ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[nabulod ti ladawan a nausar]

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

.

.

.

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker.

Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.

Ngem asino ni Ernesto?

Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.

Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...

Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp.

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.

Naragsak met iti kampo...

Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.

Ababa a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto

Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.

Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*

.

.

.

.

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

Rudy Ram. Rumbaoa

Fil-Am Observer Article

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #ammuenpaydaytoy #filipino #hawaii #ernestoagcaoilisr #oktubre #filamhistorymonth #vintar #ilocosnorte #ssmaunawili #pantalan #cabugao #ilocossur #salomague #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

Nasursurona nga Impateg ken Inayat

[Nabulod ti ladawan a nausar]

 

Kuna ni Veronica kadagiti kapatadanna, "Agiinnayat, agserbi iti Dios iti amin a kapasidad ken tulongan dagiti makasapul ti tulong."

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo iti eskuela, agbasa a naimbag. Agsakdukayo iti kinasirib. Ti edukasion ti kakaisuna ken kapintasan a maawatyo."

-----

KADUA ni Catalino Cachola dagiti dua a gagayyemna, da: Francisco Cabrera ken Mateo Pascua a nagpa-Hawaii idi 1931. Nagrubbuat dagitoy iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Asino ni Catalino Cachola?

Nayanak ni Catalino Cacho Cachola idi Marso 22, 1913 iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur.

Nanumo laeng a mannalon ni Catalino ken ti pamilia a dimmakkelanna. Ti kaasi ken pannarabay ti Dios ti kanayon nga idawdawat ti pamilia no kasta a mangrugi ti panagraep ken panagmula tapno adda napintas nga ibunga ken apitenda kadagiti nagbannoganda.

Ngamin no dumteng ti bagyo wenno natutudo a tiempo, alisto la a malayus wenno magabut dagiti raep a banag a mangparigat pay iti kasasaad ti panagbiagda. Ket kas ken ni Catalino a nangato ti arapaapna, pinilina ti napan nakigasanggasat idiay Hawaii a kasukat ti nam-ay ken naraniag a masakbayan ti pamiliana.

Iti Hawaii...

Simmangpet ni Catalino ken dagiti kaduana a lallaki iti teritorio ti Hawaii idi 1931. Diretso a naidestino ni Catalino iti kaunasan ti Hamakua Mill Company idiay Big Island. Ket kalpasan ti tallo a tawen iti trabaho, nayallatiw ni Catalino iti Kaiwiki Sugar Company, iti met la Big Island. Nagtrabaho ditoy iti lima a tawen.

Iti immuna a tallo a tawen a kaadda ni Catalino iti Big Island, saanna unay narikna ti rigat ngem narigatan ti kanayon a panagtudtudo iti isla. Natutudo ti sumagmamano a lugar iti Big Island kadagidi a panawen. Kanayonna nga estoriaen ken ni baketna a naim-imbag pay a saan nga itugot ti kanen a balon ngem ti makalipat iti kapote a paglinongna nga agtrabaho.

Idi tawen 1940, kinayat ni Catalino ti immallatiw iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HS&S] idiay Puunene, isla ti Maui.

Naipan ngarud ni Catalino iti Camp 2, idiay Spreckelsville. Ti trabahona: cane cutter, mule man ken idi agangay, tumulong iti cane harvesting machine.

Idi 1946, nagbalin ni Catalino a cultivation contractor. Nagretiro iti HC &S idi 1975 iti trabahona a weed controller.

Nagserbi pay ni Catalino iti Maui Volunteers a kas private ti Company K, 3rd Batallion, 1st Regiment, Spreckelsville. Daytoy a serbisio ti nakagun-odan ni Catalino iti Volunteer Service Ribbon idi Hulio 4, 1945. Ti Maui Volunteers ket forerunner ti Hawaii National Guard [HNG].

Taldiap: Da Catalino ken Veronica

Nagbakasion ni Catalino idiay Filipinas idi tawen 1970 tapno mapan agbirok iti asawaenna. Iti ili ti Dasay, Narvacan a naggapuan ken dimmakkelanna, naam-ammo ni Catalino ni Veronica Cadavis.

Dimmakkel ni Veronica iti Santa, Ilocos Sur, nalatak nga ili nga agab-abel kadagiti napipintas nga ules ken blanket, aglaglaga ken agar-aramid ken agpanday ti buneng.

Gapu ta saan pay unay nga agam-ammo da Catalino ken Veronica idi, dagiti nataengan ti agsumbangir a partido ti nagplano iti kallaysa dagiti dua. Isuda pay ti nagurnos iti "danon."

Gapu iti dakkel a nagbaetan ti edadda, arinkedkeden ni Veronica idi a makikallaysa ken ni Catalino. Ngem awan ti nabalinan ni Veronica no di nagtulnog iti pagayatan dagiti dadakkelna.

Alisto dagiti aldaw a naglabas, alisto met a naibus ti bakasion ni Catalino. Idiay Manila ti nagkasaran dagiti dua. Ngem sakbay ti kasar, dua a simbaan ti napananda tapno mapalubosanda nga agkasar.

Saan a pinatgan ti padi iti immuna a simbaan a napananda Catalino ken Veronica a pagkasaran. Ngamin idi saludsoden ti padi ken ni Veronica no pudno met la nga ay-ayatenna ni Catalino, insungbatna iti padi ti kastoy: "Nagtulnogak laeng iti pagayatan dagiti dadakkelko." Ket gapu ti dayta a sungbatna, pinagkedkedan ti padi a pagkasaren ida.

Kalpasan dayta, nagbirokda iti sabali a simbaan. Awan ti adu a saludsod ti padi iti dayta a simbaan kada Catalino ken Veronica. Kinasar ti padi da Catalino ken Veronica idi Disiembre 2, 1970. Kalpasan ti dua nga aldaw, nagsubli ni Catalino iti Hawaii.

Idi Hunio 1971, nagpa-Hawaii metten ni Veronica. Nagnaed dagiti agasawa iti 10th Increment iti Kahului, Maui.

Nagtrabaho ni Veronica iti Maui Pineapple Cannery a kas trimmer, ngem di nagbayag gapu ta masapul nga agtagibalay ken asikasuenna dagiti annakda ta ubbingda unay a mapanawanna no mapan agtrabaho.

Idi tawen 1974, nagsubli met la a nagtrabaho. Iti daytoy a gundaway, iti HC &S. Ti trabahona: agmula, weed control ken agpasayak iti danum kadagiti mula. Napadasan pay ni Veronica ti nag-part-time job iti hotel ken iti Howard Nursery. Nagretiro iti trabaho idi 2006.

Kaay-ayo ni Catalino ti agay-ayam ti Sakura, gardening ken agluto. Masansan nga isu ti agbalin a head chef kadagiti punsionan iti Old Puunene Filipino Clubhouse. Paborito a lutoen ni Catalino ti igado, adobo ken tempura.

Pimmusay ni Catalino idi Nobiembre 1999.

Rinikna unay ni Veronica ti pannakapukawna ken ni Catalino. Inako ni Veronica a nasursurona nga inayat ken impateg ni Catalino uray no dakkel ti nagbaetan iti edadda. Dina ketdi malipatan dagiti sao ti dadduma no daytoy ket angaw wenno saludsodda kenkuana, "Isu kadi ti tatangmo wenno lolo dagiti annakmo?" Ngem saan nga inkankano ni Veronica dagitoy. Imbaga ketdi ni Veronica ti kinapudno. Naimbag nga asawa ken ama ni Catalino kadakuada.

Dagiti bunga

Tallo ti nagbalin a bunga ti ayan-ayatda Catalino ken Veronica, karaman ditoy dagiti appokkoda.

Ni Joanna ti inauna, nayanak idi 1972. Nagtrabaho iti Maui Memorial Medical Center iti Human Services Department. Maysa ti anakna, ni Sierra.

Maikadua ni Karen Caldito, nayanak idi 1973. Nayasawa ken ni Chad Caldito. Nagtrabaho iti Maui Memorial Medical Center a kas ward clerk. Tallo ti annakna, da Jared ken Jordan Kekino ken Lehiwa.

Inaudi ni Randall Cachola, nayanak idi 1980. Nagtrabaho iti Joe's Upholstery. Maysa ti anakna, ni Kyler.

Kuna ni Veronica kadagiti kapatadanna, "Agiinnayat, agserbi iti Dios iti amin a kapasidad ken tulongan dagiti makasapul ti tulong."

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo iti eskuela, agbasa a naimbag. Agsakdukayo iti kinasirib. Ti edukasion ti kakaisuna ken kapintasan a maawatyo."

Ipapilit ni Veronica a kasapulan unay ti pammati ken kararag. Saan a lipatan ti agyaman iti Apo gapu ta isu ti puon ken naggapuan ti amin.

Saan a maliwayan ken kanayon a makipaset ni Veronica kadagiti aktibidad iti Christ the King Church ken agserbi pay a kas Eucharistic minister, choir ken tumulong nga agdalus iti simbaan. Kameng pay iti prayer group- ti gagemna ket ikasaba ti Naimbag a Damag.*

.

.

.

.

.

NASURSURONA NGA IMPATEG KEN INAYAT

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

KADAGITI annak a lallaki ken manugang a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata." Wen, isu dayta ni Silvestre Peros, Sr.

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana.

Narigat ti panagbiag dagiti Peros. Agtrabaho ni Silvestre a kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti naan-anay a pannuporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia nga aglako iti kumporme dita.

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti sakada recruiters iti Filipinas manipud Hawaii tapno agala wenno agawis kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan.

Inawat a siraragsak ni Silvestre ti dimteng nga opurtunidad. Nagpirma iti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.

Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili a nagluganan dagiti lallaki iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946. Inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar Company ni Silvestre. Nagnaed dagitoy a lallaki iti Camp 13 idi nakasangpetda iti Maui. Kinabbalay ni Silvestre dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho ni Silvestre a kas fertilizer maintenance ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.

Para ken ni Silvestre, naliday ti biagna iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, napasangpeten ni Silvestre ti pamiliana iti Hawaii. Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 iti daydi a tiempo.

Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar met laeng ti Filipinas a pagdakkelan dagiti annakda. Inyawid ngarud ni Silvestre ti sibubukel a pamiliana a nagsubli iti Filipinas. Kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna.

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki bayat ti kaaddana iti Filipinas. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayan ni Herminia idi Enero 3, 1951.

Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annakda Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagitoy.

Kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Iti panagsublida iti Hawaii, nagnaedda iti Camp 4. Naipasngay ti sabali pay nga anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo.

Naragsak ni Silvestre iti panagtitipon ken panagguummongda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada. Dagitoy nga aktibidad ti pangibusanna ti orasna. Sabali laeng ti talento ni Silvestre nga agpukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia.

Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti swap meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, nateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan agparut ti ruot ken agdalus iti lawlaw ti pagtaengan dagiti annakna. "Napintas a watwat ti bagi," kunana.

Naparaburan da Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:

*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Aktibo kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isuda: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mail-carrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad kas iti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annakda: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karamanda Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan mainaig iti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.

Maysa ti anakda, ni Zachary.

Balakad ni Tata Silvestre idi kadagiti ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag."

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti pateg ti ayat ken pannuportada kadagiti annak, appoko ken appoko ti tuod."

.

.

.

.

.

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Liklikan ti Makiapa, Pagarien ti Kappia

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region a naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.



Asino ni ARSENIO JACINTO?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].

Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a napan idiay Hawaii.

Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki ti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.

Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.



Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda ti lugar a pagtrabahuanda, ti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.

Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.

Naibalay dagitoy a lallaki iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.

Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimo iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.

Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.



Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.

Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].

Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti unyon. Ket gapu iti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas iti kalinteganda a mangmangged.

Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.

Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.



Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio iti personal ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem sakbayna, nagam-ammo met laeng da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.

Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.

Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.

Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar iti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.

Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.

Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.

Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.

Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.

Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.

Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.

Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.

Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.


Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."

Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."

Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio ti agbuya iti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*
.

.

.

.

.

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

EUSTAQUIO DALIVA: Finding a Flower to Put Color into His Life

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno Madanon ti Hawaii...

DALIVA Family

IN 1946, Eustaquio Daliva, who hailed from Pasuquin, Ilocos Norte, came to Hawai'i to work in the plantations. He came on board S.S. Maunawili from Port Salomague in Cabugao, Ilocos Sur, Through his brother Eusebio's sponsorship, who had earlier come to Hawai'i in the 20's, Eustaquio and his three other brothers Epifanio, Jacinto and Saturnino were able to come to Hawai'i as plantation recruits.

Not all the brothers stayed put in Hawai'i, though. Epifanio headed to work in California while Jacinto chose to work on a boat. Saturnino and Eustaquio decided to remain on Maui, who together with Eusebio, all work for the Wailuku Sugar Company. The three brothers lived in Happy Valley behind the former T.K. Supermarket.

The backbreaking work must have predisposed Eustaquio to contract tuberculosis that at that time was not easy to cure. For four years, he stayed at the Kula Sanitorium to recuperate, which he did, and promptly went back to work at Wailuku Sugar Company.

Eustaquio's first work at Wailuku Sugar Company was as mud truck driver. For $1 per day, he would pick up all the trash from the cane field and picked up rocks for cracking into smaller pieces.

Next, Eustaquio worked in the "seed bath" department. There he bundled up "pula-pula" or the cut sugar cane stalks and dipped them in hot water mixed with chemical to exterminate all of the bugs, bacteria, or aphids that would attack the young plant.

In 1956, Eustaquio decided to go back to Pasuquin find a wife. He did find a jewel in Flora who he wed after the usual traditional "danon." Smitten by her beauty, Eustaquio knew in his hear that this lady who was working as a seamstress in Manila and who came to Pasuquin just to sew the graduation dress of her cousin who was finishing high school. That cousin was Flora's mother's caregiver and so it was important for Flora to go home and show her appreciation. As luck would have it, the two met, the man falling in love with the woman even at the first time that he laid his eyes on him.

But something posed as an obstacle. In Pasuquin in those years, women were only permitted to marry if they were twenty four years old. Flora was only twenty two, fifteen years younger than Eustaquio. The match was good, and the wedding arranged, but this proble stood in the way. So the elders solved the puzzle by taking out two years from Eustaquio and putting those two years to Flora's. That made Flora twenty four and Eustaquio thirty five. With that solved, the two got married on April 15, 1956.

In July 1956, Eustaquio came back to Hawai'i, Flora followed him in November 1956.

When Flora arrived in Happy Valley, she said, "Happy Valley was not a happy valley because there were very few women at that time. Only many years later would more women come."

Eustaquio did not want Flora to work at the expense of their children. This made her full-time homemaker until their youngest child was 13.

In 1969, she finally joined the workforce, with her first job at the St. Anthony School Cafeteria where she stayed until 1973. From there, until 1976, she moved to the Charthouse Restaurant [now Carrie and Eddie's Hideaway]. In 1976, She moved to the Maui Memorial Hospital's kitchen. There she prepared desserts, salads, and other until her retirement in 1995.

Flora enjoys gardening. Her house is sorrounded with beautiful flowering plants and grapevines heavy with fruits.
With her age padded, she was able to retire two years earlier. Eustaquio who passed away in 2003 at age 84, retired when she was 58.

Eustaquio and Flora were blessed with three children. Merlyn, their eldest and married to Leonard Nagata, teaches at Lihikai School. They have two children.

Linda, the second child and who works at the Maui Arts and Cultural Center, is married to Bryan Dunn. They have three children.

Their youngest, who works at Sensei Restaurant, is Efren.

Flora advice the older people: "Go to the beach and pick limu [seaweeds] for relaxation. Plant flowers and vegetables. It's a good therapy."

Her advice to younger generations: "Go to school and receive good education so that it easier to find a better paying job."

EUSTAQUIO DALIVA 
Finding a Flower to Put Color into His Life
*Sakada Corner, May 2oo9 Issue
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Natulnog nga Asawa ni Herman Tacdol

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya dagiti sakada nga agdaldalus iti kaunasan]

Natulnog nga Asawa ni Herman Tacdol
Ni Rudy Ram. Rumbaoa


 

Para kadagiti agtutubo, kuna ni Herman: "Ituloy ti panagadal gapu ta ti edukasion, mayarig iti maysa nga insurance. Saan nga agbuteng a sumaranget kadagiti agduduma a klase ti trabaho no la ketdi itdennat' taraon a mangbussog iti pamilia."

MANIPUD iti akin-laud a paset ti kabambantayan ti Waikapu, Maui, Hawaii, ditoy ti pagnaedan ti 1946 a sakada nga aglanglanga nga agtawen laeng iti pitopulo; ngem ti pudno a tawenna, nobenta ken maysa-- dayta ni Herman Tacdol.

Nayanak ken dimmakkel ni Herman idiay Moncada, Tarlac, pagilian a Filipinas. Ni Herman, agraman ti kaingungotna ni Petronila ti nagdaydayaw ken nagyaman iti Dios a nangipudno a sinagrapen ti pamilia dagiti bendision ken balligi a nagun-odda manipud iti rigat a nagpuonanda idi addada pay la iti Filipinas ti estado ti biagda nga agdama iti Hawaii. Saanda pulos nga imbain a linagip dagiti nagbalin nga ekspieriensa sakbay a natun-oyanda ti naan-anay a balligi.


Nagpa-Hawaii ti ama ni Herman, ni Anacleto Tacdol idi tawen 1918 tapno agtrabaho iti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan, adu a trabahador ti nangpanaw ti Wailuku Sugar Company tapno agbirok ti sabali a panggedan. Daytoy ti gapuna a nangupa ti kompania iti ad-adu a trabahador a mapan agtrabaho kadagiti kataltalonan ken sanga ti departamento. Inyawis ti kompania kadagiti trabahador no adda kabagian wenno am-ammo dagitoy a mayat a mangged iti Hawaii, awisenda a dagus. Ti Wailuku Sugar Company ti kangrunaan nga esponsor dagiti trabahador, ket gapu ti daytoy nga awis ti kompania, pinetisionan ngarud ni Anacleto dagiti dua nga annakna a lallaki: da Herman ken Heronimo tapno mapanda agtrabaho iti Hawaii.


Iti pannakarambak ti maika-treinta a tawen ni Herman idi Abril 13, 1946, napanda ken kabagisna Heronimo iti Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a nagrubbuatanda. Ngem sakbayna, ineksamen ti doktor a saggaysa ida tapno mapalubosanda nga aglugan iti barko. Nagbaliw ti pangngeddeng dagiti dadduma ta dida kayat a panawan dagiti pampamilia ken annakda. Sabali laeng dagiti mabuteng nga aglugan iti barko ta adu idi dagiti sayangguseng  ken nangnangngegda nga imbes nga Hawaii ti pakaidestinoanda, saan, idiay paggugubatan. Dagiti dadduma, sikreto a nagtalakkiasda iti tawa ti barko babaen iti panagaramatda iti nasiglo-siglot nga ules a bimmaba ta nagbaliw ti panunotda idin a mairikep ti ridaw ti barko. Ngem da Herman, Heronimo ken Pedro Tacdol, Bernandico Gamurot, Juan Felipe ken Simplicio Caingguetan [a nangbulod iti petition paper ti sabali] ti determinado a mapan iti Hawaii.

Ket idi Abril 27, 1946, agarup alas siete ti bigat, simmanglad ti naglugananda a barko iti Kahului Harbor. Nagtibnok iti gagar ken iliw ken ni Herman a makakita iti amada. Manipud kinaubingna, dina pay nakitkita ti amana. Ket iti daydi a kanito, di met malasin ni Anacleto ida nupay addada laeng da Herman ken Heronimo iti asidegna. Di mabayag, nalasin met laeng ni Anacleto ida ket kasta unay ti panangarakupna kadagiti dua nga annakna a lallaki. Kasta unay met ti panagarbos ti lua ni Herman a makakita iti amana. Inyawid ngarud ni Anacleto ida iti Hopoe Camp, masarakan daytoy a kampo iti agdama a nakaipatakderan ti Wailuku Elementary School.

Kalpasan ti dua nga aldaw, Mayo, 1, 1946, nangrugi a nagtrabaho ni Herman ken umawat daytoy iti kuarenta sais sentimo iti kada oras. Ti trabahona iti Wailuku Sugar ket dagiti sumaganad: aglammua, agaradu iti kataltalonan babaen iti manual ken sarunoen a mulaan dagiti dadduma a trabahador iti sugar cane stalk [pula-pula], ken agsemento pay daytoy. Napadasanna pay ti "kompang dollar" no sadino a maited kadakuada ti maysa a lote ti daga a mulaanda met laeng iti unas. No madanonan ti panagapit, awatenda ti agbalin a gunggunada.

Segun ken Herman, awan ti adu nga aktibidad nga inar-aramidda iti kampo gapu ta bassit laeng daytoy a purok. Adda sumagmamano a balay a para kadagiti awanan pay iti asawa. No dadduma, maimbitaranda met a mapan makisala idiay Kanaha Beach Park-- maysa daytoy a popular a lugar a pakaangayan dagiti punsionan, nangruna kadagiti soldado a simmanglad iti Maui.

Kas maysa nga agtutubo a naasawaan, adu dagiti sulisog nga umar-arubayan kenkuana idi, ngem natulnog daytoy nga inanak ta ammona a liniklikan ida. Ketdi, kanayonna a pampanunoten ti nabati nga asawana, ni Petronila ken dagiti annakna iti Filipinas. Inako ni Herman a narigat ti nagpasaran ti panagbiag dagiti ag-Tacdol iti Hawaii...

Asino ni Herman Tacdol?
Idi ubing pay daytoy, immakar a nagnaed ti pamiliana iti Badoc, Ilocos Norte. Naturpos ni Herman iti 3rd grade gapu iti kinarigat ti panagbiag. Kunana no dadduma, manglangan payen daytoy a mangan gapu iti agkurkurang a taraon a maiserbi kadakuada a sangkapamilliaan. Ket gapu iti dayta, idi agtawen iti trese, determinado daytoy a nagbirok iti pagtrabahoan tapno laeng matulonganna ti inana. Napan ngarud ni Herman iti Moncada, probinsia ti Tarlac, tapno agsapul iti panggedan. Iti kinaganus pay la ti nakemna, uray ania a klase ti trabaho tapno laeng matulonganna ti pamiliana.

Ket idi agbaro ni Herman, nagbalin daytoy a nagaget, napnoan enerhia iti bagi ken panunot, napudno, guapo ken ammona a tungpalen dagiti karina. Ditoy a naam-ammona ti maysa a balasang a nangtukay ti riknana iti nagan a Petronila dagiti Gamurots, a nagnaed iti maysa nga anti daytoy nga awanan iti anak, adayo bassit iti balay a nagyanan ni Herman. Dayta ti damo a pannakakita ni Herman ken ni Petronila. Ket iti maysa nga aldaw, napan binisita ni Petronila dagiti nagannakna idiay Moncada ket ditoy a nagam-ammoda ken ni Herman. Iti kinagasat ni Herman, nagkaayatanda ken ni Petronila. Nagkallaysada ngarud idi Nobiembre 19, 1938.

Kalpasan ti maika-69 a tawen ti anibersario ti panaglantip dagiti pusoda, makuna a kasla ubbing pay laeng ti langa dagitoy; nagtalinaed pay laeng ti kinarimat dagiti matada. Gapu ta awan ti naangay a seremonia ti kallaysa iti simbaan idi 1938, rinambakan dagiti annakda ti maika-50 nga anibersario ti kallaysada iti simbaan a napasarunoan iti engrande a padaya.

Naparaburanda Herman ken Petronila Tacdol iti lima nga annak. Isuda:
*Roger Tacdol, retirado agraman ti kaingungotna, ni Mary. Tallo dagiti annakda: da Roger, Jr., Darren ken Brad.

*Maikadua ni Fernando [pimmusayen], nayasawa ken ni Macrina. Maysa ti nagbalin nga anakda, ni Stacey ken tallo ti apokona.

*Ni Leopoldo ti maikatlo ken addaan iti dua nga annak, da Leilani ken Leo, Jr., iti dati nga asawa daytoy.

*Ni Victoria "Vicky" Mammuad ti maikapat, nayasawa ken ni Ricardo Mammuad. Uppat dagiti annakda: ni Marilyn, Ray, Ricky ken Helen. Innem ti appokoda. Agtrabaho ni Vicky iti Hilo Hattie.

*Inaudi ni Esther Balala, nayasawa ken ni Orlando Balala. Tallo dagiti annakda: Orlando, Jr., Alexis ken Jasmine. Nagtrabaho ni Esther iti Hyatt Regency Hotel iti Lahaina, Maui.

Balakad ni Herman kadagiti kapatadana: "Agbalin koma a nasayaat ken naimbag iti panagbiag. Tulongan dagiti annak ken appoko no kasapulanda ti pinansial a tulong iti inda panagadal gapu ta ti edukasion ti kapintasan a maipatawid dagiti nagannak kadagiti annak a saan a pulos matakaw ti sabali. Isuro ida a mangrespetar dagiti nagannak, kakabsat, lolo, lola ken dagiti natataengan."

Para kadagiti agtutubo, kuna ni Herman: "Ituloy ti panagadal gapu ta ti edukasion, mayarig iti maysa nga insurance. Saan nga agbuteng a sumaranget kadagiti agduduma a klase ti trabaho no la ketdi itdennat' taraon a mangbussog iti pamilia."

Paggaayat ni Herman ti aglammua iti bukodna nga inaladan ken agmula kadagiti nadumaduma a natnateng.

Agpada nga ikalintegan da Herman ken Petronila Tacdol ti sikreto ti nabunga ken nabayag a biag a nagun-odda babaen iti panagipauneg iti nagduduma a klasena ti natnateng nangruna iti utong, paria, ken kum-kumpitis.*

Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada a nagbagkat ken nagilugan kadagiti napuros a pinya iti trak]

Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo..."

MANIPUD iti nalatak nga ili ti Bacarra, Ilocos Norte, maysa ni Juan Mendoza, sakada, a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti naranraniag a gasat ken masakbayan nga ipaayna iti pamiliana uray pay no daytoy ket kasukat iti pannakaidayona iti sidong ti ubing a kaingungotna iti Filipinas- ni Maria, ken agdua a bulan nga anakna a babai, ni Lina.

Idi bulan ti Abril 27, 1946, nagrubbuat ni Mendoza a kaduana dagiti sumagmamano a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Kinalugan ni Mendoza ti sumagmamano a sakada a kas kada Mariano Tabisula, Johnny Obrero, Antonio Paet, Berto Parilla, Crisanto Parilla, George Buesa, Domingo Cabalce, Zacharias Paet, Eddie Tadeo, Sesinado Sagayaga, Jorge Felipe, George Pacubas, Pepito Ragasa, Silvestre Baggao ken Pedro Cortez.

Ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] ti nangisponsor ken ni Mendoza ken pinetisionan ni angkel ti kaingungotna, ni Dionisio Acierto. Napan ni Dionisio iti Hawaii idi 1920's. 

Simmanglad ti barko a nagluganan da Juan ken dagiti kakaduana iti pantalan ti Kahului kalpasan ti sangapulo ket tallo nga aldaw a biahe iti taaw. Kuna ni Juan a nadawel ti taaw idi nagbiaheda, ken nairana pay a nagsakit daytoy iti dua nga aldaw bayat ti panaglayag ti barko iti taaw.

Manipud iti Kahului Harbor, nailugan da Juan ken dagiti kakaduana iti trak sada naidissaag iti Camp 8, a ditoy ti pagnaedan ni Fernando Acierto [kasinsin ni baketna], Angel Sagadraca ken Dionisio [Acierto]. Nagkakabbalay amin dagitoy a lallaki a nainaganan iti maymaysa a pagyanan.

Nagparut iti ruot, agani ken drayber iti traktor ti nagbalin a trabaho ni Juan iti Hawaiian Commercial and Sugar, Co. [HC & S]. Sabali laeng ti iniggamanna a trabaho iti poison ken irrigation department agingga a nagretiro iti serbisio idi 1982.

Kinatrabaho ni Mendoza iti irrigation department dagiti sumaganad: Melecio Cabudol, Fernando Bio, Valentin Tabon, Tony Paet ken Silvestre Peros, Sr.

Kuna ni Juan a naragsak dagidi a tiempo a panagtrabahona iti HC & S. Kasta met iti kampo a nagyananna. Iti laksid dayta, naragsak pay dagitoy a lallaki iti inda panagmula kadagiti nadumaduma a natnateng kas iti utong [Filipino beans], kabatiti [sponge squash], tabungaw [white squash], karabasa [pumpkin] ken dadduma pay. Pagraramanan amin a Filipino dagitoy a natnateng a naimula iti uneg ti kampo a pagyananda.

Namindua daras a nagbakasion ni Juan iti Filipinas: innem a bulan tunggal bakasionna idi 1952 ken 1957 sakbay a simmaruno ti kaingungot ken anakna iti Hawaii idi Disiembre 1962.

Nagnaed ti pamilia Mendoza iti McGerrow Camp [maysa a kampo a kasinnango ti Haole Clubhouse iti asideg ti Sugar Mill] manipud 1962 agingga iti 1969 sakbay nga immakarda iti Kahului.

Naparaburan da Juan ken Maria iti maysa a babai ken lalaki nga annak: ni Lina Mendoza Rumbaoa ken Arsenio Mendoza.

Agtrabaho ni Lina iti American Savings Bank [iti dati a Queen Kaahumanu Shopping Center Branch, ngem naiyakar iti sabali a sanga ti nasao a bangko] ken nayasawa ken ni Jose Rumbaoa. Dua ti bunga ti ayan-ayatda.

Nagtrabaho met ni Arsenio iti US Department of Agriculture ken nayasawa ken ni Odette Mendoza. Dua ti annakda.

Kaay-ayo ni Juan ti makibunggoy kadagiti padana a sakada tapno agay-ayam dagitoy iti innipis [card game] ken agiistoria iti Old Kahului Shopping Center. Magustuanna pay ti agmula [gardening] ken magna [walking] kas paset ti panagwatwatna. Nakapagbaniaga metten da Juan ken Maria kadagiti pagpagilian a kas iti South Carribean, Alaska, Russia ken China.

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo."

Kunada kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti sadino a lugar a kayatyo, makibunggoy kadagiti pada a seniors, makiistoria ken makiay-ayam kadakuada."

FAUSTINO L. TABIOS: Agyaman iti Maited nga Opurtunidad

[nabulod ti ladawan a naaramat]

Nupay ubing idi napan iti Hawaii, nagbalin ketdi a karit kenkuana dagiti pannubok a naglabasanna. Kanayonna a gutgutigoten ken papigsaen ti pakinakem dagiti annakna nga agbasa tapno maawatda ti napintas nga edukasion para ti masakbayanda.

NAYANAK ni Faustino L. Tabios idi Pebrero 15, 1922 iti San Nicolas, Ilocos Norte. 

Kas met la ti arapaap dagiti kaaduan a sakada, kayatna ti mapan iti Hawaii tapno sapulenna ti napimpintas ken naim-imbag a gasatna ken masakbayan ti pamiliana. Opurtunidad ti nangiduron ken ni Faustino idi simmangpet ni Uncle-na Lorenzo Baguio a naggapu iti Hawaii, tawen 1920 ken nagtrabaho daytoy iti Waialua Sugar Plantation. Pinetisionanna ni Faustino tapno mapan met agtrabaho idiay Hawaii. Saan a nagkitakit ket inawatna a dagus ti awis ken opurtunidad.


Nagluas ti grupo ni Faustino manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili idi Pebrero 28, 1946. Iti tawenna a beinte kuatro, imbatina ti naub-ubing nga asawana, ni Monica, ken ti agtawen laeng iti dua nga anakna, ni Erlinda. Para ken ni Faustino, nasaem a panawan ti pamilia ngem masapul nga agsakripisio tapno mailung-awna ida iti rigat ti panagbiag.


Tapno makaulida iti barko nga S.S. Maunawili, inaramatda ti tali a nangkalay-at nga immuli iti barko imbes nga immulida iti mausar a rampa. 

Ti S.S. Maunawili ket maysa a barko a pangyallatiw kadagiti dingnguen ken saan a nairanta a pagluganan ti tao. Segun ken ni Faustino, nababa ti bobeda ti barko ken masagid ti ulo ti maysa a tao no agtakder.


Dagiti nakaluganan ni Faustino a padana a sakada a nagturong iti Hawaii isu da: Gervacio Delos Santos, Angel Pascua, Cresencio Bagay, Narciso Ulep, Mauro Simpliciano, Calixto Ulep, Melchor Baguio, Rizal Baguio, Fermin Baguio, Luis Baguio, Panfilo Sanchez, Teodoro Tabios ken Ricardo Damo.


Apaman a nakasangladda iti Port Allen ti Kauai idi Marso 14, 1946, nagtalinaedda sadiay iti maysa a rabii ket kalpasanna, nagtuloyda a naglayag a nagturong iti Honolulu, Oahu. 

Idi Marso 15, naibaon ni Faustino idiay Waialua Sugar Plantation. Nagtrabaho agingga a bimtak ti welga idi Nobiembre 1946.


Gapu ti welga, nagturong ni Faustino idiay Honolulu ket nagtrabho iti shipyard. Karaman iti trabahona ti agikkat ti railroad tracks tapno adda sindadaan a pagnaan ti bus, agdalus iti pakigubat a barko, kdpy. Ngem daksanggasat ta naikkat iti pagtrabahoanna iti Honolulu Shipyard idi 1948. Ngem saan a napukawan ti namnama ni Faustino.


Kalpasan a naikkat iti nagtrabahoanna, nagturong daytoy idiay Lanai ket nakastrek iti trabaho, iti Dole Pineapple Company. Nagtrabaho pay a kas grass cutter ken agpuros ti pinya agingga idi tawen 1950. Para ken ni Faustino, narigat a trabaho ti agpuros iti pinya ta maibilagda iti bara ti init nga agmalmalem. Ken maysa pay, mabayadan laeng iti 75 cents ti tunggal aldaw. Dina naanusan.


Idi 1951, nagturong ni Faustino iti Maui. Nagtrabaho iti Pioneer Mill ti Lahaina. Grass cutter ken irrigator ti trabaho daytoy agingga a nagretiro idi 1985.


Nagindeg ni Faustino iti Wainee Village [Lahaina Pump] karaman pay dagiti sabsabali pay a sakada. Iti nasao a purok, narigat ti biag ngem maipamuspusanda no kasano a mabirokan ti ragsak nangruna no maangay ti Rizal Day. 

Iti daytoy a pasken, adu dagiti naragsak nga aktibidad kas ti ay-ayam, pasala ken no ania dita a mangparag-o ti kinaliday gaput' pannakayadayo iti pamilia. Agpartida iti baboy para ti pasken. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a paset ti aktibidad ti agparti ti baboy ta ditoy a makita ken marikna ti nairut a pannakipagayam. 

Segun ken ni Faustino, tunggal kampo iti Maui ti mangrambak ti Rizal Day isuna laeng ta di agpapada ti petsa ken aldaw.


Ginundawayan ni Faustino ti naurnongna nga oras ti trabaho ket nagbakasion iti napaut idiay Filipinas. 

Idi 1955, naglugan iti barko nga S.S. President Wilson tapno makayawid iti ad-adu a "pasarabo" para iti pamiliana. Inaramid manen ni Faustino ti nagawid idi 1961.


Maysa kadagiti di malipatan ken karagsakan a pasamak iti biag ni Faustino ket idi napasangpetna ti pamiliana iti Hawaii, tawen 1967 [linuktan ngamin ti imigrasion para kadagiti resident aliens a mangpetision ti kaasitgan a pamilia tapno makipagnaed iti Estados Unidos].


Immuna a simmangpet ti kaingungotna ni Monica, dagiti annakna da Florendo, Melandrino, ken Margarita idi tawen 1967 ken nagnaedda iti Wainee Village [Lahaina Pump] agingga a narugian a binangon ti Sugar Plantation [AMFAC] ti baro a subdibision nga agpaay kadagiti trabahadorda. 

Di mabayag, simmaruno a simmangpet ni Erlinda ken ti pamiliana. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, gimmatang ni Faustino iti lote ken balayna iti Kelawea Mauka Subdivision idi 1972.


Malagip ken nagyaman ni Florendo, ti anak a lalaki ni Faustino da Mr. & Mrs. Nemesio Corpuz, Mr. & Mrs. Arsenio Jacinto ken Mr. & Mrs. Alfredo Baraoidan gapu ti adu a tulong dagitoy idi simmangpetda iti Hawaii.




Naparaburan da Monica ken Faustino Tabios iti uppat nga annak:

Ti inauna, ni Erlinda, nayasawa ken ni Elpidio Delos Santos ti Lahaina. Nagretiron iti Lahaina Shores a nagtrabahoanna. Tallo ti annakda ken ni Elpidio.


Ni Florendo Tabios, Jr. ti maikadua. Nayasawa ken ni Alma Echalas. Nagturpos ni Florendo iti Maui Community College ken nagpapaay iti County of Maui, Police Department. 


Ti maikatlo isu ni Melandrino Tabios, nayasawa ken ni Myrna Tabios. Nagturpos iti Maui Community College ken nagtrabaho iti Maui Marriot Engineering Department. Maysa ti anakda.


Ni Margarita ti inaudi, nayasawa ken ni Robert Nelson. Nagturpos iti University of Hawaii- Manoa ken nagtrabaho iti J.C. Penny idiay Tacoma, Washington a pagnaedanda.



Kuna ni Faustino kadagiti kapatadana: "Agyaman ta naikkanka ti opurtunidad nga umay iti Hawaii para ti napimpintas a panagbiag. No nagbati ken binay-am a nataenganka idiay Filipinas, awan ngata ti masagrap a napintas a benepisio kas iti retirement income, Social Security ken Medical benefits." 

Ti balakadna kadagiti agtutubo: "Agbalin a nasayaat, mapan agbasa, ta ti kaadda ti edukasion ti mangted kenka ti napimpintas a pagtrabahoan."



Miembro ni Faustino iti United Sons and Daughters of Ilocano Region [USDIR]. Kas paset ti panagensayo, kaay-ayona ti magna, gardening, agmula iti natnateng kas ti paria, tarong, sibuyas, kdpy. Magustoanna pay ti agbuya ti Filipino Channel ken agdengngeg ti Filipino program iti radio.


Agyamyaman unay ni Florendo iti amana gapu ti ayat, kinapudno ken pinansial a suportana iti pamiliana bayat ti kaaddada iti Filipinas ta dina binay-an ida idi nagturong iti Hawaii. Nupay ubing idi napan iti Hawaii, nagbalin ketdi a karit kenkuana dagiti pannubok a naglabasanna. Kanayonna a gutgutigoten ken papigsaen ti pakinakem dagiti annakna nga agbasa tapno maawatda ti napintas nga edukasion para ti masakbayanda.



FAUSTINO L. TABIOS: AGYAMAN ITI MAITED NGA OPURTUNIDAD
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com