Showing posts with label Lanai. Show all posts
Showing posts with label Lanai. Show all posts

Wednesday, May 9, 2012

MATIAS ESMERALDA: "Panangpadas iti Kabaelan"



[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada nga agpudputed iti unas]

MATIAS ESMERALDA: "Panangpadas iti Kabaelan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa


Saludoan dagiti Filipino a makaam-ammo ken ni Matias Esmeralda gapu iti impakitana a kinatured kas maysa a Filipino immigrant a nanglukat ti baro a dana iti napintas a masakbayan dagiti annak, siuman, appoko, appoko iti tuod ken uray pay dagiti amin a Filipinos a nakapan ken mapanto pay laeng iti Hawaii...

IDI tawen 1900's, adda uppat nga agkakabsat idiay Manaoag, Pangasinan. Maysa kadakuada ti adventure minded [wenno panangpadas/panangsubok iti kabaelan]. Daytoy natured nga adventurer kadakuada nga agkakabsat isu awan sabali no di Matias Esmeralda.


Ngem asino ni Matias?
-Nayanak ni Matias idiay Manaoag, Pangasinan idi Enero 9, 1911. Pinanawanna ti Pangasinan tapno mapan iti Manila idi Enero 5, 1932. Ket manipud iti Manila, naglugan iti barko nga S.S. President Madison a nagturong iti Hawaii. Simmangpet ni Matias ken dadduma pay a kaduana iti dayta a barko iti Honolulu idi Enero 29, 1932. Kalpasanna, nagturong iti Kahului, Maui. Inesponsoran ti Hawaii Sugar Planters Association tapno agtrabaho iti Maui.


Ti trabaho ni Matias
-Immuna a nagtrabaho ni Matias iti Maui Agricultural Company ti Paia. Agputed iti unas ken aglammua [cutting grass] ti nagbalin a trabahona. Ket iti isu met la a tawen, nagdesision a napan iti Lanai tapno agtrabaho iti Dole's Pineapple Plantation. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, nagsubli iti Maui ken nagtrabaho iti Pioneer Mill idiay Lahaina. Nagtrabaho daytoy manipud 1931 agingga iti 1934. Naisayangkat ti welga idi 1934, ket nagdesision ni Matias nga umakar iti Big Island. Nagtrabaho daytoy iti babaen ti Union Mill Plantation.


Gapu ta awan ti amakna nga agtrabaho kadagidi a tiempo, nagbirok iti sabali a panggedan. Nagserbi kas stevedore manipud 1935 agingga iti 1937. Ngem idi 1938 agingga iti 1942, nagsubli iti Lanai tapno agtrabaho manen ditoy.


Magustoanna ti agnaed iti Lanai, ngem ti Maui pay laeng ti agtagikua iti pusona. 

Gapu iti dayta, nagsubli manen iti Maui. Ket imbes nga agsubli a mapan agtrabaho iti plantasion, nagpanunot iti sabali a trabaho a mabalinna a serken.

Nagtrabaho ngarud idiay Snowhite Laundry [masarakan daytoy iti pasdek ti Ting's iti agdama] iti Wailuku iti dua a tawen. Idi bumtak ti Maikdua a Gubat iti Sangalubongan, nagtrabaho ni Matias kas bartender iti Wing on Tavern [masarakan daytoy a pasdek iti asideg ti Iao Theater]. Nupay agtrabaho daytoy iti Tavern, simrek pay a nagtrabaho iti Maui Bowling Center iti Vineyard agingga a nagretiro iti tawen nga innem a pulo ket dua. Nagbalin pay daytoy a Maui Volunteer manipud 1942 agingga 1943. Daytoy a serbisio ket maawagan iti forerunner [wenno "isu't agipukkaw iti iyaay ti sabali"] iti Hawaii National Guard.


Ti kasimpungalan ken ti pamiliana
Gapu iti kinataer a langa ken bachelor, naawis ti rikna ni Matias iti maysa a nalasbang ken ubing a balo iti nagan a Petra Cosma Valdez, addaan daytoy iti walo nga annak. Gapu ta agkaayatanda, nagkallaysada ngarud idi Agosto 5, 1960. Inayat ni Matias ti amin nga annak ni Petra. Nagdennada ken ni Petra ket nagnaedda iti Wailuku. Segun ken ni Loreta Mendez, ti inaunaan nga anak ni Petra, maipagtangsit nga ama ni Matias. Kuna pay ni Loreta a daydayawen dagiti amin a kakabsatna ni Matias. Ibilangda a pudno nga ama.


Dagiti walo nga stepchildren:
*Loreta Mendez, retirado ken nayasawa iti Dios-ti-aluadna William Mendez. Adda dua nga annakda ken lima nga appoko.

*Sylvia Valdez, retirado, ken addaan iti tallo nga annak ken pito nga appoko.

*Peter Valdez, retirado ken nayasawa ken ni Joan Valdez. Iti agdama, agnaedda idiay Oregon. Addaanda iti tallo nga annak ken lima nga appoko.

*Barbara Awa, nagtrabaho iti Outrigger Hotel idiay Oahu. Maysa ti anakna.

*Michael Valdez, maysa a karpintero ken dua ti annakna ken ni Josie Valdez.

*Patrick Valdez, retirado ken awanan iti asawa.

*Patricia Texeira, nagtabaho iti Lowes ken nayasawa ken ni Tomas Texeira. Adda tallo nga annakda ken lima nga appoko. Iti umuna a pakasaritaan ti Maui Memorial Hospital, da Patrick ken Patricia ti umuna a singin a nayanak iti nasao nga ospital kalpasan ti panakabangon daytoy.

*Theresa Valdez, nagtrabaho iti Maui Community College kas maysa a Librarian. Maysa ti anakna.

Tallo met ti nagbalin nga annakda Matias ken Petra. Isuda:
*Debbie Arakawa, retirado ken nayasawa ken ni Alan Arakawa [agdama a Mayor ti Maui]. Adda maysa nga anakda.

*Tanya Emeralda, pimmusayen ken nayasawa ken ni James Jones.

*Suzette Emeralda, nagtabaho iti County Planning Department. Maysa ti anakda.


Idi kabanbannuagan pay laeng ni Matias, magustoanna ti mapan agkalap ken agay-ayam iti bowling. Ta ura nataenganen ni Matias, kinabaelanna pay laeng ti nagtrabaho iti inaladan ti Dang's Building iti Vineyard Street, Wailuku.

Saludoan dagiti Filipino a makaam-ammo ken ni Matias Esmeralda gapu iti impakitana a kinatured kas maysa a Filipino immigrant a nanglukat ti baro a dana iti napintas a masakbayan dagiti annak, siuman, appoko, appoko iti tuod ken uray pay dagiti amin a Filipinos a nakapan ken mapanto pay laeng iti Hawaii.

Wednesday, August 31, 2011

SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen...



ISU ni Maria Virginia Barroga Bringas..

Balo ni Francisco Reyes Bringas a nagtrabaho iti kaunasan ken taga-Waimanalo, Oahu. Ken maysa a sakada.


Ni Virginia ti nangbayabay ti pamilia a pinanawan ni Franciso. Isu ti pannakaama. Isu ti ina. Akemna ti amin. Ken manangngaasi.


Nupay imbubosna amin a panawenna iti pamilia, saan a nagreklamo iti inaramidna. Adda ketdi ragsak ken bunga ti panagsakripisiona. Ita, naalana aminen a kakabsatna iti Hawaii agraman ti pampamilia dagitoy.




Asino daytoy puon ti nakapanan ni Virginia idiay Hawaii?
Nayanak ni Francisco idi Abril 15, 1913 idiay Abra. Napan ni Francisco iti Hawaii idi agtawen iti sangapulo ket uppat. Nakurang idi ti tawen ni Francisco. Ket ammona a saan nga awaten dagiti pannakabagi ti ahensia a nagrekruta kadakuada. Nagipamuspusan ni Francisco ta agragut unay mapan iti Hawaii. 

Binulodna ti birth certificate ti kasinsinna, ni Efren Bringas, tapno daytoy ti mangipaneknek nga agtawen ni Francisco iti sangapulo ket walo ken kualipikado nga agtrabaho.


Kadagidi a tiempo, saan a palubosan ti Hawaiian Sugars Plantation Association [HSPA] dagiti menor de edad nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. Ngem nagballigi ketdi ni Francisco a nangipamuspusan iti ipapanna idiay Hawaii.


Ket idi nagsapata ni Francisco a kas US Citizen, ti met laeng pudno a naganna a Francisco Reyes Bringas ti inaramatna.




Umuna a tedted ti ling-et
Simmangpet ni Francisco iti Hilo, Hawaii idi 1927. Para ken ni Francisco, narigat a trabaho ti panagputedna iti unas. Nalabit, saan pay idi a sanay nga agkapudotan ken ubing ni Francisco para ti daytoy a klase ti trabaho. 

Di nagbayag, immallatiw ni Francisco idiay Lanai tapno agtrabaho iti kapinyaan. Ken namnamaen ni Francisco a nalaklaka ti trabahona ditoy. Ngem nagbiddut.

Saan a nagbayag iti Lanai, napan idiay Oahu tapno birokenna ti nalaklaka ken al-alisto a serkanna a trabaho. Iti Oahu, nagtrabaho ni Francisco a kas maysa a taxi driver iti sangapulo ket lima a tawen. Nagtrabaho pay a kas dishwasher iti maysa a panganan. Nayon ti mateggedanna iti aginaldaw a gastosenna.


Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen.




Da Francisco ken Virginia
Idi agtawen ni Francisco iti 53, napanunotna ti napan nagbakasion diay Filipinas. Kayatna ti sumapul iti asawaenna. Ket maysa kadagiti kabagianna ti nagbalin a rangtayna tapno isapulanda ti agbalin a kasimpongalanna. Kayat ni Francisco ti ubing a maasawa.


Ngem sakbay dayta, napan immuna binisita ni Francisco ti maysa ken nasayaat unay kenkuana a gayyemna, ni Juan Cabansag idiay Urdaneta, Pangasinan. Kas met ken ni Francisco, bakasionista ni Cabansag.


Saan a nagballigi ti immuna a plano nga inyuswat ti kabagian ni Francisco gapu ta idiay Urdaneta, naam-ammo ni Francisco ti sabali a balasang. Dinamag ni Francisco iti balasang a naam-ammona no adda pay sabali a kabsatna a babai gapu ta ubing unay daytoy a para kenkuana. Kasta unay ti ragsak ni Francisco idi naammuanna nga adda in-inauna a kabsat daytoy ub-ubing a balasang a naam-ammona.


Di unay nagbayag, naam-ammo ni Francisco ni Maria Virginia Barroga, ti inauna a kabsat ti ub-ubing a balasang. Nalapsat ni Virginia. Estudiante iti maysa a kolehio. Ngem di napakadaan a pasamak, naatake ken pimmusay ti angkel ni Virginia nga isu ti mangmangted ti pinansial a suporta iti panagadalna. Saan a natuloy ni Virginia ti nagbasa ket kapilitan a nagsardeng daytoy iti panagkolehiona. Ngem kas tay pagsasao, "no nagrikep ti maysa a ridaw, maluktan met ti sabali."


Ket kasta ti kapaspas dagiti pasamak ken ni Virginia-- babaen ti saranay ni Francisco, nagtuloy met laeng a nagbasa ti balasang. Ngem impudno ni Virginia ken ni Francisco a saan pay daytoy a nakasagana a makikallaysa iti baro. 

Inrason ni Virginia a saan pay a nakasagana iti panunot, emosional ken ti seksual a kapasidadna tapno awatenna ti baro. Iti dayta a nangngeg ni Francisco, nagkatawa laeng ti baro.


Innayon ni Virginia, ti panagadalna ti kayatna nga umuna nga iringpas tapno tumulong daytoy a mangisakad ti kasapulan a pinansial ti pamiliana. Banag a nagraeman ni Francisco ken ni Virginia. Inako pay ti balasang ken ni Francisco a ti kaadda ti edukasion a magun-odna ti tulbek tapno makabirok iti nasayaat a trabaho. Ken arapaapna a tulongan dagiti adienna iti panagbasada.


Kuna ni Virginia a narigat ti biag idi-- ket nagsakripisio ngarud daytoy para kadagiti kakabsatna. Ket babaen ti panangiturong ti Dios kenkuana, nasursuro ni Virginia nga inayat ni Francisco-- ti kaingungotna. Impanakkelna pay a nasayaat nga ama ken asawa ni Francisco.


Gapu ti naimbag a gasat a naawatda manipud iti Namarsua, nakapan metten dagiti amin a pamilia ti kakabsat ni Virginia iti Hawaii tapno agdedennada a sangkaamaan. Ken tapno agyaman ken agrag-oda iti bunga ti panagsakripisio ni Virginia kadakuada.


Sinaruno ni Virginia ni Francisco a nagturong iti Hawaii idi 1967. Nagnaed dagitoy nga agasawa iti Waimanalo, Oahu, iti Sugar Plantation Housing ti agarup sangapulo a tawen.


Tapno masupusopan ti mapastrek a kasapulan ti pamilia, naglako ni Virginia kadagiti natnateng ken sabsabali pay a produkto a naggapu idiay Filipinas.


Kunana, "Narigat ti panagbiag. Ngem gapu ti determinasion, nalasatanmi amin dagitoy a pannubok."




Naparaburan da Francisco ken Virginia iti tallo nga annak:
Ni Francis Sonny ti inauna. Nayasawa ken ni Stephanie ken dua ti annakda.

Nagretiro ni Francis iti US Navy ken nagtrabaho iti UPS.


Ni Susan Castilleros ti maikadua. Nayasawa ken ni Peter ken dua ti annakda. Nagtrabaho iti Castle Hospital.


Ti inaudi, ni Francisco Bringas, Jr. Nayasawa ken ni Kanami ken lima ti annakda. Nagtrabaho ni Francisco, Jr. iti maysa a construction company.



Kuna ni Virginia kadagiti kapatadanna: "Saan nga agimut. Agparaburka ti ania man nga adda kenka iti komunidad ken tumulong kadagiti ganuat a pagsayaatan ti simbaan." [Nagbalin a naimbag ti Estados Unidos kenkuana isut' gapuna a kayatna nga iburay dayta a kinasaayat kadagiti makasapul iti tulong.]


Kadagiti agtutubo kuna ni Virginia: "Agbasa a naimbag gapu ta daytoy ti kakaisuna a pangbigbig kadakayo ti kagimongan."


Kaay-ayo ni Virginia ti agmula, mangurnos kadagiti sabsabong ken agluto. 

Aktibo daytoy iti simbaan a pagpapaayanna a kas Eucharistic Minister, church cleaner ken miembro ti aloha committee.


Naanus ken managipateg ni Virginia iti denna ni Francisco bayat ti adu a tawen a nagsagaba ti sakitna agingga a pimmusay daytoy idi Disiembre 3, 2005 iti edad a 92.


Sakripisio-- balikas a napnoan unay kaipapananna ta no dadduma, narigat pay nga aramiden ti kayatna a sawen. Ngem kas ken ni Virginia, saan a pulos a magatadan ti inaramid ken panangiduyakyakna ti pammateg ken ayatna iti pamilia dagiti kakabsatna.*



SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA

Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Saturday, August 13, 2011

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii

[nabulod ti ladawan a naaramat]

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
[Nasurat idi Disiembre 06, 2006]

Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan ti nagapuananyo
Iti kinasiak, ti pamiliak ken ti sibubukel a Filipino,
Manipud Oahu, Big Island, Maui ken Kauai
Agraman Lanai ken uray idiay Molokai.

Kalpasan Sangagasut a Tawen, idir-imi ti ragsakmi
Sibibiagka iti lagipmi, sika't gapuanan ken ramutmi,
Kalpasan Sangagasut a Tawen, ikantami iti sangalubongan
Ti adu a sakripisiom kadakami, diminto malipatan.

Adu a rigatmo iti kapinyaan ken kaunasan
Pinanawam a pamiliam dimo ida binaybay-an,
Uray rinibu a milia ti inkay' nagbabaetan
Maited laeng napintas ken raniag ti masakbayan.

Karamanka latta iti amin a pagsayaatan
Dayawendaka't sabali a puli ken ti sangalubongan,
Gapu't ayat, pammateg ken kinaparaburmo
Mararaem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino.

Addan nabangon a pakalaglagipam
FilCom Center iti Oahu a pagguummongan,
Sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani
Iti agdindinamag nga isla ti Maui.

Kas pammigbig ti anus ken sakripisiom
Naragpatmi ti balligi ket inkam' ita kenka idaton,
Kabaelanmi ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli
A makipagnaed iti Hawaii, ipagtangsitmi.

Naimarkan iti agdama a kaputotan ti naaramidanyo
Kalpasan ti Sangagasut a tawen nga isasangladyo,
Sumarsaruno a henerasion ituloyda ti narugianyo
Tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino!

[copyright december2006byrudyram.rumbaoa]