GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

[Nabulod dagiti ladawan a nausar]

Kuna ni Kristie, apoko ni George, maysa ti lolona a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Sinurat ni Kristie ti pakasaritaan ni George iti maysa a proyekto nga insumitena iti eskuela ken nagbalin metten daytoy a pakalaglaipan ken inspirasion kenkuana.

NAYANAK ti lolok idi Nobiembre 11, 1906 iti Sinait, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas. Da Alejandro ken Eugenia ti dadakkelna. Iti tawenna a disinuebe idi 1925, nagdesision a sumurot kadagiti padana a lallaki nga agturong iti Hawaii tapno sapulenda ti nasaysayaat a biag para iti pamilia.

Adda idi pannakabagi ti plantasion ti kaunasan manipud Hawaii tapno allukoyen wenno awisenna dagiti lallaki iti Filipinas nangruna dagiti Ilokano nga agtrabaho iti Hawaii. Maysa ti lolok a nagpirma ti kontrata nga agtrabaho. Kalpasan ti tallo a bulan, naglayag ti barko a naglugananna a kaduana ti sumagmamano a lallaki iti baybay ti Pasipiko nga agturong iti isla ti Hawaii.

Nadanonda ti isla ti Kauai.

Nagtrabaho. Ngem kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagsakit isu a nagdesision dagiti luna [superbisor] nga ibaon ni George iti Maui tapno sadiay nga agpaimbag.

Kalpasan a nakaungar ken naimbagan, nangrugi a nagtrabaho iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S] kas maysa a hana hou boy [agbakat ti pagyanan a paginuman a danum dagiti trabahador iti plantasion.] Mabayadan iti 10 cents kada oras, wenno USD 1 kada sangapulo nga oras iti kada aldaw.

Nagbirok ti sabali a trabaho. Simrek a kas helper [kadkadua] iti maysa a groseria iti Puunene nga asideg met laeng ti kampo a nakaibayalanda. Agbagkat kadagiti naisako a bagas [agdagsen ti 50 pounds kada bag] ti nagbalin a trabahona iti pagtagilakuan.

Ngem saanna a naanusan ti trabaho. Nagsubli met laeng iti HC & S ket natrabaho a kas weeder [agparut/agpagut/agparaspas] ti ruot iti talon a pakaimulaan dagiti unas. Kalpasan a nagbayag iti trabaho, nagbalin a cane harvester. Iti innem a tawen, inanusanna ti tuok ken rigat ti trabaho iti kiskisan. Naital-o kas crew chief operator agingga a nagretiro idi 1964.

Kuna ni George, "saan a mayarig a kas iti kalaka ti magna iti parke a kaduam ti apokom ti biag iti plantasion. Adu dagiti pannubok, karit no di pay tubeng a sangnguen."

Malaksid laeng a libre ti balay a pagyanan, adun dagiti pagkasapulan a mausar idi un-unana nga awanen ita-- kas koma ti kerosene wenno gas a mangluto ti taraon; pannakaisina ti lababo, banio ken kasilias ken uray pay ti paglutoan, nayadayo a mismo iti balay. Uray adda elektrisidad ken danum, mabayadan met dagitoy a serbisio. Awan pay idi ti telebision ken telepono. Pagpiaanna iti kampo, adda bukodda a grocery store, simbaan ken community hall wenno center.

Iti likmut ti komunidad dagiti Filipino ket ti sabali a puli wenno grupo manipud iti adayo a lugar a kas met kadagiti Pinoy a napan iti Hawaii a makigasanggasat tapno sapulen ti narangrang-ay a panagbiag. Adda dita ti Hapon, Tsino ken Koreano.

Simple ti biag iti kampo. Tunggal maysa, am-ammona ti sabali. Kadua ni George ti dua pay a lallaki iti balay. Paggaayat ni George dagiti ay-ayam a tenis, golf ken baseball. Nakisalip ti grupoda iti Honolulu team no sadino nga inyalatda ti kinakampeonato. Nangabak pay ni George iti benneg ti handicap para ti tenis. Napeklan nga umaayam ti baseball ken tenis iti panawenna. Maysa pay daytoy a part-time soldier ti HC & S battalion. Nganngani pay naibaon a mangsalaknib ti Estados Unidos idi binomba ti Japan ti Pearl Harbor idi 1941 bayat ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Panangiladawan ken bukod a bersion ni Marina ken ni George

NAYANAK iti isu met la a tawen a simmanglad dagiti immuna a 15 nga Ilokano immigrants iti Hawaii idi 1906, kinaubingan ni George dagiti kapatada ken gagayyemna a kas kada Genaro Ibanez ken kabsatna, ni Jose Bautista iti Kampo 6; ti maudi a kampo a naikkat iti Puunene.

Iti uneg ti 31 a tawen, nagtalinaed iti Hawaii, nagtalinaed a nairamuten ti kaaduan a panagbiagna iti plantasion. Idi 1956, nagdesision nga agbakasion iti Filipinas iti kaunaan a gundaway kalpasan ti tallo a dekada. Nasunotan ti panagsublina iti Filipinas idi 1961 a kinuyog ni Pedro Ibarra.

Iti dayta a tiempo, naawis nga agatendar ni George iti panagkallaysa da Pedro ken Agrifina Tumbaga. Nasaripatpatan ni George ni Marina Agsalog, agtawen ti 19 ken kasinsin ni Agrifina. First love at first sight ti narikna ni George ken ni Marina. Ngem saan nga inkankano ni Marina ni George idi.

Nagala da George ken ti gayyemna ni Marcelino ti adu a ladawan iti nasao a pasken. Idi Abril 1, 1961, saan nga ammo ni George nga isu ti aldaw a panagkasangay ni Marina. Napan da George ken Marcelino iti balay da Agrifina ket impakitada dagiti ala a ladawan. Kasta unay ti ragsak da Agrifina ken Marina a nakakita kadagiti ladawan. Ipagarup met da George ken Marcelino a nairanta a naluto ti sinam-it a kankanen a naisagana a naipasango kadakuada iti panagkasangay ni Marina.

Manipud idin, nagbalin a nerbioso ni Marina tunggal makitana ni George. Gapu iti ipakpakita ni George a kinasayaat kenkuana, naamiris ni Marina a nadalus ti intension ti baro iti masansan a pannakisaritana iti balasang. Ngem no dadduma, masdaaw lattan ni Marina ta uray asino ti kakuyogna a mapan maki-shopping, pagammuan ta agparang lattan ni George iti lugar a papananna. Madlawna a naanus ketdi ti baro ket atapenna nga aramidenna amin a pamuspusan tapno matagikuana ti pusona.

Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti baro no mabalinna a pasiaren ti balasang iti pagtaenganda tapno kasaritana ti nagannak ti balasang maipanggep ti pammalubos ken bendisionda iti plano ni George a mangikallaysa ken ni Marina.

Pinatgan ni Marina ti kiddaw ni George. Ngem kalpasan ti fiesta ti panangipalubos ti balasang a panangpasiar ti baro.

Nagbalin a tipiko ken tradisional ti seremonia ti maipapan iti panangitani ti babai iti lalaki kadagiti Ilokano idi un-unana a tiempo, a dagiti met laeng nataengan ti mangisagana ti amin a detalye ti kallaysa.

Nagkallaysa ngarud da George ken Marina iti simbaan ti Katoliko iti Sinait idi Mayo 20, 1961. Engrande ti kasar ken punsion.

Nagsubli ni George iti Hawaii kalpasan ti kasar. Simmaruno met ni Marina ken ni George a nagpa-Hawaii idi Agosto 20, 1966. Nagnaed dagiti agasawa iti McGerrow Camp iti tallo a tawen sakbay nga immakarda ti pagyanan iti Kahului idi 1970.

Naparaboran da George ken Marina iti babai nga anak, ni Mary Grace, ken dua nga appoko.

Kuna ni Mary Grace: "Pinadakkelnak ni amak ta nagretiro idin iti trabaho. Mannarimaan pay laeng nga agtartrabaho ti inak. Intedna amin nga ayat ken pammategna kaniak. Naanus, nagaget ken managayat unay nga ama ken asawa ti amak. Magustoanna unay ti agestoria maipapan no kasano a dimmakkel iti Filipinas ken no kasano ti rigat ti trabahona iti kaunasan. Masansan a kuna ti amak kaniak, 'Lucky You Live in Hawaii.'

Managparabor nga ama ken asawa. Kanayon a mangted. Tinulonganna pay ti kabsatna, ni Lazaro Bautista, tapno laeng napintas ti masakbayan dagiti annakna. Paggugustok unay ti sumurot iti amak no adda papananna nangruna iti Old Kahului Shopping Center. Makiay-ayamak kadagiti kapatadak nga ubbing iti sango ti Ah Fooks Supermarket bayat a makiinnistoria ti amak kadagiti gagayyemna iti sirok ti kayo."

Nagretiro metten ni Marina iti trabaho. Magustoanna ketdi ti agbaniaga iti sabali a disso. Nadanonnan ti Israel, Egypt, Greece, Turkey, Portugal, France, Italy, Spain, Australia, New Zealand, Amsterdam, Russia, Sweden, Norway ken Finland.

Pimmusay ni George idi Nobiembre 1994*

.

.

.

.

.

.

GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

Rudy Ram. Rumbaoa

[wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com]

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Pannakarambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

[Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art]

"Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a masapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

TI kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken nalayog nga arapaap no apay a nagun-od ni SEVERINO AGBANNAOAG ti naimbag a gasat ti kaaddana iti Hawaii.

Ngem Asino ni Severino?

Nayanak ni Severino idi Nobiembre 29, 1927 iti ili a Sarrat, Ilocos Norte. Maibilang ni Severino kadagiti tartaraudi ti lima a bansada dagiti sakada a nagturong iti Hawaii idi tawen 1946.

Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nagpetision kenkuana a nagturong iti Hawaii. Napan ni Severino ken ti gayyemna, dati a trabahador ti Hawaiian Plantation, iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, tapno ag-report, ngem nairana nga awan idi dagiti rekruter wenno nagawis kadakuada tapno maipastrekda ida iti barko a S.S. Maunawili. 

Saan a nagsuko ken napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna tapno makapanda iti Hawaii. Determinasion ti nagari iti kaunggan ni Severino.

Kayat ken arapaapna unay ti mapan idiay Hawaii, nagpatnagda ngarud a naguray ti gayyemna iti pantalan. Naturogda iti sirok dagiti narukbos a kayo. Inan-anusanda nga inuray ti panagsubli dagiti rekruter. 

Nagsubli nga agpayso dagiti rekruter iti kabigatanna. Adda met idi dagiti padada a lallaki a nakipaguray, ngem kaaduan kadakuada ti saan a nakaanus. Nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken lugar a naggapuan isu a saanda a naisurot a napan idiay Hawaii.

Iti Hawaii

Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni Severino iti isla ti Kauai. Kalpasanna, nagturong ti barko iti Maui. Naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. 

Iti Pioneer Mill ti Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga ti 1970. Daytoy a kampo ket masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.

Manipud tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti nastrekan ni Severino a kas koma iti awaganda ti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno al-alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. 

Matangdanan iti 45 cents tunggal oras, walo nga oras tunggal aldaw, ken innem nga aldaw a trabaho iti tunggal lawas.

Manipud 1963 agingga ti 1972, nagserbi ni Severino iti Harvesting Department. Iti tawen 1972 agingga ti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho pay a kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga a nagretiro ti trabaho idi 1972. Matangdanan daytoy iti $8.75 tunggal oras.

Biag iti Kampo

Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken sabasabali pay a panagtitipontipon a rambakanda iti tunggal maysa. Aggasto dagiti babbaro kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Kuna ni Severino a dagiti babbai nga Haponesa ti aglaba ti pagan-anayda a Filipino.

Da Severino ken Conchita

Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga ti 1954. Adu a sakada ti napan nagserbi, maysa ditoy ni Severino. 

Kalpasan ti gubat, nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agsapul ti asawaenna. Ditoy a naam-ammona ti ubing ken nalasbang a balasang nga agnagan iti CONCHITA BATUGO. 

Kayat ti uncle ni Severino a maasawana ni Conchita. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte. Agassideg ti pagyanan da Severino ken Conchita. Kayat ti pamilia ni Severino ni Conchita ken kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal idi ni Conchita iti High School, ngem nagkitakit ti balasang idi insingasing ni Severino ti panangikallaysana kenkuana gapu ta saan pay a nakasagana a makirelasion.

Malagip ni Severino nga itarayan ken aglemmeng pay ni Conchita idi damoda ti agsarang. Awan naaramidan ni Severino. Naguray agingga nga inleppas nga immuna ni Conchita ti high school ken kolehio sakbay a nakirelasion kenkuana.

Nagsinsinnurat da Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas ti linaon dagiti dadduma a surat kenkuana ni Severino. Kunana, nagpakipot. Pinarigatna ni Severino. Ngem no ad-adu a surat a maawat ni Severino manipud ken ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ti balasang.

Idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agdaton manen ken yawisna ti panagkasarda ken Conchita. Ket kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ti balasang ti panagdatonna, saanen nga agasawa ken agsubli laengen iti Hawaii a kas maysa a baro iti agnanayon. 

Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti puso ni Conchita. Sabali ketdi ti taktika nga inusarna a nagdaton ken ni Conchita. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita a tulongan ken kuyogenda a mapan "dumanon" ken "agdaton" kenkuana. 

Nagballigi ngarud ni Severino. Estrahiya, dayta ti inaramidna.

Di nagbayag, nagkallaysa da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw ti panagkasangay ni Severino] iti simbaan ti Sarrat, Ilocos Norte. Dua ketdi ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken iti Batac a puon ni Conchita.

Intangsit da Severino ken Conchita nga engrande ken adu ti dimmar-ay iti padaya.

Ti Bunga

Ni Elizabeth Malacas ti inauna. Nagadal daytoy ti Med-Assist of Hawaii iti Honolulu. Addaan ti karera iti Medical Technology. Nagtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, bellman ti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.

Ni Jerry ti maikadua. Nagadal iti Maui Community College, degree in Buiding Maintenance. Nagtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken Merlita Tasani, maysa nga accountant ti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda, da Jaren, Justin ken Melyssa.

Ti balakad da Severino ken Conchita kadagiti agtutubo: "Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

Para kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti inaldaw. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."

Magusgustoan unay ni Severino ti agmula kadagiti nateng ken agbisikleta a kas paset ti panagwatwatna.

Gapu ti determinasion ni Severino a napan iti Hawaii, naluktan ti dalan iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a napan iti Hawaii.

.

.

.

.

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

*Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art

GREGORIO "GEORGE" BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii

Ni Marina [kaduana ni George] idi simmangpet
iti Hawaii, 1966.

Ni George idi napan iti Hawaii, 1925

Kuna ni Kristie, apoko ni George, maysa ti lolona a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Sinurat ni Kristie ti pakasaritaan ni George iti maysa a proyekto nga insumitena iti eskuela ken nagbalin metten daytoy a pakalaglaipan ken inspirasion kenkuana.


NAYANAK ti lolok idi Nobiembre 11, 1906 iti Sinait, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas. Da Alejandro ken Eugenia ti dadakkelna. Iti tawenna a disinuebe idi 1925, nagdesision a sumurot kadagiti padana a lallaki nga agturong iti Hawaii tapno sapulenda ti nasaysayaat a biag para iti pamilia.

Adda idi pannakabagi ti plantasion ti kaunasan manipud Hawaii tapno allukoyen wenno awisenna dagiti lallaki iti Filipinas nangruna dagiti Ilokano nga agtrabaho iti Hawaii. Maysa ti lolok a nagpirma ti kontrata nga agtrabaho. Kalpasan ti tallo a bulan, naglayag ti barko a naglugananna a kaduana ti sumagmamano a lallaki iti baybay ti Pasipiko nga agturong iti isla ti Hawaii.

Nadanonda ti isla ti Kauai.

Nagtrabaho. Ngem kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, nagsakit isu a nagdesision dagiti luna [superbisor] nga ibaon ni George iti Maui tapno sadiay nga agpaimbag..

Kalpasan a nakaungar ken naimbagan, nangrugi a nagtrabaho iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S] kas maysa a hana hou boy [agbakat ti pagyanan a paginuman a danum dagiti trabahador iti plantasion.] Mabayadan iti 10 cents kada oras, wenno USD 1 kada sangapulo nga oras iti kada aldaw.

Nagbirok ti sabali a trabaho. Simrek a kas helper [kadkadua] iti maysa a groseria iti Puunene nga asideg met laeng ti kampo a nakaibayalanda. Agbagkat kadagiti naisako a bagas [agdagsen ti 50 pounds kada bag] ti nagbalin a trabahona iti pagtagilakuan.

Ngem saanna a naanusan ti trabaho. Nagsubli met laeng iti HC & S ket natrabaho a kas weeder [agparut/agpagut/agparaspas] ti ruot iti talon a pakaimulaan dagiti unas. Kalpasan a nagbayag iti trabaho, nagbalin a cane harvester. Iti innem a tawen, inanusanna ti tuok ken rigat ti trabaho iti kiskisan. Naital-o kas crew chief operator agingga a nagretiro idi 1964.

Kuna ni George, "saan a mayarig a kas iti kalaka ti magna iti parke a kaduam ti apokom ti biag iti plantasion. Adu dagiti pannubok, karit no di pay tubeng a sangnguen."

Malaksid laeng a libre ti balay a pagyanan, adun dagiti pagkasapulan a mausar idi un-unana nga awanen ita-- kas koma ti kerosene wenno gas a mangluto ti taraon; pannakaisina ti lababo, banio ken kasilias ken uray pay ti paglutoan, nayadayo a mismo iti balay. Uray adda elektrisidad ken danum, mabayadan met dagitoy a serbisio. Awan pay idi ti telebision ken telepono. Pagpiaanna iti kampo, adda bukodda a grocery store, simbaan ken community hall wenno center.

Iti likmut ti komunidad dagiti Filipino ket ti sabali a puli wenno grupo manipud iti adayo a lugar a kas met kadagiti Pinoy a napan iti Hawaii a makigasanggasat tapno sapulen ti narangrang-ay a panagbiag. Adda dita ti Hapon, Tsino ken Koreano.

Simple ti biag iti kampo. Tunggal maysa, am-ammona ti sabali. Kadua ni Gorge ti dua pay a lallaki iti balay. Paggaayat ni George dagiti ay-ayam a tenis, golf ken baseball. Nakisalip ti grupoda iti Honolulu team no sadino nga inyalatda ti kinakampeonato. Nangabak pay ni George iti benneg ti handicap para ti tenis. Napeklan nga umaayam ti baseball ken tenis iti panawenna. Maysa pay daytoy a part-time soldier ti HC & S battalion. Nganngani pay naibaon a mangsalaknib ti Estados Unidos idi binomba ti Japan ti Pearl Harbor idi 1941 bayat ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.


Panangiladawan ken bukod a bersion ni Marina ken ni George
NAYANAK iti isu met la a tawen a simmanglad dagiti immuna a 15 nga Ilokano immigrants iti Hawaii idi 1906, kinaubingan ni George dagiti kapatada ken gagayyemna a kas kada Genaro Ibanez ken kabsatna, ni Jose Bautista iti Kampo 6; ti maudi a kampo a naikkat iti Puunene.

Iti uneg ti 31 a tawen, nagtalinaed iti Hawaii, nagtalinaed a nairamuten ti kaaduan a panagbiagna iti plantasion. Idi 1956, nagdesision nga agbakasion iti Filipinas iti kaunaan a gundaway kalpasan ti tallo a dekada. Nasunotan ti panagsublina iti Filipinas idi 1961 a kinuyog ni Pedro Ibarra.

Iti dayta a tiempo, naawis nga agatendar ni George iti panagkallaysa da Pedro ken Agrifina Tumbaga. Nasaripatpatan ni George ni Marina Agsalog, agtawen ti 19 ken kasinsin ni Agrifina. First love at first sight ti narikna ni George ken ni Marina. Ngem saan idi nga inkankano ni Marina ni George.

Nagala da George ken ti gayyemna ni Marcelino ti adu a ladawan iti nasao a pasken. Idi Abril 1, 1961, saan nga ammo ni George nga isu ti aldaw a panagkasangay ni Marina. Napan da George ken Marcelino iti balay da Agrifina ket impakitada dagiti ala a ladawan. Kasta unay ti ragsak da Agrifina ken Marina a nakakita kadagiti ladawan. Ipagarup met da George ken Marcelino a nairanta a naluto ti sinam-it a kankanen a naisagana a naipasango kadakuada iti panagkasangay ni Marina.

Manipud idin, nagbalin a nerbioso ni Marina tunggal makitana ni George. Gapu iti ipakpakita ni George a kinasayaat kenkuana, naamiris ni Marina a nadalus ti intension ti baro iti masansan a pannakisaritana iti balasang. Ngem no dadduma, masdaaw lattan ni Marina ta uray asino ti kakuyogna a mapan maki-shopping, pagammuan ta agparang lattan ni George iti lugar a papananna. Madlawna a naanus ketdi ti baro ket atapenna nga aramidenna amin a pamuspusan tapno matagikuana ti pusona.

Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti baro no mabalinna a pasiaren ti balasang iti pagtaenganda tapno kasaritana ti nagannak ti balasang maipanggep ti pammalubos ken bendisionda iti plano ni George a mangikallaysa ken ni Marina.

Pinatgan ni Marina ti kiddaw ni George. Ngem kalpasan ti fiesta ti panangipalubos ti balasang a panangpasiar ti baro.

Nagbalin a tipiko ken tradisional ti seremonia ti maipapan iti panangitani ti babai iti lalaki kadagiti Ilokano idi un-unana a tiempo, a dagiti met laeng nataengan ti mangisagana ti amin a detalye ti kallaysa.

Nagkallaysa ngarud da George ken Marina iti simbaan ti Katoliko iti Sinait idi Mayo 20, 1961. Engrande ti kasar ken punsion.

Nagsubli ni George iti Hawaii kalpasan ti kasar. Simmaruno met ni Marina ken ni George a nagpa-Hawaii idi Agosto 20, 1966. Nagnaed dagiti agasawa iti McGerrow Camp iti tallo a tawen sakbay nga immakarda ti pagyanan iti Kahului idi 1970.

Naparaboran da George ken Marina iti babai nga anak, ni Mary Grace, ken dua nga appoko.

Kuna ni Mary Grace: "Pinadakkelnak ni amak ta nagretiro idin iti trabaho. Mannarimaan pay laeng nga agtartrabaho ti inak. Intedna amin nga ayat ken pammategna kaniak. Naanus, nagaget ken managayat unay nga ama ken asawa ti amak. Magustoanna unay ti agestoria maipapan no kasano a dimmakkel iti Filipinas ken no kasano ti rigat ti trabahona iti kaunasan. Masansan a kuna ti amak kaniak, 'Lucky You Live in Hawaii.'

Managparabor nga ama ken asawa. Kanayon a mangted. Tinulonganna pay ti kabsatna, ni Lazaro Bautista, tapno laeng napintas ti masakbayan dagiti annakna. Paggugustok unay ti sumurot iti amak no adda papananna nangruna iti old Kahului Shopping Center. Makiay-ayamak kadagiti kapatadak nga ubbing iti sango ti Ah Fooks Supermarket bayat a makiinnistoria ti amak kadagiti gagayyemna iti sirok ti kayo."

Nagretiro metten ni Marina iti trabaho. Magustoanna ketdi ti agbaniaga iti sabali a disso. Nadanonnan ti Israel, Egypt, Greece, Turkey, Portugal, France, Italy, Spain, Australia, New Zealand, Amsterdam, Russia, Sweden, Norway ken Finland.

Pimmusay ni George idi Nobiembre 1994.



GREGORIO "GEORGE"BAUTISTA: Manipud Sinait agingga iti Isla ti Hawaii
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
[wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com]

Silvestre Galano Davalos: Addaan Sursuro ken Kinaimbag a Panagpuspuso

Maria and Silvestre davalos on their 50th Wedding Anniversary, 1982

Maria Mateo Davalos during their courtship, 1930

Maria and Silvestre Davalos on their Wedding Day, 1932

Silvestre Galano Davalos: Addaan Sursuro ken Kinaimbag a Panagpuspuso
ni Rudy Ram. Rumbaoa


NAYANAK ni Silvetre Galano Davalos iti Paoay, Ilocos Norte. Napan nagtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii idi 1927 iti tawenna a 19. Nagluas ni Silvestre agraman dagiti sabsabali pay a lallaki a naglugan iti barko manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Immuna a simmanglad ti barko a nagluganan ni Silvestre iti isla ti Kauai. Nagindeg ditoy ken nagtrabaho iti Kalaheo Sugar Plantation. Maysa ni Silvestre kadagiti maibilang a de-adal iti grupo dagiti kaisalpak. Saan la a dayta, naurnos pay ti panagsaona iti ingles.

Naupaan ngarud ni Silvestre a kas superbisor. Malaksid iti kinagagetna iti trabaho, adda pay sabali a trabaho ni Silvestre- maysa a postman [kartero]. Nagbalin pay nga interpreter [wenno agipatarus iti ingles] no kasapulan ti tulongna. Kadagiti dadduma, isu ti agputar iti maipaw-it a surat dagiti nabati a patpatgen ken ay-ayaten dagiti katrabahuanna iti Filipinas. Ket gapu iti kinagagetna iti trabaho ken kinasalimetmetna, nakagatang iti bukod a karro.

Immapay ti naimbag a gasat ken ni Silvestre ta idi 1930, naam-ammona ti maysa a napintas a dayag iti nagan a Maria Rafael Mateo a taga-Camiling, Tarlac. Sangsangpet idi ni Maria iti Kaleheo, Kauai. Kadua ni Maria ti kabsatna a babai, ni Gregoria Bautista ken ti asawana a karaman ti kabsatna a lalaki, ni Bernabe Mateo.

Natennag ti rikna ni Silvestre ken ni Maria. Kasta unay ti panagraem ken panangrespetar ni Silvestre iti balasang. Iti maysa kadagiti insurat ni Silvestre a balikas/binatog iti likud ti ladawan ni Maria a nasarakan ti balasangna, ni Merci Neri kunana: "Miss Mateo, agnanayon caniac no casta met a tarigagayennac. Agnanayonto nga ay-ayaten ken patpatgenca no aramidem met ti casta."

Ket nagbanag ngarud dagitoy dua idi 1932. Naglantip dagiti pusoda.

Nayanak ti umuna nga anakda, ni Mary Avelina Parangan ken agdama itan nga agnaed iti Wahiawa, Oahu.

Ngem saan laeng a dayta, adda sabali pay a talento ni Maria, nalaing nga agdait. Ket gapu iti daytoy, kaaduan kadagiti tattao iti kampo a pagnaedanda, ni Maria ti mangsursir ti pagan-anayda.

Adda idi tiempo a nagdisision da Silvestre ken Maria nga agsubli wenno agawid iti Camiling, Tarlac. Tallo pay nga annakda ti naipasngay iti Camiling isu da: Mercedes Neri, Dominador Davalos ken Fernando Davalos.

Agnaed ni Mercedes iti Maui idinto nga iti Oahu da Dominador ken Fernando. Iti agdama, ni Merci Neri ti Special Assistant and Community Liason ken ni Maui Mayor Alan Arakawa.

Idi tawen 1946, nagdesision a nagdubli ni Silvestre iti Hawaii. Ket iti dayta a tawen, nagtrabaho iti Dole Pineapple Company iti Wahiawa, Oahu. Indiaya ti kompania kenkuana ti innem ti kuartona a balay ken nasayaat a panggedan iti maysa a shop a masarakan iti asideg ti balay. Inawat ni Silvestre dayta nga indiaya ti kompania ket di nagbayag, napan nakipagnaeden da Maria ken dagiti annakda.

Kuna ni Merci a manangipateg unay dagiti nagannakna, naasi ken managtulong kadagiti dadduma. No ania man ti adda kadakuada, iparaburda met iti sabali. Naannad met ti pannakabingay dagiti sanikuada a para kadagiti annakda.

Gapu iti asi ken kinamanagtulong da Silvestre ken Maria, us-usaren met ni Merci ita ti tawidna a tumulong nga agpabasa kadagiti maikari ken eskolar nga estudiante iti Filipinas. Tumultulong pay ni Merci kadagiti agtutubo nga agnayangay a sumrek iti seminario. Ket itay kallabes, napan nagbakasion ni Merci iti Filipinas tapno atendaranna ti panagturpos dagiti estudiante a pinagbasana iti nursing, teaching ken pharmacy.

Agtawen iti 88 idi pumusay ni Silvestre, idinto a 97 met ken ni Maria idi simmaruno

Severino Agbannaoag: Gapu't Determinasion, Pammati, Anus ken Gasat, nakapan iti Hawaii...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas]

SEVERINO AGBANNAOAG: Gapu't Determinasion, Pammati, Anus ken Gasat, nakapan iti Hawaii
Ni Rudy Ram. Rumabaoa

Ket gapu iti determinasion, naluktan ti dalan para iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a simmaruno kenkuana a napan iti Hawaii. ..

MABALIN a babaen iti kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken gasat ti nangiturong kenkuana a mapan idiay Hawaii.

Maibilang a maysa kadagiti naudin a lima a bansada dagiti lallaki a napan iti Hawaii idi 1946. Isu dayta ni Severino Agbannaoag. Nayanak idiay Sarrat, Ilocos Norte idi Nobiembre 29, 1927. Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nangpetision kenkuana. Idi isu ken ti gayyemna, dati a trabahador iti Hawaii Plantation, ti napan idiay Puerto ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur tapno ag-report, awan idi dagiti recruiters sadiay tapno maipastrekda ida iti barko nga S.S. Maunawili.

Saan a napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna. Determinasion, daytoy ti gapuna a nakapanda idiay Hawaii. Nagurayda iti nagpatnag iti Salomague, naturogda iti sirok dagiti kayo, ken inurayda dagiti recruiters nga agsubli iti sumuno a bigat ta namnamaenda nga agpadpada ti gayyemna nga agsubli met laeng dagitoy. Ket agpayso, nagsublida iti kabigatanna. Adda met dagiti padada a lallaki a naguray ngem kaaduan kadagitoy ti saan a nakaanus, nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken il-ili isu't gapuna a saanda a nakapan iti Hawaii. Idin a naglayag ti barko nga agturong idiay Hawaii, nagsakit ni Severino iti dua nga aldaw.

Immuna a simmanglad ti barko a nagulaganada iti isla ti Kauai. Kalpasan dayta, naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. Iti Pioneer Mill idiay Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga iti 1970. Maysa a kampo a masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.

Ket manipud iti tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti napadasan ken nastrekan ni Severino kas iti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. Mabayadan iti 45 cents iti tunggal oras, walo nga oras iti tunggal aldaw, ken innem nga aldaw ti trabahona iti tunggal lawas.

Manipud 1963 agingga iti 1972, nagserbi iti Harvesting Department. Ket iti tawen 1972 agingga iti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho daytoy kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga iti panagretirona iti trabaho idi 1992. Mabayadan daytoy iti $8.75 iti tunggal oras idi agretiro iti trabaho.

Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken panagtitipon a rambakanda iti tunggal lawas. Dagiti babbaro ti aggasto iti ad-adu a gatad kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Adda pagsasao dagiti babbai a Hapon nga aglaba kadagiti pagan-anay dagiti babbaro a Filipino: "wash, wash clothes, no can pay, dan dancing cash money."

Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga iti 1954, adu dagiti sakada ti napan nagserbi ket maysa ni Severino kadagitoy. Kalpasan a nagserbi iti gubat idi 1954, nagsubli ni Severino idiay Filipinas tapno mapan mangasawa. Ditoy a nasarakanna daytoy ubing ken napintas a balasang nga agnagan iti Conchita Batugo, kayat unay ti angkel ni Severino a maasawana. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte, no sadino nga aginnasidegda iti pagyanan ni Severino. Kayat ken magustoan met ti pamilia ni Severino ni Conchita ket kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal ni Conchita iti High School iti daydi a panawen - ubing ken saan pay a nakasagana a makirelasion.

Kuna ni Severino, itarayan ken aglemmeng ni Conchita idi damona a makita daytoy. Inleppas ngarud ni Conchita ti high school ken kolehio. Nagsinsinnuratda Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas dagiti dadduma a suratna ken ni Severino. Kunana, nagpakipot. Ngem no ad-adu dagiti maawat ni Severino a surat ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ken ni Conchita.

Ket idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino idiay Filipinas tapno agdaton ken iyawisna ti panagkallaysada ken ni Conchita. Kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ni Conchita ti idatonna nga ayat, saanen nga agasawa ket agsubli iti Hawaii kas maysa a baro iti agnanayon. Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti rikna ni Conchita, sabali a taktika ti inusarna. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita iti panangkuyogda kenkuana a mapan "dumanon" ken "agdaton." Nagballigi ni Severino. Estrahia, dayta ti inaramidna.

Nagkallaysa ngarud da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw a panagkasangay ni Severino] idiay Sarrat, Ilocos Norte. Dua ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken ti maikadua iti Batac. Intangsitda Severino ken Conchita nga engrande ken dakkel a padaya ti panagkasarda.

Dua ti bunga ti ayan-ayatda:
*Ni Elizabeth Malacas, ti inauna. Nagadal daytoy idiay Med-Assit of Hawaii iti Honolulu. Addaan daytoy iti degree in Medical Technology. Agtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, iti front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, maysa a bellman iti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.

*Maikadua ni Jerry. Nagadal iti Maui Community College nga addaan iti degree iti Building Maintenance. Agtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken ni Merlita Tasani, maysa nga accountant iti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda: Jaren, Justin ken Melyssa.

Ti balakad dagiti agkaingungot kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Ikaligum ti agadal, no awan daytoy, saanka a makasapul iti nangato a bayad iti pagtrabahoan. Agbasa a nalaing, ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

Kunada kadagiti nataengan: "Inaldaw nga agwatwat. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."

Paggaayat nga aramiden ni Severino ti agmula ken mapan agbisikleta.

Ket gapu iti determinasion, naluktan ti dalan para iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a simmaruno kenkuana a napan iti Hawaii.*

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii

[nabulod ti ladawan a naaramat]

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii Ni Rudy Ram. Rumbaoa [Nasurat idi Disiembre 06, 2006] Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan ti nagapuananyo Iti kinasiak, ti pamiliak ken ti sibubukel a Filipino, Manipud Oahu, Big Island, Maui ken Kauai Agraman Lanai ken uray idiay Molokai. Kalpasan Sangagasut a Tawen, idir-imi ti ragsakmi Sibibiagka iti lagipmi, sika't gapuanan ken ramutmi, Kalpasan Sangagasut a Tawen, ikantami iti sangalubongan Ti adu a sakripisiom kadakami, diminto malipatan. Adu a rigatmo iti kapinyaan ken kaunasan Pinanawam a pamiliam dimo ida binaybay-an, Uray rinibu a milia ti inkay' nagbabaetan Maited laeng napintas ken raniag ti masakbayan. Karamanka latta iti amin a pagsayaatan Dayawendaka't sabali a puli ken ti sangalubongan, Gapu't ayat, pammateg ken kinaparaburmo Mararaem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino. Addan nabangon a pakalaglagipam FilCom Center iti Oahu a pagguummongan, Sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani Iti agdindinamag nga isla ti Maui. Kas pammigbig ti anus ken sakripisiom Naragpatmi ti balligi ket inkam' ita kenka idaton, Kabaelanmi ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli A makipagnaed iti Hawaii, ipagtangsitmi. Naimarkan iti agdama a kaputotan ti naaramidanyo Kalpasan ti Sangagasut a tawen nga isasangladyo, Sumarsaruno a henerasion ituloyda ti narugianyo Tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino! [copyright december2006byrudyram.rumbaoa]