Showing posts with label Wailuku Sugar Company. Show all posts
Showing posts with label Wailuku Sugar Company. Show all posts

Sunday, November 24, 2019

EUSTAQUIO DALIVA: Finding a Flower to Put Color into His Life


Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno Madanon ti Hawaii...


DALIVA Family




IN 1946, Eustaquio Daliva, who hailed from Pasuquin, Ilocos Norte, came to Hawai'i to work in the plantations. He came on board S.S. Maunawili from Port Salomague in Cabugao, Ilocos Sur, Through his brother Eusebio's sponsorship, who had earlier come to Hawai'i in the 20's, Eustaquio and his three other brothers Epifanio, Jacinto and Saturnino were able to come to Hawai'i as plantation recruits.

Not all the brothers stayed put in Hawai'i, though. Epifanio headed to work in California while Jacinto chose to work on a boat. Saturnino and Eustaquio decided to remain on Maui, who together with Eusebio, all work for the Wailuku Sugar Company. The three brothers lived in Happy Valley behind the former T.K. Supermarket.

The backbreaking work must have predisposed Eustaquio to contract tuberculosis that at that time was not easy to cure. For four years, he stayed at the Kula Sanitorium to recuperate, which he did, and promptly went back to work at Wailuku Sugar Company.

Eustaquio's first work at Wailuku Sugar Company was as mud truck driver. For $1 per day, he would pick up all the trash from the cane field and picked up rocks for cracking into smaller pieces.

Next, Eustaquio worked in the "seed bath" department. There he bundled up "pula-pula" or the cut sugar cane stalks and dipped them in hot water mixed with chemical to exterminate all of the bugs, bacteria, or aphids that would attack the young plant.

In 1956, Eustaquio decided to go back to Pasuquin find a wife. He did find a jewel in Flora who he wed after the usual traditional "danon." Smitten by her beauty, Eustaquio knew in his hear that this lady who was working as a seamstress in Manila and who came to Pasuquin just to sew the graduation dress of her cousin who was finishing high school. That cousin was Flora's mother's caregiver and so it was important for Flora to go home and show her appreciation. As luck would have it, the two met, the man falling in love with the woman even at the first time that he laid his eyes on him.

But something posed as an obstacle. In Pasuquin in those years, women were only permitted to marry if they were twenty four years old. Flora was only twenty two, fifteen years younger than Eustaquio. The match was good, and the wedding arranged, but this proble stood in the way. So the elders solved the puzzle by taking out two years from Eustaquio and putting those two years to Flora's. That made Flora twenty four and Eustaquio thirty five. With that solved, the two got married on April 15, 1956.

In July 1956, Eustaquio came back to Hawai'i, Flora followed him in November 1956.

When Flora arrived in Happy Valley, she said, "Happy Valley was not a happy valley because there were very few women at that time. Only many years later would more women come."

Eustaquio did not want Flora to work at the expense of their children. This made her full-time homemaker until their youngest child was 13.

In 1969, she finally joined the workforce, with her first job at the St. Anthony School Cafeteria where she stayed until 1973. From there, until 1976, she moved to the Charthouse Restaurant [now Carrie and Eddie's Hideaway]. In 1976, She moved to the Maui Memorial Hospital's kitchen. There she prepared desserts, salads, and other until her retirement in 1995.

Flora enjoys gardening. Her house is sorrounded with beautiful flowering plants and grapevines heavy with fruits.
With her age padded, she was able to retire two years earlier. Eustaquio who passed away in 2003 at age 84, retired when she was 58.

Eustaquio and Flora were blessed with three children. Merlyn, their eldest and married to Leonard Nagata, teaches at Lihikai School. They have two children.

Linda, the second child and who works at the Maui Arts and Cultural Center, is married to Bryan Dunn. They have three children.

Their youngest, who works at Sensei Restaurant, is Efren.

Flora advice the older people: "Go to the beach and pick limu [seaweeds] for relaxation. Plant flowers and vegetables. It's a good therapy."

Her advice to younger generations: "Go to school and receive good education so that it easier to find a better paying job."






EUSTAQUIO DALIVA 

Finding a Flower to Put Color into His Life
*Sakada Corner, May 2oo9 Issue
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Tuesday, March 10, 2015

SMALL BUT TERRIBLE NI GEORGE

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay]

SMALL BUT TERRIBLE NI GEORGE
ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



HIGANTE ngem napnoan pigsa nupay kalalaingan ti kinabassitna. Saan met a pandak a tao ti pangyarigan dagiti gagayyemna. "Small but terrible," dayta ti awag dagiti gagayyem ni George Areola kenkuana.

Ngem asino ni George aya?
Nayanak ni George idiay Dunglayan, Santa Maria, Ilocos Sur idi Mayo 22, 1922. Napan ni George iti Hawaii idi tawen 1946. Narigat ti biag iti Filipinas kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, ken narigat ti agsapul iti pagtrabahuan kadagidi a panawen. Gapu iti dayta, maysa ni George a nagaresgar a napan iti Hawaii. Nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili ken nagrubuat dagitoy a grupo ti lallaki a nagpa-Hawaii iti Puerto ti Salomague, Ilocos Sur.

"Napigsa ti resistansiak," pinaneknekan ni George ta dina pulos napadasan ti nagsakit bayat a naglayag ti barko a naglugananda a nagturong iti Hawaii. Umabot iti kagudua ti bulan ti biahe ti barko iti nalawa a taaw sakbay a nadanonda ti destinoda.

Kaadda ni George iti Hawaii
Simmanglad nga immuna ti naglugananda a barko iti Hilo, iti Big Island. Kalpasan dayta, nagturongda iti Kahului, Maui, iti met laeng kabangibang nga isla.

Apaman a nakasangpetda iti Maui, sinabat ni Dios-ti-aluadna Pedro Peralta ni George, maysa a gayyemna. Nagkabbalayda iti Hayashi Camp a masarakan iti Waikapu, Wailuku. Agpada a nagtrabaho dagitoy iti Wailuku Sugar Company. Nagtrabaho ni George iti kaunasan iti maysa a tawen. Kalpasanna, immallatiw iti construction department ti nasao a kompania.

Iti kampo ti Hayashi, awan ti makuna nga adu ti nagbalin nga aktibidad ni George malaksid laeng iti pannakisarita ken panagiinnistoria kadagiti padana a sakada, nangruna iti maysa a nasinged a gayyemna- ni Cayetano Ligot.

Maysa nga ay-ayam a naugalianen iti kampo ket isu ti "biangans" [chicken fight]. Ngem saan nga interesado ni George iti daytoy ken dina inesman ti agsursuro ken agay-ayam.

Da George ken Celerina
Bayat ti welga nga insayangkat dagiti trabahador iti Wailuku Sugar Company idi 1958, nagdesision ni George nga agsubli iti Filipinas. Iti daydi a panagawidna, adda idi kapempal ni George iti nagan a Celerina Ocariza. Nagsinsinnuratda bayat ti kaadda ni George iti Hawaii. Immabot iti nasurok a maysa a tawen a nagsinsinnubalitda babaen iti surat. Ket gapu iti panagawid ni George, determinado ken kayatna a gundawayan ti kaaddana iti Filipinas a sapulen ken maam-ammo ni Celerina iti personal.

Ayat, dayta siguro ti nangdurog ken ni George a kayatna a maam-ammo ni Celerina. Isu nga uray kasano ti rigat ti pannubok a sangnguenna, immuli kadagiti nangangato a bantay, pinagnana dagiti nalawa a kataltalonan, dinaliasatna dagiti ababaw ken adalem a karayan tapno laeng madanonna ti lugar nga ayan ti balasang iti Tabuk, Mountain Province.

Ket apaman a nadanon ti George ti lugar a papananna, nakitana a manarimaan idi ti trabaho ni Celerina. Umuna a pannakakitana ken ni Celerina, dagus a nagduyos ti baro ket siertona nga ayat ti mariknana. Pimmaspas ti panagpitik ti puso ni George. Inako ti baro a "na-love at first sight" iti kinapintas ni Celerina.

Kayat dagiti gagayyem ni George a kaam-ammo pay ti sabali a balasang, ngem nagkedked daytoy. Natibker ken mapaneknekanna nga agayat unay ken ni Celerina nupay damona laeng a makita ti balasang. Para kenkuana, awan ti asino man ken mabalin a mangdiktar ti panunot, rikna ken ipitpitik ti pusona. Inako ni George a ni Celerina ti langitna. Isu ti kaibatogan ti biagna. Isu ti ragsakna. Ket ni laeng Celerina ti mabalin nga agikut iti pusona.

Saan ngarud a sinayang ni George ti tunggal panagpitik ti pagorasan ken tiempo a kaaddana iti Mountain Province, situtured a nagdaton iti balasang uray pay manarimaan daytoy idi nga aglablaba iti pagan-anayna.

Mabalin a nagtumpong dagiti pusoda ta iti di mabayag, inawat met laeng ni Celerina ti ayat nga indaton ni George. Nagkari ti baro a dinanto saktan ti balasang. Ngem gapu ta Balawan ti puon ni Celerina, kasapulan a mapan sadiay ni George tapno kiddawenna ti pammalubos dagiti nagannak ti balasang nga ikallaysana.

Ket ti dayta a tiempo a kaadda ni George iti Filipinas, limitado ti panawenna nga agbayag. Gapuna, saan a nagpammayang ni George. Inkasarna a dagus ni Celerina, iti lugar ti balasang.

Naragsak ti kasar dagiti dua. Adu ti napan nakipagragsak a kabagian, gagayyem ken am-ammoda. Ngem maysa a bulan kalpasan ti boda, nagsubli ni George iti Hawaii.

Ni Celerina iti Hawaii
Kalpasan a naguray iti bassit a tiempo ni Celerina, simmaruno a napan iti Hawaii idi 1961.

Apaman a nakasangpet iti Hawaii, kadawyan a maaramid ti skin test para kadagiti kassangpet wenno "bagong salta" a kunada. Daytoy nga skin test ket paglintegan ti America a maipakat iti tunggal kassangpet nangruna no aggapu iti deppaarna ti Asia ken tapno maammuan no adda tuberculosis/da [TB].

Nag-positibo ti skin test ni Celerina isut' gapuna a naibaon iti Kula Sanatorium [Kula Hospital ita] tapno maagasan iti maysa a tawen. Saan a nagkitakit ni Celerina iti pammilin gapu ta ammona a daytoy ti naiget a paglintegan ti Estados Unidos.

Ti Pamilia
Idi tawen 1963, nagpasngay ni Celerina. Singin. Agpada a lalaki ti anakda ken ni George. Pinanagananda ida iti Eliseo ken Eufemio.

Nagsubli ni Celerina iti Filipinas a kaduana dagiti singin nga annakda tapno sadiay a padaklen ken adda kabadanganna a mangawir kadakuada. Ta kunana, no iti Hawaii, marigatan a mangpadakkel kadagiti singin nga annakda. Awan ti pangibatianna kadagiti annakna no mapan agtrabaho. Di na met ngarud ipalubos a ni George laeng ti agsapul ti pagbiagda. Kayatna ti tumulong iti asawana isu nga awan nabalinan ni George. Immannugot iti singasing ni Celerina kenkuana.

Ket iti kaadda ni Celerina iti Filipinas, impasngayna ti maysa a nalungpo a babai nga anakda ken ni George. Nagawid ni George idi 1964 tapno bisitaenna ti asawa agraman dagiti tallo nga annakda. Nagsubli met laeng ni Celerina idi tawen 1965. Nayanak pay ti sabali a bunga ti ayan-ayatda iti Hawaii, ni Josephine idi 1966.

Nagindeg dagiti Areola iti Halewili Drive, iti asideg ti Wailuku Sugar Mill agingga nga immakarda iti Kahului iti 1966.

Idi nagrikep ti Wailuku Sugar Company, indiaya ti kompania ken ni George ti panagretirona iti trabaho. Innalana ngarud dayta a gundaway. Kalpasanna, nagtrabaho daytoy iti Hyatt Hotel iti uppat a tawen ken iti Kahului Airport kas maysa a security guard iti sangapulo a tawen.

Makuna a flexible ni George no trabaho ti pagsasaritaan. Ngem para kenkuana, maysa daytoy a pagdur-asan ken pakaadalanna manipud kadagitoy nagduduma a trabaho a sinerkanna.

Dagiti Bunga
Naparaburan da George ken Celerina iti uppat nga annak: isuda Eliseo ken Eufemio [dagiti singin]; nagturpos ni Eliseo iti Maui Community College ken Unibersidad ti Hawaii- Manoa. Nagtrabaho iti Miyake Concrete. Daksanggasat ta pimmusay iti nasapa ni Eufemio, ti kasinginna.

Ni Katrina Areola-Madamba ti maikatlo. Nagadal iti Maui Community College, Cannon's International Business College ken Hollywood Beauty College. Nagtrabaho iti Hyatt Accounting Department. Nayasawa ken ni Vien Madamba. Tallo dagiti annakda a lallaki: da Joshua, Jordan ken Jared.

Inaudi ni Josephine Areola-Otani. Nagadal met iti Maui Community College. Maysa a registered nurse iti Maui Memorial Medical Center. Nayasawa ken ni Derrick Otani. Maysa ti anakda, ni Katherine.

Ti balakad ni George kadagiti agtutubo, "Suroten ti balakada dagiti nagannak ken tuladen dagiti nasayaat nga inaramidda."

Kunana met kadagiti kapatadana: "Ag-relax, agragsak. Dayta ti biag!"

Ikaskasaba pay ni George ti Nasantoan a Biblia. Ti pammatina, "Dimo lipatan ti Nailangitan a Dios a nangted kenka iti adu a parabur."

Kaay-ayo ni George ti mapan iti mall, iti paset ti foodcourt. Magustoanna unay iti makiinnistoria kadagiti padana a sakada, kas ken ni Apolonio Tabangcura.

Imatonan dagitoy nga agasawa ti maysa a home-care para kadagiti nataengan.

Para kadakuada: "Saan nga agsarday ti panangipateg ken panagayatda iti tunggal maysa- iti rigat man wenno nam-ay!"

Friday, December 14, 2012

Natulnog nga Asawa ni Herman Tacdol


[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya dagiti sakada nga agdaldalus iti kaunasan]

Natulnog nga Asawa ni Herman Tacdol
Ni Rudy Ram. Rumbaoa


 
Para kadagiti agtutubo, kuna ni Herman: "Ituloy ti panagadal gapu ta ti edukasion, mayarig iti maysa nga insurance. Saan nga agbuteng a sumaranget kadagiti agduduma a klase ti trabaho no la ketdi itdennat' taraon a mangbussog iti pamilia."

MANIPUD iti akin-laud a paset ti kabambantayan ti Waikapu, Maui, Hawaii, ditoy ti pagnaedan ti 1946 a sakada nga aglanglanga nga agtawen laeng iti pitopulo; ngem ti pudno a tawenna, nobenta ken maysa-- dayta ni Herman Tacdol.

Nayanak ken dimmakkel ni Herman idiay Moncada, Tarlac, pagilian a Filipinas. Ni Herman, agraman ti kaingungotna ni Petronila ti nagdaydayaw ken nagyaman iti Dios a nangipudno a sinagrapen ti pamilia dagiti bendision ken balligi a nagun-odda manipud iti rigat a nagpuonanda idi addada pay la iti Filipinas ti estado ti biagda nga agdama iti Hawaii. Saanda pulos nga imbain a linagip dagiti nagbalin nga ekspieriensa sakbay a natun-oyanda ti naan-anay a balligi.


Nagpa-Hawaii ti ama ni Herman, ni Anacleto Tacdol idi tawen 1918 tapno agtrabaho iti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan, adu a trabahador ti nangpanaw ti Wailuku Sugar Company tapno agbirok ti sabali a panggedan. Daytoy ti gapuna a nangupa ti kompania iti ad-adu a trabahador a mapan agtrabaho kadagiti kataltalonan ken sanga ti departamento. Inyawis ti kompania kadagiti trabahador no adda kabagian wenno am-ammo dagitoy a mayat a mangged iti Hawaii, awisenda a dagus. Ti Wailuku Sugar Company ti kangrunaan nga esponsor dagiti trabahador, ket gapu ti daytoy nga awis ti kompania, pinetisionan ngarud ni Anacleto dagiti dua nga annakna a lallaki: da Herman ken Heronimo tapno mapanda agtrabaho iti Hawaii.


Iti pannakarambak ti maika-treinta a tawen ni Herman idi Abril 13, 1946, napanda ken kabagisna Heronimo iti Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a nagrubbuatanda. Ngem sakbayna, ineksamen ti doktor a saggaysa ida tapno mapalubosanda nga aglugan iti barko. Nagbaliw ti pangngeddeng dagiti dadduma ta dida kayat a panawan dagiti pampamilia ken annakda. Sabali laeng dagiti mabuteng nga aglugan iti barko ta adu idi dagiti sayangguseng  ken nangnangngegda nga imbes nga Hawaii ti pakaidestinoanda, saan, idiay paggugubatan. Dagiti dadduma, sikreto a nagtalakkiasda iti tawa ti barko babaen iti panagaramatda iti nasiglo-siglot nga ules a bimmaba ta nagbaliw ti panunotda idin a mairikep ti ridaw ti barko. Ngem da Herman, Heronimo ken Pedro Tacdol, Bernandico Gamurot, Juan Felipe ken Simplicio Caingguetan [a nangbulod iti petition paper ti sabali] ti determinado a mapan iti Hawaii.

Ket idi Abril 27, 1946, agarup alas siete ti bigat, simmanglad ti naglugananda a barko iti Kahului Harbor. Nagtibnok iti gagar ken iliw ken ni Herman a makakita iti amada. Manipud kinaubingna, dina pay nakitkita ti amana. Ket iti daydi a kanito, di met malasin ni Anacleto ida nupay addada laeng da Herman ken Heronimo iti asidegna. Di mabayag, nalasin met laeng ni Anacleto ida ket kasta unay ti panangarakupna kadagiti dua nga annakna a lallaki. Kasta unay met ti panagarbos ti lua ni Herman a makakita iti amana. Inyawid ngarud ni Anacleto ida iti Hopoe Camp, masarakan daytoy a kampo iti agdama a nakaipatakderan ti Wailuku Elementary School.

Kalpasan ti dua nga aldaw, Mayo, 1, 1946, nangrugi a nagtrabaho ni Herman ken umawat daytoy iti kuarenta sais sentimo iti kada oras. Ti trabahona iti Wailuku Sugar ket dagiti sumaganad: aglammua, agaradu iti kataltalonan babaen iti manual ken sarunoen a mulaan dagiti dadduma a trabahador iti sugar cane stalk [pula-pula], ken agsemento pay daytoy. Napadasanna pay ti "kompang dollar" no sadino a maited kadakuada ti maysa a lote ti daga a mulaanda met laeng iti unas. No madanonan ti panagapit, awatenda ti agbalin a gunggunada.

Segun ken Herman, awan ti adu nga aktibidad nga inar-aramidda iti kampo gapu ta bassit laeng daytoy a purok. Adda sumagmamano a balay a para kadagiti awanan pay iti asawa. No dadduma, maimbitaranda met a mapan makisala idiay Kanaha Beach Park-- maysa daytoy a popular a lugar a pakaangayan dagiti punsionan, nangruna kadagiti soldado a simmanglad iti Maui.

Kas maysa nga agtutubo a naasawaan, adu dagiti sulisog nga umar-arubayan kenkuana idi, ngem natulnog daytoy nga inanak ta ammona a liniklikan ida. Ketdi, kanayonna a pampanunoten ti nabati nga asawana, ni Petronila ken dagiti annakna iti Filipinas. Inako ni Herman a narigat ti nagpasaran ti panagbiag dagiti ag-Tacdol iti Hawaii...

Asino ni Herman Tacdol?
Idi ubing pay daytoy, immakar a nagnaed ti pamiliana iti Badoc, Ilocos Norte. Naturpos ni Herman iti 3rd grade gapu iti kinarigat ti panagbiag. Kunana no dadduma, manglangan payen daytoy a mangan gapu iti agkurkurang a taraon a maiserbi kadakuada a sangkapamilliaan. Ket gapu iti dayta, idi agtawen iti trese, determinado daytoy a nagbirok iti pagtrabahoan tapno laeng matulonganna ti inana. Napan ngarud ni Herman iti Moncada, probinsia ti Tarlac, tapno agsapul iti panggedan. Iti kinaganus pay la ti nakemna, uray ania a klase ti trabaho tapno laeng matulonganna ti pamiliana.

Ket idi agbaro ni Herman, nagbalin daytoy a nagaget, napnoan enerhia iti bagi ken panunot, napudno, guapo ken ammona a tungpalen dagiti karina. Ditoy a naam-ammona ti maysa a balasang a nangtukay ti riknana iti nagan a Petronila dagiti Gamurots, a nagnaed iti maysa nga anti daytoy nga awanan iti anak, adayo bassit iti balay a nagyanan ni Herman. Dayta ti damo a pannakakita ni Herman ken ni Petronila. Ket iti maysa nga aldaw, napan binisita ni Petronila dagiti nagannakna idiay Moncada ket ditoy a nagam-ammoda ken ni Herman. Iti kinagasat ni Herman, nagkaayatanda ken ni Petronila. Nagkallaysada ngarud idi Nobiembre 19, 1938.

Kalpasan ti maika-69 a tawen ti anibersario ti panaglantip dagiti pusoda, makuna a kasla ubbing pay laeng ti langa dagitoy; nagtalinaed pay laeng ti kinarimat dagiti matada. Gapu ta awan ti naangay a seremonia ti kallaysa iti simbaan idi 1938, rinambakan dagiti annakda ti maika-50 nga anibersario ti kallaysada iti simbaan a napasarunoan iti engrande a padaya.

Naparaburanda Herman ken Petronila Tacdol iti lima nga annak. Isuda:
*Roger Tacdol, retirado agraman ti kaingungotna, ni Mary. Tallo dagiti annakda: da Roger, Jr., Darren ken Brad.

*Maikadua ni Fernando [pimmusayen], nayasawa ken ni Macrina. Maysa ti nagbalin nga anakda, ni Stacey ken tallo ti apokona.

*Ni Leopoldo ti maikatlo ken addaan iti dua nga annak, da Leilani ken Leo, Jr., iti dati nga asawa daytoy.

*Ni Victoria "Vicky" Mammuad ti maikapat, nayasawa ken ni Ricardo Mammuad. Uppat dagiti annakda: ni Marilyn, Ray, Ricky ken Helen. Innem ti appokoda. Agtrabaho ni Vicky iti Hilo Hattie.

*Inaudi ni Esther Balala, nayasawa ken ni Orlando Balala. Tallo dagiti annakda: Orlando, Jr., Alexis ken Jasmine. Nagtrabaho ni Esther iti Hyatt Regency Hotel iti Lahaina, Maui.

Balakad ni Herman kadagiti kapatadana: "Agbalin koma a nasayaat ken naimbag iti panagbiag. Tulongan dagiti annak ken appoko no kasapulanda ti pinansial a tulong iti inda panagadal gapu ta ti edukasion ti kapintasan a maipatawid dagiti nagannak kadagiti annak a saan a pulos matakaw ti sabali. Isuro ida a mangrespetar dagiti nagannak, kakabsat, lolo, lola ken dagiti natataengan."

Para kadagiti agtutubo, kuna ni Herman: "Ituloy ti panagadal gapu ta ti edukasion, mayarig iti maysa nga insurance. Saan nga agbuteng a sumaranget kadagiti agduduma a klase ti trabaho no la ketdi itdennat' taraon a mangbussog iti pamilia."

Paggaayat ni Herman ti aglammua iti bukodna nga inaladan ken agmula kadagiti nadumaduma a natnateng.

Agpada nga ikalintegan da Herman ken Petronila Tacdol ti sikreto ti nabunga ken nabayag a biag a nagun-odda babaen iti panagipauneg iti nagduduma a klasena ti natnateng nangruna iti utong, paria, ken kum-kumpitis.*