Sakada

Maysa a buya dagiti sakada iti Hawaii a nagbagkat ken nagilugan kadagiti napuros a pinya iti trak.

.

.

.

.

.

SAKADA

Ammuen Pay Daytoy, Sakada

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #hawaii #filipino #ammuenpaydaytoy #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[nabulod ti ladawan a nausar]

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

.

.

.

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker.

Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.

Ngem asino ni Ernesto?

Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.

Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...

Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp.

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.

Naragsak met iti kampo...

Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.

Ababa a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto

Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.

Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*

.

.

.

.

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

Rudy Ram. Rumbaoa

Fil-Am Observer Article

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #ammuenpaydaytoy #filipino #hawaii #ernestoagcaoilisr #oktubre #filamhistorymonth #vintar #ilocosnorte #ssmaunawili #pantalan #cabugao #ilocossur #salomague #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

KET NAIRAMANDA ITI PAKASARITAAN TI HAWAII

ket ney, ammuem met daytoy pada a filipino nga agindegen iti hawaii. ana met makunam, kompad?

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

---

IDI 2008, impasa ti Hawaii State Legislature ti HB 3343 HD1, a mangdesignar wenno mangitudo ti bulan ti Oktubre a kas Filipino-American History Month. Nakapasa iti House of Representatives ken iti Senado ti singasing a paglintegan ket pinirmaan ti Gobernador tapno mamagbalin a naan-anay a linteg idi Abril 15, 2008. Ti nasao a linteg ket inyam-ammo ni Representative Joey Manahan [D29-Sand Island, Kalihi Kai, Kapalama] ken miembro ti Filipino Caucus. Ti Fil-Am History Month ket maramrambakanen iti Estados Unidos manipud pay idi 1988. Nupay kasta, ti Hawaii State Legislature ti immuna a governing body a nangbigbig ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am History Month.

Naramenan ti agdama a henerasion dagiti Filipino-Americans ti Hawaii iti nangato nga arapaap a nangsagrap ti benepisio a gapuanan dagiti nagtaudan a kaputotan wenno nagannak a nagkapkapudotan a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan idi un-una. Ngem no saan a gapu kadagitoy maawagan iti "Sakadas" a nanglukat iti ruangan ti naranraniag a masakbayan kadagiti simmaruno a kaputotanda, asino ni Filipino iti Hawaii ita?

Iti panagtultuloy a panagsangpet dagiti ubbing a henerasion, dagitoy ti mangbalbaliw ti ethnoculture ti America. Iti ingangato ti bilang ken ilalawa ti socio-economic ken opurtunidad ti edukasion ti mangted iti panagtalek ken kababalin a mangitandudo ti birtud ti namnama wenno napintas a pannirigan ti biag iti laksid dagiti karit ken pannubok kadagitoy baro a kameng ti sosiedad ti America. Saanen nga ibain ti kultura a nagappuan.

Pudno, nasagrap no di pay ket inawat dagiti ub-ubbing a henerasion a Fil-Ams ti nangatngato a klase ti edukasion, ad-adu a trabaho a pagserkan, ti kaadu nga ammoda no maipapan iti kompleksidad ti politika, panagtalek iti bukod a kinatao ken kabaelan, ken adda kadakuada ti tulbek a manglukat ken mangyuswat kadagiti kabaroanan nga idea a mayataday iti agdama a panawen. Kayatna a sawen, adun ti nagluposanen no maikumpera iti nagsaadan dagidi nagkauna a Filipinos iti Hawaii, nasuroken sangagasut a tawen ti napalabas. Ket agtultuloyto latta nga agsangpet dagiti ubbing a henerasion tapno sapulenda ti naranraniag a masakbayanda kadagiti pilida a pagilian a papanan, ngem ti Estados Unidos ti primaria a destino ti kaaduan- ti maawagan iti "land of the freedom."

Dagiti kaduogan a paradigmo ti nangted iti dalan kadagiti kabaroanan a konsepto kas iti diversity wenno kinaadu/kinasabsabali, nagkaadu a klase ti kultura, padapada nga opurtunidad, panangawat iti aksion nga umiso, pannakairaman wenno inclusion ken kinapudno ti politika iti nagbalinen nga aginaldaw a lengguahe iti America ken ti pannakirelasion iti sosiedad.

Dagiti Filipino ti kaalistuan ken kadakkelan ti bilang nga ethnic minority iti Hawaii gapu ti agtultuloy a panagadu dagiti agsangpet manipud iti Filipinas. Adda pattapatta nga 3,500 wenno nasursurok pay a bilang dagiti imigrante, kaaduan kadakuada ti ub-ubbing ken agtutubo ti sumangpet iti tunggal tawen

Adda maipagarup nga 85 a porsiento dagiti Ilocano a mangbukel ti komunidad dagiti Filipino- ket ti natibo a pagsasao ti kangrunaan nga aramatenda, ti Ilokano. Adda met sumagmamano a bilang dagiti Bisayano [manipud iti Central Region], ken Tagalog. Ket agsao dagitoy iti bisaya ken tagalog. Sabali laeng dagiti taga-Pangasinan, La Union, Tarlac ken dadduma pay a kabangibang a probinsia nga adda metten iti Hawaii. No ar-arigen, kasla u-ong nga agtubo ken agadu ti puli ni Filipino.

Iti itutupuar ti middle class, adu met latta ti agtartrabaho iti working class. Iti panagadu ti management, propesional ken kaarngi a pagtrabahuan, adda maipagarup nga apagkalima dagiti agtutubo-nataengan ti nairakurak a naduktalan a maibilang iti daytoy a kategoria. Karaman ditoy a propesion dagiti doctor, nurses, therapists, abogado, inhinyero ken business executives. Buklen iti 41 a porsiento, no di pay nasursurok ti grupo iti benneg ti sales and administratives, idinto a dagiti hotel workers, housekeepers, polis ken sabsabali pay a sektor ti mangbukel iti 30 a porsiento.

Kadagupan dagiti propesional iti komunidad dagiti Filipino, maibilang a dagiti mangtartaripato iti salun-at ti kaaduan kadakuada. Sabali laeng ti sektor dagiti nanarses, medical technologists, ken medical aides wenno caregivers. Nairakurak nga adda maipagarup 95 a porsiento a Filipino ti kaaduan a home care owners wenno operators.

Adda met nasurok maysa a porsiento a Filipino teaching faculty iti University of Hawaii, Manoa. Immadu met ti bilang dagiti estudiante a Filipinos a nagparehistro/nagpalista nga agbasa iti nasao nga unibersidad. Ibagian ti dakdakkel a populasion dagiti Filipino iti benneg ti arte ken entertainment industry kas iti jazz, Hawaiian music, hula, hip-hop ken panagsala

Iti pannakamodernisasion ti Hawaii, napataud dagiti lider iti umuna a henerasion ti Filipino-Americans. Naggapu dagitoy iti immuna nga edukado a nagannak a Filipinos nga immay iti Hawaii. Nairamanda iti makunkuna a "1954 Democratic Revolution in Hawaii."

Nabotosan ni Peter Aduja, umuna a Filipino lider a nangibagi iti Lehislatura ti daan a teritorio ti Hawaii. Maysa nga abogado ni Aduja a simmangpet iti Hawaii manipud iti probinsia ti Ilocos Sur. Naulit ti pannakailayon ken pannakaipatugawna iti Kongreso kalpasan a nagbalin ti Hawaii nga estado ti America idi 1959.

Maysa pay nga abogado, ni Ben Menor, a simmangpet met iti Hawaii idi kabankannuaganna manipud iti probinsia ti Ilocos Norte, ti umuna a Filipino a nakagun-od ti pammigbig babaen iti pannakadutokna iti Justice of the Hawaii Supreme Court. Ni met laeng Menor ti immuna a Filipino a nabotosan iti State Senator manipud iti grupo dagiti umuna a henerasion ti Filipino.

Idi tawen 1994, nabotosan ni Benjamin Cayetano a kas Gobernador iti estado ti Hawaii. Isu ti kaunaan kadagiti ethnic group a nabotosan a gobernador idi panawenna. Ken isu ti maikadua nga Asian-American a nabotosan a gobernador iti estado ti America.

Idi 1998, nailayon manen a kas gobernador. Nagretiro iti serbisio kalpasan ti 28 a tawen a panagpapaayna a kas gobernador, Lt. Governor, state legislature ken housing commissioner. Ni Cayetano ket anak ti marigrigat a pamilia a taga-Pangasinan. Nupay adu dagiti karit ken pannubok a naglasatan ti biagna, naileppasna ti kurso a kina-abogasia iti Loyola University ken Bachelor of Arts iti UCLA.

Maysa kadagiti makapainteres a panunoten wenno lagipen mainaig iti political career ni Cayatano ket iti saanna a panangaramat ti kina-Filipino-na idi nagkandidato. Malagip nga idi damona ti nangabak, nagpaidasig daytoy iti maysa a distrito ti Hawaii a kaaduan nga agnaed ditoy ket Japanese-Americans. Daytoy ti nangpaneknek a saan a makasupusop ti tulong ti maymaysa a kultural a grupo iti kondision ken no seknan iti panagkandidato. Kasapulan ketdi ti tulong ti dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo. Agpayso, makatulong ti bukod a puli, ngem importante met kas maysa a kandidato, masapul a denggen ti isingasing ken/wenno iyarungaing ti sabali a puli/kultura, networking wenno grupo dagiti kunektado a tattao ken serbisio, ken ti pannakabangon ti nalawlawa nga interethnic alliances tapno agballigi iti politika.

Iti lokal a politika ti Hawaii, naimaldit met ti nagan dagiti lider ti Filipino-Americans. Kas ken ni Eduardo Malapit, isu ti kaunaan a mayor iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas Mayor ti Kauai idi 1974.

Ni Lorraine Rodero-Inouye, kaunaan a babai a Chief Executive iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas mayor ti Big Island idi 1990. Nabotosan pay kas State Senator. Naggapu ti pamilia ni Rodero-Inouye iti maysa kadagiti immuna a 15 a sakada a simmangpet iti Hawaii idi 1906.

Sabali pay a maipannakkel a patanor ni Ilocano isu ni Artemio C. Baxa. Nayanak ken dimmakkel iti Barrio Teppang, Bacarra, Ilocos Norte, ken immay iti Hawaii idi 1967. Ni Baxa ti kaunaan a naturalized American a naggapu iti Filipino a puli/ramut a nadutokan a hues iti 2nd Circuit Court. Gapu iti daytoy, nairaman met a naimaldit ti naganna iti pakasaritaan dagiti Filipino iti Hawaii.

Nagserbi ni Baxa a presidente iti Maui County Bar Association, iti Per Diem Court, ken iti Department of Prosecuting Attorney. Idi tawen 1998, nairaman ti nagan ni Baxa iti listaan dagiti innem a kandidato babaen ti Judicial Selection Commission para iti nominasion ti 2nd Circuit Court Judge. Inaprobaran ti Senado ti nominasion ni Baxa. Dagiti miembro ti Maui County Bar Association ken ti Hawaii State Bar Association [HSBA] ti nangted ken Baxa iti kangatoan a botos a naawat wenno nagun-od ti maysa a kandidato.

Aktibo ni Baxa iti komunidad dagiti Filipino. Naawatna ti "Gintong Pamana" Leadership/Achievement Award nga inted ti Filipino Chamber of Commerce, Maui. Sabali laeng ti "Progress Award in Law" a naawatna manipud iti United Filipino Council of Hawaii. Nagbalin a modelo iti pannakaiyimplimentar ti Maui County Immigrant Services Program ken ni Baxa met laeng ti immuna nga empleado a naawat iti daytoy a programa iti babaen ti administration ni dati a Mayor Cravalho.

Kuna ni Baxa a dua ti nagbalin nga importante iti biagna no apay a natun-oyan ti balligina iti agdama. Umuna, ni tatangna, a nangted kenkuana iti amin a masapul ken pinansial a pannuporta idi nagbasa daytoy idi adda pay la idiay Filipinas; ken ti kaingungotna a nangipaay kenkuana iti moral a suporta idi nagsubli daytoy a nagbasa idi adda iti Hawaii.

Ken saanto met a malipatan dagiti dadduma a Fil-Ams a nagserbi iti konseho ken dadduma pay a posision iti gobierno- naimaldit metten dagiti nagnaganda iti pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii. Kasta met a karamanda a nangparimat pay ti imahe ni Filipino kadagiti sabsabali a puli wenno kultural a grupo a kapulpulapolda iti inaldaw a panagbiagda iti Hawaii.

Kas met la kadagiti kaaduan a historiador, insurat dagiti American social scientists a ti komunidad ti etniko, wenno mainaig iti maysa a grupo a kultural iti maysa a dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo ken ethnicity ket saan laeng a makuna a sibubukel wenno interemente a parte wenno paset ti maysa a naisangsangayan nga aspeto wenno karakteristiko a banag a nasurat iti sosial a sistema ti America ken ti pakasaritaanna.

Ket kas met la iti kaaduan a kultura ti komunidad iti Estados Unidos, saan laeng a maymaysa ti makuna a komunidad dagiti Filipino. Agdepende ketdi iti kaadu, pangal ti panagdur-as iti sosio-kultura, langa, wenno karakterismo ti sosial/institusion ti gimong kas iti impormal ken pormal, pannakirelasion iti pang-ekonomia a politika ti lokal, siudad, ken estado.

Ket wen, saantay' koma a lipatan a nasukog ken natagibi ti panagdur-as ti komunidad dagiti Filipino iti Hawaii gaput' pannakasapulda idi iti trabahador a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan...nga isut' nanglukat iti naranraniag a masakbayantayo ita. Wen, isudat' pudpudno a pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii.

.

.

.

.

.

KET NAIRAMANDA ITI PAKASARITAAN TI HAWAII

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #filammonth #historymonth #filipino #american #impormatibo #artikulo #hawaii #ammuenpaydaytoysakada #pakasaritaan

[Nabulod dagiti ladawan a nausar]

 

Ammuen Pay Daytoy, Sakada

Ladawan dagiti Sakada a Filipino iti Kaunasan ti Hawaii

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

ARSENIO MIGUEL JACINTO: Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali

MAIKATLO nga anak ti Dios-ti-aluad da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto. Napan ni Arsenio idiay Hawaii a kas maysa a sakada idi tawen 1946 tapno makidaksanggasat ken mangsapul ti naraniag a masakbayan nga agpaay iti pamiliana.

Asino ni Arsenio?

Nayanak idi Disiembre 14, 1921, ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Inesponsoran ni ulitegna Perfecto Baraoidan ti ipapanna idiay Hawaii a kas maysa a contract laborer.

Agtawen laeng iti beinte singko idi panawanna ti bukod nga ili. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna Jose Alipio ken Alfredo Saribay. Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili.

Nagrubbuat da Arsenio iti pantalan ti Salumague, Cabugao, Ilocos Sur, idi Agosto 30, 1946. Simmanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, Maui, sangapulo ket innem nga aldaw kalpasanna a nagluasda. Nailuganda a naipan iti Pioneer Mill Co. Ltd., Lahaina, apaman a nadanon ti destinoda.

Naibalay da Arsenio ken dadduma pay a sakada iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti kiskisan. Nagindeg dagitoy iti kampo nga addaan ti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup sangapulo ket innem amin a tao ti agyan iti dayta a balay. Naited kadakuada ti bukod a paglutoan tunggal dua a katao.

Kalpasan ti tallo nga aldaw, nangrugi a nagtrabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter [aglammua iti ruot]. Natrabaho iti unos ti makatawen. Nagsueldo iti 40 sentimo iti kada oras, wenno $2.30 iti tunggal aldaw.

Kalpasan ti maysa a tawen, nagbirok iti sabali a trabaho. Nagbalin nga irrigator, wenno isu ti agpasayak kadagiti mula ken trabahona daytoy agingga a nagretiro idi 1983 a nagsueldo iti $10.00 iti kada oras.

Biag iti Waine'e Village ken ti trabaho

Iti Waine'e Village, kaay-ayo dagiti Filipino sakada ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay ti agpallot [chicken fight]. Paggaayat pay dagiti lallaki ti agsala iti social dances--a maawagan iti manzo, no sadino nga agbayad ti makisala a lalaki tapno maisalana ti babai. Maaramat wenno mausar ti maur-or a kuarta a pagbayad nga agserbi kadagiti sabsabali pay a pasken, wenno pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agkandidata a reyna iti communal celebrations a kas koma ti Rizal Day.

Bayat ti panagtrabahona iti Pioneer Mill, nagbalin a miembro ni Arsenio iti International Longshore Warehouse Union [ILWU]. Nagbalin nga instrumento iti ILWU a nagdur-asan ti kondision ti trabaho dagiti miembro a kas iti pannakaingato ti sueldo, health benefits ken dadduma pay a kalintegan dagiti mangmangged.

Saan a malipatan ni Arsenio a nakipaset pay iti dua a welga nga inangay ti unyon.

Kalpasan a nagretiro iti Pioneer Mill, nagtrabaho ni Arsenio a kas

part-time custodian iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart High School.

Idi tawen 1963, nagawid ni Arsenio idiay Filipinas tapno agbakasion. Naam-ammona ti ubing ken napintas a balasang ni Victorina Lazaro, tubo iti Siudad ti Laoag. Nagam-ammoda iti balasang babaen ti surat.

Nairana unay nga agpagayam idi ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagiti dua nga agpagayam a nagipaw-it iti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Nagutigot da Estanislao ken Filemon a mangipatulod met ni Arsenio iti surat ken ni Victorina. Nagballigi ken nagbunga dagiti impatulod ni Arsenio a surat ken ni Victorina.

Idi nagsubli manen ni Arsenio idiay Filipinas iti tawen 1965, bulan ti Disiembre, nagam-ammon da Arsenio ken Victorina iti personal--iti Manila. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Embahada ti Estados Unidos iti Manila iti isu met la a bulan. Kalpasanna, naangay ti sabali pay a panagkallaysa iti simbaan ti Laoag idi Enero 5, 1966. Nagdennada laeng iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 1966. Di nagbayag, simmaruno metten ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966

Bunga ti ayan-ayat

Naparaburan da Arsenio ken Victorina iti uppat nga intelihente nga annak:

Ni Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred Heart High School ken Lahainaluna School. Kalpasanna, simrek iti armada ti Estados Unidos manipud 1986-1990. Naidestino idiay West Germany iti tallo ken kagudua a tawen.

Maysa a vehicle mechanic. Nagtrabaho iti Westin Maui a kas irrigation housekeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino, ngem addaan tallo nga annak iti immuna nga asawana-- da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce. Dua met ti siumanna, da Makana ken Kalani.

Ni Edith Jacinto ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Adminstration Degree in Accounting. Nagtrabaho a kas Administrative Manager ti Bubba Gump Shrimp Company.

Maikatlo ni Jane Arruda. Nagturpos met iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Maysa nga Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili a third runner-up iti Miss Maui Filipina Pageant a nakisalipanna idi 1995. Kaay-ayona ti agsala iti hula idiay Old Lahaina Luau. Magustonna pay ti agbiahe iti sabali a lugar. Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda, da Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek. Nagatendar iti Sacred Heart High School, Lahainaluna [Class Salutaturian- 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc. Maysa pay a Pre-School Teacher idiay Florida sakbay a nagsubli iti Hawaii. Napadayawan pay a kas maysa a tsampion iti Maui District Spelling Bee idi 1988. Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.

Ti balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan innimonan."

Kunana met kadagiti agtutubo: "Mapan agbasa tapno agsakdu iti napintas nga edukasion. Agpartuat nga awan riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

Kaay-ayo ni Arsenio ti agbiahe iti sabali a lugar. Napadasannan ti nagpasiar idiay Las Vegas, Washington D.C, Atlantic City ken San Francisco. Paggaayatna ti agbuya iti wrestling, agmula kadagiti nateng ken ag-baby sit kadagiti appokona. Aglaba pay iti bukodna a pagan-anay. Agdalus ken aglammua iti arubayan ti balay.

Nagbalin a rangtay ni Arsenio iti dua pay a kabsat ken kabagianna iti ipapanda idiay Hawaii.

.

.

.

.

.

ARSENIO MIGUEL JACINTO:

Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayon ti Makikappia iti Sabali

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoy.sakada.blogspot.com

[Nabulod ti ladawan a naaramat. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipino sakada iti kaunasan]

RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

[Kaabay ni Ricardo Casio ti winning machine
iti panagay-ayamna idiay Las Vegas]

[Rebecca Saldua, Ermelita Casio, Ricardo Casio, ken Eric.
Naala ti ladawan iti panagkasangay ni Ricardo.]

AM-AMMO ni Ricardo Casio a kas "Cardo" kadagiti gagayyem ken am-ammona. Manipud Narvacan, Ilocos Sur, a nakayanakanna, nagturong iti Hawaii idi 1946.

Kadua ni Ricardo dagiti ginasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii, a maymaysa laeng ti gagemda amin: "sapulen ti naranraniag a masakbayan ken gasat iti isla ti paraiso." Ta narigat ken awan ti natalged a pagtrabahuan idi a tiempo. Sa maysa pay, lepleppas ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Nayanak ni Ricardo idi Enero 28, 1924 iti nalengleng a barrio ti Parparia, ili ti Narvacan.

Ammo ni Ricardo no kasano ti rigat ti panagbiag, ta napasaran ken namulagatanna daytoy manipud kinaubingna. Ket gapu ti daytoy, no mabalbalin, dina kayat a mapadasan ti rigat a linak-am dagiti nagannakna. 

Agtawen laeng ni Ricardo iti 22 idi madesisionanna ti mapan iti Hawaii. Naawat a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili babaen iti bileg ti petision ti Dios-ti-aluadna Jose Cabanayan. Ket apaman a nakasanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Kahului, Maui, dagus nga inlugan ida dagiti personnel ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC &S] iti trak karaman dagiti dadduma pay a lallaki a pakaibilangan da Alejandro Cambe ken Pedro Cabudol tapno maitulodda iti kampo a pakaibalayanda, iti Camp 13. Masarakan daytoy a kampo iti nagbaetan ti Puunene ken Kihei, ngem nagbalin itan a kataltalonan ken pagmulaan ti unas.

Maysa a pagwadan a plantation camp ti Kampo Trese. Naulimek a lugar. Napalawlawan daytoy iti kaunasan. Saan pay nga aspaltado wenno sementado dagiti kalsada a kumamang iti kampo idi. Sa maysa, kabatoan ken tapoktapok ti pagnaan. Adda met pampubliko a banio ken kasilias. Ngem idi mapaseraan ti kampo idi tartaraudi ti tawen 1950s, immakar ni Ricardo iti sabali a kampo, iti Alabama Camp nga asideg iti kiskisan ti Puunene.

Iti uneg ti nasao a kampo, naragsak dagiti lallaki nga agindeg ditoy nupay nagtitiponan ti sabali a puli ta adu dagiti aktibidad a maang-angay kas paset metten ti pagliwliwaanda. Kas koma iti Rizal Day Celebrations ken punsionan. Wenno paboda, birthday ken buniag. Amin dagitoy a pasken ket nalatak idin iti kampo. Ngem kas iti Kampo Trese, napaserraan ti Alabama Camp idi 1963. Immakar manen ni Ricardo iti Kahului, iti Naholo Circle.

Pagpiaanna ken ni Ricardo, trabahuenna ti aniaman nga idiaya ti HC &S kenkuana. Kas koma ti panaglammua, pasuyotanna iti pestisidio dagiti ruot ken uray pay iti panangimaniher ti irigasion. Nagbayag dita a trabaho agingga a nagretiro idi 1986. 

Kuna ni Ricardo nga adu a rigatna iti trabaho, ngem inan-anusanna. Agawat laeng iti 50 sentimo kada oras a panagtrabahona nga agmalmalem. No dadduma, aglabes pay iti walo nga oras, wenno ti naituding nga oras a panagplanto iti trabaho. Inan-anusanna ketdi. Pinampanunotna ti masakbayan ti pamiliana. Ngem sakbay ti panagretirona, napadasanna pay laeng ti nagawat iti 7 a doliar iti kada oras a panagtrabahona iti kataltalonan.

Taldiap iti Ina a Daga a Naggapuan

Iti Filipinas kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Ricardo iti Philippine Army babaen ti mandar ken panangiturong ti gobierno iti Estados Unidos.

Immuna a nayasawa ken ni dati ken Dios-ti-aluadna Veronica Acoba. Awan ti anakda, ngem nagadaptarda iti tallo nga ubbing: Nagnaed ni Richard idiay South Carolina ken nayasawa ken ni Karen. Lima ti annakda a lallaki.

Dagiti dua pay a naadaptar nga ubbing isu da: Valerie, adda iti Nevada ken nayasawa ken Jeff Farley; ken ti maysa isu ni Robert, adda iti Maui. Ni Imelda ti kasimpungalanna, ken addaanda iti uppat nga annak.

Iti maikadua a gundaway, nagasawa manen ni Ricardo. Ni Ermelita "Mely" Elevena ti pili ti puso ni Ricardo. Ket segun ken ni Ricardo, managayat ken manangipateg ni Mely. Tubo iti Tayum, Abra, ni Mely ken nagam-ammoda laeng ken ni Ricardo babaen ti penpal.

Linagip ni Ricardo a nayam-ammo laeng kenkuana ni Ermelita babaen ti maysa a nasinged a gayyemna, ni Eusebia Cabudol. Nagkasar dagti dua iti Manila idi Marso 3, 1980. Ket kalpasan iti nakurang a walo a bulan, idi Nobiembre, simmaruno ni Ermelita iti Hawaii. Naparaburan dagitoy nga agasawa iti maysa a nalungpo nga anak a lalaki, ni Eric.

Nagtrabaho ni Eric iti Maui Hansen Distributor. Balligi met a negosiante ni Mely. Nalatak dagiti creative craft ken goods a lako ni Mely kadagiti Carft Fairs ken kadagiti lokal a pagtagilakuan ken merchandize iti Maui.

Maysa nga avid fan reader iti Bannawag ni Ricardo. Paggugustona a buyaen dagiti paboritona a pabuya ken telenovela iti Filipino channels malaksid ti kanayon a panagbiahena nga agturong iti Las vegas tapno agliwliwa.

Kuna ni Ricardo kadagiti kapatadana: "Agragsak, nanamen ti bunga ti rigat nangruna no nagretirokan. Sansanen ti agwatwat, agkararag para iti nasaysayaat a salun-at."

Binalakadanna dagiti agtutubo: "Denggen dagiti nagannakyo. Ipangag ti pammagbagada. Saan koma nga ipalubos a payagos ti panunot kadagiti madi nga aramid ti dadduma nga agtutubo. Agbasa. Agbalin a manakman."

Da met la Ricardo ken Ermelita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti kakabsat ken pampamiliada tapno makaadakda ken padasen ti biag a maited ti Hawaii kadakuada.

Dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai: Ignacio Casio [pimmusayen], Librado Casio, Artemio Casio, Juanita Casio [agnaeden iti Filipinas], Revelina Casio, ken Petra Casio [pimmusayen].

.

.

.

.

.

RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]