DOMINGO "DOMING" CABALCE, Naayat a Makiinnistoria ken Mangisirig dagiti Ub-ubbing a Babbalasang

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipinos a nagwelga]

DOMINGO "DOMING" CABALCE, Naayat a Makiinnistoria ken Mangisirig dagiti Ub-ubbing a Babbalasang
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Paggaayat ni Domingo ti mapan iti Queen Kaahumanu Shopping Center tapno makiinnistoria kadagiti gagayyemna. Naayat unay agpalpalabas kadagiti tattao a mapan iti shopping mall. Saanna met a mablibtawan ti uminum iti kape bayat iti panangsirigna dagiti magmagna nga ub-ubbing a babbalasang ti maysa a paborito a pangibusan ni Domingo ti orasna..."

NASAYAAT a tao ken naalumamay a makisarsarita daytoy 1946 a Sakada, ni Domingo Cabalce, taga-Narvacan, Ilocos Sur.

Nayanak ni Domingo idi Setiembre 18, 1927 iti Parparia, Narvacan. Narigat ti kasasaad ti biag dagiti Cabalce family nga addaan iti lima nga annak a suportaran. Idi adda opurtunidad ken ni Domingo a mapan iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion, saan a nagkitakit ken saannan nga imbaybayag ti nagpirma iti kontrata. Ti Hawaiian Commercial & Sugar Co. ti nangisponsor kenkuana. Nagrubbuatda iti Filipinas a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Abril 16, 1946. Simmanglad ti nagluganda a barko iti Kahului Harbor.

Apaman a nakasangpet ni Domingo iti Maui, nagnaed iti Camp 13 iti Puunene a karaman dagiti sabsabali pay a sakada.

Naragsak ti biag iti Camp 13 ken adu dagiti banag a nakalalagip ditoy, segun ken ni Domingo. Rambakanda ti Rizal Day a pasaray umabot manipud dua agingga iti tallo nga aldaw a ragragsak. Kompleto ti selebrasion. Adda paay-ayam, pasala, adda pasalip iti panagkanta a pakangngegan ti putar dagiti Filipino a musiko, ken sabali pay ti pannakaipakita ti laing ken talugading dagiti Ilocano nga agtokar iti banduria, saxophones ken gitara. Agparti ti komunidad dagiti Filipinos iti baboy, baka, kalding ken manok kas paset iti maisagana a taraon.

Iti HC & S, nagduduma ti nagbalin a trabaho ni Domingo a kas iti poisoning weeds, agparaspas iti ruot ken agtrabaho iti irrigation system agingga a nagretiro daytoy iti trabaho idi 1989.

Idi 1952, bimtak ti gubat idiay Korea ket nasinga ti panagtrabahona iti HC & S. Naibaon ken nagserbi daytoy a kas kameng ti armada ti Estados Unidos iti dua a tawen. Ket kalpasan ti Korean War, nagsubli ni Domingo iti Maui tapno ituloyna ti trabahona iti HC & S.

Naidiaya ti maysa a pangay-ayo [incentive] kadakuada a sakada manipud kadagiti nangawis [rekruter] kadakuada nagtrabaho iti Hawaii ti libre a biahe [round trip] a mapan iti Filipinas. Gapu iti dayta, idi 1959, innala ni Domingo dayta a gundaway a naidiaya kadakuada ket napan idiay Filipinas tapno agbakasion iti innem a bulan. Iti uneg dayta nga innem a bulan, nagrayo iti balasang a karrubada, napintas ken makagargari- ni Perfecta Cabotaje. Makuna a childhood sweethearts dagitoy, isuna laeng ta ubingda pay idi ken dida ammo ken malagip.

Iti maysa nga aldaw bayat ti panagbakasionna, napan da Domingo, ti kabsatna a babai, ti kasinsinna, ken Perfecta idiay Baguio City, maysa a napintas a lugar a pagbakasionan ken maawagan pay daytoy iti "Summer Capital of the Philippines. Bayat ti kinalam-ek ti Baguio City, nagdaton ni Domingo ken ni Perfecta. Impudno ni Domingo a kayatna nga ikallaysa ni Perfecta sakbay nga aggibus ti panagbakasionna iti Filipinas.

Ngem kas tradision dagiti babbai a Filipina, kiniddaw ni Perfecta ken ni Domingo a kasaritana nga umuna dagiti nagannak daytoy. Saan a sinayang ni Domingo ti tunggal panagpitik ti pagorasan, dinawatna ti pammalubos ken bendision dagiti nagannak ni Perfecta nga ikallasayna ti balasangda.

Makaisem ni Perfecta a nanglagip iti saludsod dagiti nagannak kenkuana no kayatna ti makikallaysa ken ni Domingo. Insungbatna ni Perfecta kadagiti nagannakna no la ketdi kayatda ni Domingo, kayatna met. Naangay ngarud ti panaglantip dagiti puso da Domingo ken Perfecta idi Hunio 8, 1959. Ti panagkallaysa da Domingo ken Perfecta ti maysa kadagiti maibilang nga engrande a kasar a napasamak iti Parparia.

Nagsubli ni Domingo iti Hawaii idi Hulio 1959. Ket kalpasan ti maysa a tawen, simmaruno ni Perfecta idi Pebrero 18, 1960.

Naparaburan dagiti Cabalce iti uppat nga intelihente nga annak:
*Ni Tita Ann, inauna, ken nayasawa ken ni James Swor. Nagserbi daytoy iti Airforce ken nagadal iti Maui Community College, majoring in Accounting. Dua dagiti annakda, da Daniel ken Katherine. Ni Tita Anne ken ni James ti agtagikua iti maysa a negosio a maawagan iti Carpet Concept a masarakan iti Kahului Industrial Park.

*Ni Arlene Yamakawa ti maikadua nga anak dagiti Cabalce. Nayasawa ni Arlene ken ni Dr. Keith Yamakawa, maysa a dentista idiay Hilo, Hawaii [Big Island]. Nagadal idiay Washington State University nga addaan iti major in Accounting. Nangisuro iti Hilo. Maysa ti anakda ken ni Keith, ni Karyl-lin.

*Maikatlo ni Cathy. Nayasawa ken ni Clifford Alakai. Nagbasa daytoy idiay University of Hawaii-Manoa, ken nagi-major iti edukasion. Nangisuro iti Maui Waena. Agtrabaho met ni Clifford iti Maui Medical Group kas maysa nga Administrator. Uppat ti annakda: ni Jennifer, Victoria, Samantha ken Jonathan.

*Inaudi ni Susan. Nagbasa iti Cannon's Business College, majored in Accounting and Hotel Management. Maysa a nursing student iti Maui Community College.

Ti balakad ni Domingo kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Agbasa. Mapan iti eskuela tapno agsakdu iti adal para iti napimpintas a masakbayan ken nangatngato a sueldo iti trabaho."

Kunana kadagiti nataengan: "Agragsak, ag-relax, agwatwat, annadan ti bagi ken suroten ti ibaga ti doktor."

Paggaayat ni Domingo ti mapan iti Queen Kaahumanu Shopping Center tapno makiinnistoria kadagiti gagayyemna. Naayat unay agpalpalabas kadagiti tattao a mapan iti shopping mall. Saanna met a mablibtawan ti uminum iti kape bayat iti panangsirigna dagiti magmagna nga ub-ubbing a babbalasang ti maysa a paborito a pangibusan ni Domingo ti orasna.

Kaay-ayo pay ni Domingo ti ag-garden, wenno agkudikudit kadagiti mulana a natnateng ken sabsabong.

Aktibo a miembro da Domingo ken Perfecta iti Christ the King Church kas Hospitality, Eucharistic ken Food Pantry ministers. Kamengda kadagiti nagkaadu nga organisasion a pakaibilangan ti Kahului Filipino Community Association, United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR], Saranay Maui ken Narvacaneos of Hawaii.*

ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti Sakada nga agmulmula iti unas]

ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Para kadagiti agtutubo kuna da: "Mapan agbasa ket awatenda koma ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian iti trabaho a serkan a saan koma lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

 
ITI tawenna a kinse, no ar-arigen, nalupoy pay la koma ti bagi ken panunot a mangsaranget kadagiti pannubok ti biag. Ngem para iti daytoy a bumarito, kas man natenneb a nakidagsanggasat ta malaksid a napadasanna, naekspiriensana no kasano ti rigat ti trabahona a kas laborer iti O'okala Sugar Plantation ti Hilo, Hawaii.

Nayanak iti Dinalawan, Narvacan, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Oktubre 15, 1912, ni Sakada Anacleto Costello. Simmangpet ni Costello iti Hilo, Hawaii idi 1927. Inesponsoran isuna ti O'okala Sugar Plantation.

Ket kas met la iti rason dagiti lallaki nga imun-una ngem isuna a napan iti Hawaii, nagdesision ni Anacleto a mapan iti Hawaii tapno birokenna ti napimpintas a gasat, masakbayan ken nalanglangto a biag- agurnong iti kuarta, ken kasta metten a kayatna ti agadbentiur. Saan a nagbayag ni Costello iti O'okala Sugar Plantation gapu iti nabileg nga impluensa ken karit dagiti kabagianna nga umallatiw iti Maui. Ket gapu iti dayta, nakitipon ngarud ni Costello kadakuada iti Maui.

Apaman a nakasangpet iti Maui, naupaan ni Costello nga agtrabaho iti Maui Pine Plantation ket matangdanan iti $2.00 iti tunggal aldaw a panagtrabahona kas water boy-- reponsibilidadna nga iwaras ti danum kadagiti trabahador para iti inumen dagitoy bayat ti panagtrabaho. Dina inkankano no aniaman ti trabahona kas iti kina-water boy.

Sabali laeng ti nagbalin a trabahona- ti mangikarton kadagiti pinya a mapuros ken nagmaneho pay iti trak agingga a nagretiro iti trabaho idi 1974.

Taldiap
Idi tawen 1939, nagawid ni Anacleto idiay Filipinas tapno mangikallaysa. Nayasawa ngarud ken ni Dios-ti-aluadna nga Eusebia Viloria. Dua ti nagbalin nga annakda, maysa a lalaki ken maysa a babai. Saan a nagsubli iti Hawaii agingga idi 1946 ta nagpirma daytoy nga agsubli kas maysa a nairaman kadagiti 6,000 a ribu a lallaki a naayaban nga agtrabaho iti plantasion iti kaunasan ken kapinyaan. Nagrubbuat ngarud dagitoy a sakada manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Simmangladda iti pantalan ti Kahului kalpasan a naidissaag ti sumagmamano a lallaki iti Big Island, Hawaii.

Malagip pay ni Anacleto ti sumagmamano a lallaki a kinalugananna iti barko isuda: ti Dios-ti-aludana Silvestre Novida ken Silvestre Peros, Sr.; ken Elpidio Cabalo, Melecio Cabadol, Pepito Ragasa, Sinon Odocayen ken Alfredo Viloria.

Kaaduan kadagitoy a lallaki ti naibalay iti Haleakala camp a masarakan iti Pukalani ken Makawao. Iti agdama, nagbalinen a nalatak a subdibision ti dati nga Haleakala camp. Kaaduan kadagiti nagindeg iti nasao a subdibision ket empleado ti Maui Land and Pine wenno dagiti dati a trabahador ditoy.

Iti Haleakala camp, marambakan ti Rizal Day iti tunggal bulan ti Disiembre 30. Karaman iti parambak ti sala, ay-ayam ken pallot [chicken fight]. Adda met volleyball tournaments.

Segun ken ni Anacleto, mapanda pay dumayo idiay Kaua'i tapno makisalip iti volleyball. Maimbitaran dagitoy a lallaki kadagiti punsionan ken dadduma a paset ti Maui.

"Daytoy ti gapuna a manmano a makita dagiti gagayyemmi," inlawlawagna ni Anacleto.

Idi 1962, naipan dagiti lallaki ti Haleakala camp iti sabali a disso. Kaaduan kadagitoy ti napan idiay Haliimaile village. Sabali laeng dagiti nangpetision kadagiti bukodda a pamilia tapno tumipon kadakuada iti Hawaii. Dagiti dadduma a lallaki, napan iti Korean camp, maysa a kampo nga asideg iti Maui Pine work station, sakbay ti Haliimaile village.

Idi 1963, nagtibnok iti liday ken ragsak ti biag ni Anacleto. Iti dayta a tawen, nagawid ni Anacleto idiay Filipinas tapno agatendar iti pannakaipumpon ti lalaki nga anakna. Iti dayta met la a tawen, iti party nga inangay ti maysa kadagiti kabagianna, iti umuna a gundaway, nasaripatpatanna ti natayag ken nalasbang a babai iti nagan a Nena De Guzman, manipud iti Santa Ignacia, Tarlac, iti Filipinas. Inako ni Anacleto nga "love at first sight" daytoy kenkuana. Saanna unay a naammuan ti pudno a kinatao ken dina napasiar ni Nena ta nakurang ti panawenna kadaydi a tiempo gapu ta nagsublin iti Hawaii.

Nagsurat ngarud ni Anacleto ken ni Nena para iti maysa a marriage proposal. Kinapudnona, naiturong ti surat ni Anacleto a marriage proposal iti ama ni Nena a mangdawat ti pammalubosna nga ikallaysana ti balasangna. Naragsakan ni Nena iti pammalubos ti ama daytoy ket inawatna ti marriage proposal ni Anacleto.

Idi ngarud Mayo 1967, nagsubli ni Anacleto idiay Filipinas tapno ikallaysana ni Nena. Idi Nobiembre 14, 1967, simmangpet ni Nena iti Hawaii tapno makitipon ken ni Anacleto. Adu ti talento ni Nena, maysa ditoy ti panagdait.

Idi Oktubre 17, 1968, naipasngay ti lalaki nga anakda, ni Ernelito Costello. Nagturpos ni Ernelito iti University of Pacific, Stockton, California iti kina-Business Adminstration. Nagtrabaho iti Insulet Medical Devices ken isu ti napusgan nga akinsakup iti pannakaimaniher iti sibubukel nga akin-laud a paset ti Estados Unidos. Nayasawa ni Ernelito ken ni dati a Laurie Leibmann. Dua ti annakda, ni Kyle ken Maile. Agdama nga agnaedda idiay Danville, California.

Daytoy man ti balakad da Anacleto ken Nena kadagiti nataengan: "Agwatwat iti inaldaw ken taripatoen ti bukod a bagi." Para kadagiti agtutubo kuna da: "Mapan agbasa ket awatenda koma ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian iti trabaho a serkan a saan koma lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

Napigsa ni Anacleto iti pisikal a bagi ken nasidap ti panagpampanunotna. Nagindeg dagitoy nga agkaingungot iti Haliimaile, Maui. Ket as maibilang a maysa kadagiti sakada, kaaduan a nangibusan ni Anacleto ti panawenna manipud 80s, 90s, ken 00s ket iti Haliimaile.

Dagiti Sakada a nakadkadua ni Anacleto iti Haliimaile ket isuda: Pedro Soriano, Guillermo Barut, Ricardo Tadeo, Silberio Yoro, Felix Bumanglag, Ricardo Yadao, Julian Palpallatoc, Felix Arafiles, Maximo Cabania ken Elpidio Cabalo.*

Agtrabaho ken Agurnong para iti Masakbayan

Agtrabaho ken Agurnong para iti Masakbayan
ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nabulod ti ladawan a naaramat]

"Agadal. Sumrek iti eskuela tapno daytoy ti pagpuonam iti trabaho. Ken tapno adda ipannakkelmo!"

 

AGTAWEN daytoy a Sakada iti 22. Idi 1946, napan ni Ernesto idiay Vigan, Ilocos Sur tapno agpirma iti kontrata ken mairaman nga agtrabaho kas maysa a plantation worker iti Hawaii.

Asino ni Ernesto?
-Nayanak ni Ernesto Agcaoili, Sr. idiay Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924. Nakapan iti Hawaii babaen iti barko a nagluganda [karaman pay dagiti sabsabali a lallaki a naawis nga agtrabaho] nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti nasao a barko iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Kadua ni Ernesto iti barko da Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr., ken sabsabali pay a padana nga Ilokano a nagturong iti Hawaii.

Nagbalin a nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena a nagpa-Hawaii. Para kenkuana, nagbalin daytoy a karit ken ekspiriensa.

Idi nakadanon ti barko a nagluganna iti Hawaii, naidestino iti Hilo, iti Big Island. Nagtrabaho daytoy iti tallo a bulan. Ket babaen iti tulong ni uncle na Isabelo Macapulay, immallatiw iti pagtrabahoan ni Ernesto iti Maui. Nagtrabaho iti East Maui Irrigation Plantation ti Paia. Nagyan iti two-bedroom house a kaduana da Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan ti kampo a nagyananda iti asideg ti Old Maui High School, a maawagan pay iti H'poko Camp. Agupa da Ernesto ken dagiti kaduana iti lima doliar iti kada bulan a panagyanda iti balay, karamanen ti danum ken elektrisidad a mabayadan iti panagupada. Ket iti trabaho, mabayadanda met iti uppat a doliar iti kada aldaw a panatrabaho.

Iti nasao a plantasion ti irigasion, agtrabaho ni Ernesto kas brakeman- isu ti mangimaton iti pannakaikarga dagiti unas iti tren a pakailugananna, kalpasanna, mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Nagtrabaho pay daytoy iti harvesting department ti nasao a kompania.

Kalpasan ti sumagmamano a tawen iti dayta a trabaho, naibaon ni Ernesto kas irrigation man [iggemna daytoy a trabaho agingga a nagretiro idi 1986]. Ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. ti nagbalin a long-time irrigation mate na.

Lagip ti Napalabas
-Iti pananglagip ni Ernesto dagiti naragsak nga aldawna idi iti H'poko Camp, narimat dagiti matana a nagestoria. Kunana, kanayonda a rummuar a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki iti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno agpasiar iti sabali a kampo, ken wenno makisala kadagiti nalalasbang a babbai iti nasao a kampo.

Kuna ni Ernesto a mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panangisala kadagiti babbalasang. Iti tunggal tawen, marambakan met ti Rizal day. Ti Rizal day ti kadakkelan a pasken a marambakan iti tunggal tawen. Ket kas kaugalian daytoy a panagtitipontiponda, mangidonar ti akinkukua iti plantasion iti sibubukel a baka a maparti ken maluto a pagsasangoan iti selebrasion.

Kuna ni Ernesto a paggaayatna la unay ti pallot isu a kanayon a sumurot a mapan makipallot [biangan], uray no agmulta iti sangapulo doliar. Kunana a no mabayadanen ti multa a sangapulo doliar, saanen nga ituloy dagiti polis ti mangtiliw kadakuada.

Ni Ernesto ken ti pamilia
-Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa.

Inako ni Ernesto a nagutigot ti riknana gapu iti pintas ni Rosita. Aktibo idi ni Rosita a nagserbi iti simbaan ken komunidad. Agpadada ketdi nga aktibo iti Kahului Filipino Community Association ken ti Saranay of Maui.

Dagiti bunga
-Inauna ni Ernesto, Jr. Nagtrabaho iti Haleakal Observatory.

Ni Roxanne Tejada ti maikadua. Nayasawa ken ni Paul. Nagtrabaho iti Kapiolani Children's Hospital, Honolulu kas executive secretary.

Ni Darlene Gascon, maikatlo. nayasawa ken ni Alfred ken nagtrabaho iti Safeway Bakery.

Inaudi ni Leticia Akahi ken nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ken kaay-ayo ni Ernesto ti agpasiar iti Old Kahului Shopping Center tapno makiinnistoria wenno agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda kadagiti padana a sakada. Ket kas met la ken ni Ernesto, naragsak dagitoy padana a sakada a manglagip iti napalabasda iti kampo ken iti trabaho.

Ti balakad ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agragsak! Saan a panunoten iti panagurnong ti kuarta. Paragsaken ti bagi!"

Ket para kadagiti agtutubo kunana: "Agadal. Sumrek iti eskuela tapno daytoy ti pagpuonam iti trabaho. Ken tapno adda ipannakkelmo!"

SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen...



ISU ni Maria Virginia Barroga Bringas..

Balo ni Francisco Reyes Bringas a nagtrabaho iti kaunasan ken taga-Waimanalo, Oahu. Ken maysa a sakada.


Ni Virginia ti nangbayabay ti pamilia a pinanawan ni Franciso. Isu ti pannakaama. Isu ti ina. Akemna ti amin. Ken manangngaasi.


Nupay imbubosna amin a panawenna iti pamilia, saan a nagreklamo iti inaramidna. Adda ketdi ragsak ken bunga ti panagsakripisiona. Ita, naalana aminen a kakabsatna iti Hawaii agraman ti pampamilia dagitoy.




Asino daytoy puon ti nakapanan ni Virginia idiay Hawaii?
Nayanak ni Francisco idi Abril 15, 1913 idiay Abra. Napan ni Francisco iti Hawaii idi agtawen iti sangapulo ket uppat. Nakurang idi ti tawen ni Francisco. Ket ammona a saan nga awaten dagiti pannakabagi ti ahensia a nagrekruta kadakuada. Nagipamuspusan ni Francisco ta agragut unay mapan iti Hawaii. 

Binulodna ti birth certificate ti kasinsinna, ni Efren Bringas, tapno daytoy ti mangipaneknek nga agtawen ni Francisco iti sangapulo ket walo ken kualipikado nga agtrabaho.


Kadagidi a tiempo, saan a palubosan ti Hawaiian Sugars Plantation Association [HSPA] dagiti menor de edad nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. Ngem nagballigi ketdi ni Francisco a nangipamuspusan iti ipapanna idiay Hawaii.


Ket idi nagsapata ni Francisco a kas US Citizen, ti met laeng pudno a naganna a Francisco Reyes Bringas ti inaramatna.




Umuna a tedted ti ling-et
Simmangpet ni Francisco iti Hilo, Hawaii idi 1927. Para ken ni Francisco, narigat a trabaho ti panagputedna iti unas. Nalabit, saan pay idi a sanay nga agkapudotan ken ubing ni Francisco para ti daytoy a klase ti trabaho. 

Di nagbayag, immallatiw ni Francisco idiay Lanai tapno agtrabaho iti kapinyaan. Ken namnamaen ni Francisco a nalaklaka ti trabahona ditoy. Ngem nagbiddut.

Saan a nagbayag iti Lanai, napan idiay Oahu tapno birokenna ti nalaklaka ken al-alisto a serkanna a trabaho. Iti Oahu, nagtrabaho ni Francisco a kas maysa a taxi driver iti sangapulo ket lima a tawen. Nagtrabaho pay a kas dishwasher iti maysa a panganan. Nayon ti mateggedanna iti aginaldaw a gastosenna.


Ambisioso ni Francisco. Kayatna a gundawayan dagiti nakalukat nga opurtunidad a sumangbay kenkuana. Ket di nagbayag, inawatna ti maysa a trabaho. Custodian iti Mokapu Elementary School ti Kaneohe, Oahu. Sabali pay ti sinerkanna a trabaho a kas librarian ken katulongan ti maysa a mangisursuro. Nagtalinaed ni Francisco iti eskuela ken iti dayta a trabaho iti lima a tawen.




Da Francisco ken Virginia
Idi agtawen ni Francisco iti 53, napanunotna ti napan nagbakasion diay Filipinas. Kayatna ti sumapul iti asawaenna. Ket maysa kadagiti kabagianna ti nagbalin a rangtayna tapno isapulanda ti agbalin a kasimpongalanna. Kayat ni Francisco ti ubing a maasawa.


Ngem sakbay dayta, napan immuna binisita ni Francisco ti maysa ken nasayaat unay kenkuana a gayyemna, ni Juan Cabansag idiay Urdaneta, Pangasinan. Kas met ken ni Francisco, bakasionista ni Cabansag.


Saan a nagballigi ti immuna a plano nga inyuswat ti kabagian ni Francisco gapu ta idiay Urdaneta, naam-ammo ni Francisco ti sabali a balasang. Dinamag ni Francisco iti balasang a naam-ammona no adda pay sabali a kabsatna a babai gapu ta ubing unay daytoy a para kenkuana. Kasta unay ti ragsak ni Francisco idi naammuanna nga adda in-inauna a kabsat daytoy ub-ubing a balasang a naam-ammona.


Di unay nagbayag, naam-ammo ni Francisco ni Maria Virginia Barroga, ti inauna a kabsat ti ub-ubing a balasang. Nalapsat ni Virginia. Estudiante iti maysa a kolehio. Ngem di napakadaan a pasamak, naatake ken pimmusay ti angkel ni Virginia nga isu ti mangmangted ti pinansial a suporta iti panagadalna. Saan a natuloy ni Virginia ti nagbasa ket kapilitan a nagsardeng daytoy iti panagkolehiona. Ngem kas tay pagsasao, "no nagrikep ti maysa a ridaw, maluktan met ti sabali."


Ket kasta ti kapaspas dagiti pasamak ken ni Virginia-- babaen ti saranay ni Francisco, nagtuloy met laeng a nagbasa ti balasang. Ngem impudno ni Virginia ken ni Francisco a saan pay daytoy a nakasagana a makikallaysa iti baro. 

Inrason ni Virginia a saan pay a nakasagana iti panunot, emosional ken ti seksual a kapasidadna tapno awatenna ti baro. Iti dayta a nangngeg ni Francisco, nagkatawa laeng ti baro.


Innayon ni Virginia, ti panagadalna ti kayatna nga umuna nga iringpas tapno tumulong daytoy a mangisakad ti kasapulan a pinansial ti pamiliana. Banag a nagraeman ni Francisco ken ni Virginia. Inako pay ti balasang ken ni Francisco a ti kaadda ti edukasion a magun-odna ti tulbek tapno makabirok iti nasayaat a trabaho. Ken arapaapna a tulongan dagiti adienna iti panagbasada.


Kuna ni Virginia a narigat ti biag idi-- ket nagsakripisio ngarud daytoy para kadagiti kakabsatna. Ket babaen ti panangiturong ti Dios kenkuana, nasursuro ni Virginia nga inayat ni Francisco-- ti kaingungotna. Impanakkelna pay a nasayaat nga ama ken asawa ni Francisco.


Gapu ti naimbag a gasat a naawatda manipud iti Namarsua, nakapan metten dagiti amin a pamilia ti kakabsat ni Virginia iti Hawaii tapno agdedennada a sangkaamaan. Ken tapno agyaman ken agrag-oda iti bunga ti panagsakripisio ni Virginia kadakuada.


Sinaruno ni Virginia ni Francisco a nagturong iti Hawaii idi 1967. Nagnaed dagitoy nga agasawa iti Waimanalo, Oahu, iti Sugar Plantation Housing ti agarup sangapulo a tawen.


Tapno masupusopan ti mapastrek a kasapulan ti pamilia, naglako ni Virginia kadagiti natnateng ken sabsabali pay a produkto a naggapu idiay Filipinas.


Kunana, "Narigat ti panagbiag. Ngem gapu ti determinasion, nalasatanmi amin dagitoy a pannubok."




Naparaburan da Francisco ken Virginia iti tallo nga annak:
Ni Francis Sonny ti inauna. Nayasawa ken ni Stephanie ken dua ti annakda.

Nagretiro ni Francis iti US Navy ken nagtrabaho iti UPS.


Ni Susan Castilleros ti maikadua. Nayasawa ken ni Peter ken dua ti annakda. Nagtrabaho iti Castle Hospital.


Ti inaudi, ni Francisco Bringas, Jr. Nayasawa ken ni Kanami ken lima ti annakda. Nagtrabaho ni Francisco, Jr. iti maysa a construction company.



Kuna ni Virginia kadagiti kapatadanna: "Saan nga agimut. Agparaburka ti ania man nga adda kenka iti komunidad ken tumulong kadagiti ganuat a pagsayaatan ti simbaan." [Nagbalin a naimbag ti Estados Unidos kenkuana isut' gapuna a kayatna nga iburay dayta a kinasaayat kadagiti makasapul iti tulong.]


Kadagiti agtutubo kuna ni Virginia: "Agbasa a naimbag gapu ta daytoy ti kakaisuna a pangbigbig kadakayo ti kagimongan."


Kaay-ayo ni Virginia ti agmula, mangurnos kadagiti sabsabong ken agluto. 

Aktibo daytoy iti simbaan a pagpapaayanna a kas Eucharistic Minister, church cleaner ken miembro ti aloha committee.


Naanus ken managipateg ni Virginia iti denna ni Francisco bayat ti adu a tawen a nagsagaba ti sakitna agingga a pimmusay daytoy idi Disiembre 3, 2005 iti edad a 92.


Sakripisio-- balikas a napnoan unay kaipapananna ta no dadduma, narigat pay nga aramiden ti kayatna a sawen. Ngem kas ken ni Virginia, saan a pulos a magatadan ti inaramid ken panangiduyakyakna ti pammateg ken ayatna iti pamilia dagiti kakabsatna.*



SAAN A MAGATADAN TI PATEG KEN AYATNA KADAKUADA
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

AGSAKDUKAYO KOMA ITI KINASIRIB

AGSAKDUKAYO KOMA ITI KINASIRIB ni Rudy Ram. Rumbaoa AGTAWEN iti duapulo ket dua ni Ernesto Agcaoili, Sr. idi napan idiay Hawaii. Nangato ti arapaap ni Ernesto para iti pamiliana isu't gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma iti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag. Ken kayatna ti agurnong iti adu a kuarta para iti masakbayanna. Maysa a sakada ni Ernesto. Ngem asino ni Ernesto? Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. idiay Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924. Napan iti Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti nagluganan a barko ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946. Agingga a sibibiag, saanto a malipatan ni Ernesto dagiti kinalugananna a lallaki iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda iti Hawaii. Innaganna ida a kas Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr. Kas met iti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki iti naraniag ken napimpintas a masakbayanda iti Hawaii. Kayatda a makalung-aw iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada. Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana iti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid iti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy kenkuana a karit ken ekspriensa. Idi makadanon ti barko a naglugananda ti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar iti pagtrabahuanna iti Maui. Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation ti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki; da Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp. Lima a doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona. Agtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton iti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill. Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan iti sabali a trabaho-- ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986. Saan a malipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinakaduana iti dayta a trabaho. Naragsak met iti kampo Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagda iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto. Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan ti tunggal panagsala iti maysa a doliar. Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy para kadagiti Filipinos. Ket kas kaugalian, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion. Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no manarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan iti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya. Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti pusaksak ni Rosita. Gapu iti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita. Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM]. Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita: Ni Ernesto, Jr., inauna. Agtrabaho iti Haleakala Observatory. Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Agtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary. Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken agdama nga agtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului. Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi. Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers, hanafuda. Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan. Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para iti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!" Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdukayo koma iti kinasirib ta awan ti makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"