahuanda, ti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.

Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.

Naibalay dagitoy a lallaki iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.

Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimo iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.

Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.



Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.

Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].

Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti unyon. Ket gapu iti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas iti kalinteganda a mangmangged.

Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.

Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.



Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio iti personal ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem sakbayna, nagam-ammo met laeng da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.

Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.

Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.

Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar iti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.

Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.

Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.

Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.

Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.

Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.

Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.

Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.

Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.


Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."

Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."

Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio ti agbuya iti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*
.

.

.

.

.

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Pannakarambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

[Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art]

"Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a masapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

TI kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken nalayog nga arapaap no apay a nagun-od ni SEVERINO AGBANNAOAG ti naimbag a gasat ti kaaddana iti Hawaii.

Ngem Asino ni Severino?

Nayanak ni Severino idi Nobiembre 29, 1927 iti ili a Sarrat, Ilocos Norte. Maibilang ni Severino kadagiti tartaraudi ti lima a bansada dagiti sakada a nagturong iti Hawaii idi tawen 1946.

Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nagpetision kenkuana a nagturong iti Hawaii. Napan ni Severino ken ti gayyemna, dati a trabahador ti Hawaiian Plantation, iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, tapno ag-report, ngem nairana nga awan idi dagiti rekruter wenno nagawis kadakuada tapno maipastrekda ida iti barko a S.S. Maunawili. 

Saan a nagsuko ken napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna tapno makapanda iti Hawaii. Determinasion ti nagari iti kaunggan ni Severino.

Kayat ken arapaapna unay ti mapan idiay Hawaii, nagpatnagda ngarud a naguray ti gayyemna iti pantalan. Naturogda iti sirok dagiti narukbos a kayo. Inan-anusanda nga inuray ti panagsubli dagiti rekruter. 

Nagsubli nga agpayso dagiti rekruter iti kabigatanna. Adda met idi dagiti padada a lallaki a nakipaguray, ngem kaaduan kadakuada ti saan a nakaanus. Nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken lugar a naggapuan isu a saanda a naisurot a napan idiay Hawaii.

Iti Hawaii

Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni Severino iti isla ti Kauai. Kalpasanna, nagturong ti barko iti Maui. Naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. 

Iti Pioneer Mill ti Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga ti 1970. Daytoy a kampo ket masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.

Manipud tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti nastrekan ni Severino a kas koma iti awaganda ti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno al-alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. 

Matangdanan iti 45 cents tunggal oras, walo nga oras tunggal aldaw, ken innem nga aldaw a trabaho iti tunggal lawas.

Manipud 1963 agingga ti 1972, nagserbi ni Severino iti Harvesting Department. Iti tawen 1972 agingga ti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho pay a kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga a nagretiro ti trabaho idi 1972. Matangdanan daytoy iti $8.75 tunggal oras.

Biag iti Kampo

Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken sabasabali pay a panagtitipontipon a rambakanda iti tunggal maysa. Aggasto dagiti babbaro kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Kuna ni Severino a dagiti babbai nga Haponesa ti aglaba ti pagan-anayda a Filipino.

Da Severino ken Conchita

Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga ti 1954. Adu a sakada ti napan nagserbi, maysa ditoy ni Severino. 

Kalpasan ti gubat, nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agsapul ti asawaenna. Ditoy a naam-ammona ti ubing ken nalasbang a balasang nga agnagan iti CONCHITA BATUGO. 

Kayat ti uncle ni Severino a maasawana ni Conchita. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte. Agassideg ti pagyanan da Severino ken Conchita. Kayat ti pamilia ni Severino ni Conchita ken kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal idi ni Conchita iti High School, ngem nagkitakit ti balasang idi insingasing ni Severino ti panangikallaysana kenkuana gapu ta saan pay a nakasagana a makirelasion.

Malagip ni Severino nga itarayan ken aglemmeng pay ni Conchita idi damoda ti agsarang. Awan naaramidan ni Severino. Naguray agingga nga inleppas nga immuna ni Conchita ti high school ken kolehio sakbay a nakirelasion kenkuana.

Nagsinsinnurat da Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas ti linaon dagiti dadduma a surat kenkuana ni Severino. Kunana, nagpakipot. Pinarigatna ni Severino. Ngem no ad-adu a surat a maawat ni Severino manipud ken ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ti balasang.

Idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agdaton manen ken yawisna ti panagkasarda ken Conchita. Ket kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ti balasang ti panagdatonna, saanen nga agasawa ken agsubli laengen iti Hawaii a kas maysa a baro iti agnanayon. 

Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti puso ni Conchita. Sabali ketdi ti taktika nga inusarna a nagdaton ken ni Conchita. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita a tulongan ken kuyogenda a mapan "dumanon" ken "agdaton" kenkuana. 

Nagballigi ngarud ni Severino. Estrahiya, dayta ti inaramidna.

Di nagbayag, nagkallaysa da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw ti panagkasangay ni Severino] iti simbaan ti Sarrat, Ilocos Norte. Dua ketdi ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken iti Batac a puon ni Conchita.

Intangsit da Severino ken Conchita nga engrande ken adu ti dimmar-ay iti padaya.

Ti Bunga

Ni Elizabeth Malacas ti inauna. Nagadal daytoy ti Med-Assist of Hawaii iti Honolulu. Addaan ti karera iti Medical Technology. Nagtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, bellman ti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.

Ni Jerry ti maikadua. Nagadal iti Maui Community College, degree in Buiding Maintenance. Nagtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken Merlita Tasani, maysa nga accountant ti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda, da Jaren, Justin ken Melyssa.

Ti balakad da Severino ken Conchita kadagiti agtutubo: "Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

Para kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti inaldaw. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."

Magusgustoan unay ni Severino ti agmula kadagiti nateng ken agbisikleta a kas paset ti panagwatwatna.

Gapu ti determinasion ni Severino a napan iti Hawaii, naluktan ti dalan iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a napan iti Hawaii.

.

.

.

.

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

*Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art