ANTONIO BERNARDO: Ket Nagsubli iti Hawaii..

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

ANTONIO BERNARDO, walopulo ket pito ti tawenna. Maysa a sakada a nagsubli idiay Hawaii idi 1946. Nasingpet ken pagwadan nga ama.

Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, idiay Santa Maria, Iloccos Sur.

Kadua ni Antonio ni Lucena, ti inana, a nagpa-Hawaii idi 1926. Ngem agpada a nagsubli da Antonio ken Lucena iti Filipinas idi 1933. Nagsubli dagiti agina idiay Pangasinan tapno sadiayda nga agyan.



Ti panagsubli ni Antonio idiay Hawaii
Idi tawen 1946 kalpasan iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria tapno bisitaenna dagiti kabagianna.

Nairana a daydi a panawen ti panag-rekruta dagiti pannakabagi ti Hawaiian Sugar Plantation Associations [HSPA] iti Ilocos Region kadagiti lallaki a mangayat a mapan agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan idiay Hawaii. Ta awan ti makuna a nasayaat a panggedan wenno pagserkan a trabaho iti Filipinas kalpasan ti gubat. Gapu ti kaawan a pagtrabahuan iti Filipinas kadagidi a tiempo, inawat ni Antonio ti awis manipud iti HSPA ket nagpirma ti kontrata tapno mairaman daytoy iti trabaho nga agur-uray idiay Hawaii.

Nagrubbuat ti S.S. Maunawili a nagluganan a barko ni Antonio ken sabsabali pay a lallaki iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur a nagpa-Hawaii. 

Ket bayat ti panaglayag ti barko iti nalawa a taaw, intangsit ni Antonio a natalinaay ti biaheda. Ngem kinapudnona, damdamo idi ni Antonio ti aglugan iti barko. Saan a napadasan ni Antonio ti nagsakit bayat ti biahe.

Ket apaman a nakadanon ti barko a naglugan ni Antonio iti sakup ti Hawaii, dimmagas ti barko nga immuna iti Big Island. Nagidissaag kadagiti sumagmamano a lallaki a naidestino nga agtrabaho iti Big Island. Kalpasanna, naglayonda iti Maui a pagtrabahuan ni Antonio.


Trabaho ken ayat
Ti Maui ti pinal a destinasion ni Antonio. Intarus ti kompania ida iti kampo Pulehu a sadiay metten ti nakaibalayan da Antonio ken sabsabali pay a lallaki a kassangpet. Dagus a nagtrabaho ni Antonio, iti Maui Agriculture idiay Paia. Idi nagbayag, nakikappon ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S].

Idi mabayag, nayakar ti grupo ni Anonio iti kampo Kehoa.

Iti panagbayag ni Antonio iti baro a kampo a nakaibalayanda, naam-ammona ti maysa a balasang nga agnagan iti Jeannette Esther Dagdag. 

Iti damo a pannakasirig ni Antonio ken ni Jeannette, saanna a mailadawan ti ragsak a mariknana. Ket pudno, nagayat ti baro iti balasang.

Adu a pannubok ti nagpasaranna ken ni Jeannette. Ngem saan a nagsarday ti baro. Dina sinayang tunggal kaadda ti gundawayna a makisarita ken ni Jeannette. Ket di nagbayag, inawat ni Jeannette ti ayat ni Antonio.

Nagkallyasa da Antonio ken Jeannette idi Oktubre 16, 1959.

Local born ni Jeannette. Nayanak daytoy iti Lahaina, iti Maui met laeng ngem dimmakkel idiay Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli ni Jeannette iti Hawaii idi mangrugin nga ag-balasang.

Idi tawen 1960, gimmatang da Antonio ken Jeanette ti kabukbukodanda a pagtaengan iti Kahului, nga agingga ita, idiayda pay laeng nga agyan.

Nadumaduma ti sinerkan a trabaho ni Antonio iti HC & S. Nagtrabaho pay a kas weedicides, naglammua [cutting grass] ken isu ti napusgan a mangkita ti drip irrigation system a mausar a pagpasayak iti kaunasan. Nagtrabaho pay ni Antonio iti Paia Mill, iti fire room-- lugar a pagpataudan ti alibungubong a para iti nasao a kiskisan.


Iti komunidad ken ti pamilia
Aktibo a miembro da Antonio ken Jeannette iti organisasion a kas ti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui [SM], United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR] ken Santa Marians of Maui [SMM].

Kaay-ayo ken pagugusto unay dagitoy agkaingungot ti agmulmula kadagiti nagdumaduma a klase ti nateng kas ti tarong, mani, kardis [lima beans pigeon peas], papaya, kdpy. iti uneg ti inaladan ti pagtaenganda.

Naparaburan da Antonio ken Jeannette iti dua nga annak, a bin-ig a babbai.

Ni Milagros, inaunaan. Nagturpos idiay Unibersidad ti Hawaii [UH]- Manoa nga addaan iti degree a Business Administration with Emphasis in Accountaing. Nagtrabaho iti eskuela a pagbasaan ti anakna idiay New Mexico. Nayasawa ken ni Mark McMillan. Ni Jeremy ti anakda.

Maikadua ni Dr. Bernadette. Nagadal ni Bernadette idiay Georgetown University iti Washington D.C., Medical School at the Washington University iti St. Louis, Missouri.

Ti Barnes-Jewish Hospital idiay St. Louis ti ibilangna a maikadua a pagtaengan ni Bernadette. Nagtartrabaho daytoy kas Obstetrician/Gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken ni Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda- ni Tyler Matthew.

Magusgustoan pay da Antonio ken Jeanette ti agpasiar. Dagiti lugar a nakadanonandan: San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua. St. Marten ken St. Thomas. Kanayon met a pasiaren dagiti agkaingunot dagiti annak ken appokoda diay Mainland.

Nabatad daytoy balakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapan iti eskuela. Agadal a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayan. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ken nangangato ti sueldo. Ileppas ti narugian.

Kadagiti kapatadanna kuna ni Antonio: "Agragsak ken agrag-o. Imutektekan ken riknaen ti pudno a kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Ken, agbaniaga!"*



ANTONIO BERNARDO: Ket Nagsubli iti Hawaii
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

SMALL BUT TERRIBLE NI GEORGE

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay]

SMALL BUT TERRIBLE NI GEORGE
ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


HIGANTE ngem napnoan pigsa nupay kalalaingan ti kinabassitna. Saan met a pandak a tao ti pangyarigan dagiti gagayyemna. "Small but terrible," dayta ti awag dagiti gagayyem ni George Areola kenkuana.

Ngem asino ni George aya?
Nayanak ni George idiay Dunglayan, Santa Maria, Ilocos Sur idi Mayo 22, 1922. Napan ni George iti Hawaii idi tawen 1946. Narigat ti biag iti Filipinas kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, ken narigat ti agsapul iti pagtrabahuan kadagidi a panawen. Gapu iti dayta, maysa ni George a nagaresgar a napan iti Hawaii. Nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili ken nagrubuat dagitoy a grupo ti lallaki a nagpa-Hawaii iti Puerto ti Salomague, Ilocos Sur.

"Napigsa ti resistansiak," pinaneknekan ni George ta dina pulos napadasan ti nagsakit bayat a naglayag ti barko a naglugananda a nagturong iti Hawaii. Umabot iti kagudua ti bulan ti biahe ti barko iti nalawa a taaw sakbay a nadanonda ti destinoda.

Kaadda ni George iti Hawaii
Simmanglad nga immuna ti naglugananda a barko iti Hilo, iti Big Island. Kalpasan dayta, nagturongda iti Kahului, Maui, iti met laeng kabangibang nga isla.

Apaman a nakasangpetda iti Maui, sinabat ni Dios-ti-aluadna Pedro Peralta ni George, maysa a gayyemna. Nagkabbalayda iti Hayashi Camp a masarakan iti Waikapu, Wailuku. Agpada a nagtrabaho dagitoy iti Wailuku Sugar Company. Nagtrabaho ni George iti kaunasan iti maysa a tawen. Kalpasanna, immallatiw iti construction department ti nasao a kompania.

Iti kampo ti Hayashi, awan ti makuna nga adu ti nagbalin nga aktibidad ni George malaksid laeng iti pannakisarita ken panagiinnistoria kadagiti padana a sakada, nangruna iti maysa a nasinged a gayyemna- ni Cayetano Ligot.

Maysa nga ay-ayam a naugalianen iti kampo ket isu ti "biangans" [chicken fight]. Ngem saan nga interesado ni George iti daytoy ken dina inesman ti agsursuro ken agay-ayam.

Da George ken Celerina
Bayat ti welga nga insayangkat dagiti trabahador iti Wailuku Sugar Company idi 1958, nagdesision ni George nga agsubli iti Filipinas. Iti daydi a panagawidna, adda idi kapempal ni George iti nagan a Celerina Ocariza. Nagsinsinnuratda bayat ti kaadda ni George iti Hawaii. Immabot iti nasurok a maysa a tawen a nagsinsinnubalitda babaen iti surat. Ket gapu iti panagawid ni George, determinado ken kayatna a gundawayan ti kaaddana iti Filipinas a sapulen ken maam-ammo ni Celerina iti personal.

Ayat, dayta siguro ti nangdurog ken ni George a kayatna a maam-ammo ni Celerina. Isu nga uray kasano ti rigat ti pannubok a sangnguenna, immuli kadagiti nangangato a bantay, pinagnana dagiti nalawa a kataltalonan, dinaliasatna dagiti ababaw ken adalem a karayan tapno laeng madanonna ti lugar nga ayan ti balasang iti Tabuk, Mountain Province.

Ket apaman a nadanon ti George ti lugar a papananna, nakitana a manarimaan idi ti trabaho ni Celerina. Umuna a pannakakitana ken ni Celerina, dagus a nagduyos ti baro ket siertona nga ayat ti mariknana. Pimmaspas ti panagpitik ti puso ni George. Inako ti baro a "na-love at first sight" iti kinapintas ni Celerina.

Kayat dagiti gagayyem ni George a kaam-ammo pay ti sabali a balasang, ngem nagkedked daytoy. Natibker ken mapaneknekanna nga agayat unay ken ni Celerina nupay damona laeng a makita ti balasang. Para kenkuana, awan ti asino man ken mabalin a mangdiktar ti panunot, rikna ken ipitpitik ti pusona. Inako ni George a ni Celerina ti langitna. Isu ti kaibatogan ti biagna. Isu ti ragsakna. Ket ni laeng Celerina ti mabalin nga agikut iti pusona.

Saan ngarud a sinayang ni George ti tunggal panagpitik ti pagorasan ken tiempo a kaaddana iti Mountain Province, situtured a nagdaton iti balasang uray pay manarimaan daytoy idi nga aglablaba iti pagan-anayna.

Mabalin a nagtumpong dagiti pusoda ta iti di mabayag, inawat met laeng ni Celerina ti ayat nga indaton ni George. Nagkari ti baro a dinanto saktan ti balasang. Ngem gapu ta Balawan ti puon ni Celerina, kasapulan a mapan sadiay ni George tapno kiddawenna ti pammalubos dagiti nagannak ti balasang nga ikallaysana.

Ket ti dayta a tiempo a kaadda ni George iti Filipinas, limitado ti panawenna nga agbayag. Gapuna, saan a nagpammayang ni George. Inkasarna a dagus ni Celerina, iti lugar ti balasang.

Naragsak ti kasar dagiti dua. Adu ti napan nakipagragsak a kabagian, gagayyem ken am-ammoda. Ngem maysa a bulan kalpasan ti boda, nagsubli ni George iti Hawaii.

Ni Celerina iti Hawaii
Kalpasan a naguray iti bassit a tiempo ni Celerina, simmaruno a napan iti Hawaii idi 1961.

Apaman a nakasangpet iti Hawaii, kadawyan a maaramid ti skin test para kadagiti kassangpet wenno "bagong salta" a kunada. Daytoy nga skin test ket paglintegan ti America a maipakat iti tunggal kassangpet nangruna no aggapu iti deppaarna ti Asia ken tapno maammuan no adda tuberculosis/da [TB].

Nag-positibo ti skin test ni Celerina isut' gapuna a naibaon iti Kula Sanatorium [Kula Hospital ita] tapno maagasan iti maysa a tawen. Saan a nagkitakit ni Celerina iti pammilin gapu ta ammona a daytoy ti naiget a paglintegan ti Estados Unidos.

Ti Pamilia
Idi tawen 1963, nagpasngay ni Celerina. Singin. Agpada a lalaki ti anakda ken ni George. Pinanagananda ida iti Eliseo ken Eufemio.

Nagsubli ni Celerina iti Filipinas a kaduana dagiti singin nga annakda tapno sadiay a padaklen ken adda kabadanganna a mangawir kadakuada. Ta kunana, no iti Hawaii, marigatan a mangpadakkel kadagiti singin nga annakda. Awan ti pangibatianna kadagiti annakna no mapan agtrabaho. Di na met ngarud ipalubos a ni George laeng ti agsapul ti pagbiagda. Kayatna ti tumulong iti asawana isu nga awan nabalinan ni George. Immannugot iti singasing ni Celerina kenkuana.

Ket iti kaadda ni Celerina iti Filipinas, impasngayna ti maysa a nalungpo a babai nga anakda ken ni George. Nagawid ni George idi 1964 tapno bisitaenna ti asawa agraman dagiti tallo nga annakda. Nagsubli met laeng ni Celerina idi tawen 1965. Nayanak pay ti sabali a bunga ti ayan-ayatda iti Hawaii, ni Josephine idi 1966.

Nagindeg dagiti Areola iti Halewili Drive, iti asideg ti Wailuku Sugar Mill agingga nga immakarda iti Kahului iti 1966.

Idi nagrikep ti Wailuku Sugar Company, indiaya ti kompania ken ni George ti panagretirona iti trabaho. Innalana ngarud dayta a gundaway. Kalpasanna, nagtrabaho daytoy iti Hyatt Hotel iti uppat a tawen ken iti Kahului Airport kas maysa a security guard iti sangapulo a tawen.

Makuna a flexible ni George no trabaho ti pagsasaritaan. Ngem para kenkuana, maysa daytoy a pagdur-asan ken pakaadalanna manipud kadagitoy nagduduma a trabaho a sinerkanna.

Dagiti Bunga
Naparaburan da George ken Celerina iti uppat nga annak: isuda Eliseo ken Eufemio [dagiti singin]; nagturpos ni Eliseo iti Maui Community College ken Unibersidad ti Hawaii- Manoa. Nagtrabaho iti Miyake Concrete. Daksanggasat ta pimmusay iti nasapa ni Eufemio, ti kasinginna.

Ni Katrina Areola-Madamba ti maikatlo. Nagadal iti Maui Community College, Cannon's International Business College ken Hollywood Beauty College. Nagtrabaho iti Hyatt Accounting Department. Nayasawa ken ni Vien Madamba. Tallo dagiti annakda a lallaki: da Joshua, Jordan ken Jared.

Inaudi ni Josephine Areola-Otani. Nagadal met iti Maui Community College. Maysa a registered nurse iti Maui Memorial Medical Center. Nayasawa ken ni Derrick Otani. Maysa ti anakda, ni Katherine.

Ti balakad ni George kadagiti agtutubo, "Suroten ti balakada dagiti nagannak ken tuladen dagiti nasayaat nga inaramidda."

Kunana met kadagiti kapatadana: "Ag-relax, agragsak. Dayta ti biag!"

Ikaskasaba pay ni George ti Nasantoan a Biblia. Ti pammatina, "Dimo lipatan ti Nailangitan a Dios a nangted kenka iti adu a parabur."

Kaay-ayo ni George ti mapan iti mall, iti paset ti foodcourt. Magustoanna unay iti makiinnistoria kadagiti padana a sakada, kas ken ni Apolonio Tabangcura.

Imatonan dagitoy nga agasawa ti maysa a home-care para kadagiti nataengan.

Para kadakuada: "Saan nga agsarday ti panangipateg ken panagayatda iti tunggal maysa- iti rigat man wenno nam-ay!"

Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a ladawan dagiti sakada]

Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

AGTAWEN ni Antonio Bernardo iti walopulo ket pito ken maysa kadagiti simmangpet a Sakada idi 1946. Maysa a pagwadan nga ama.

Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, iti Santa Maria, Ilocos Sur. Napan iti Hawaii idi 1926 a kaduana ti inana, ni Lucena. Ngem agpada da Antonio ken Lucena a nagsubli iti Filipinas idi tawen 1933. Nagindegda iti Pangasinan.

Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria idi 1946 tapno bisitaenna dagiti kabagianna. Ngem kadagidi met a panawen, isu met ti panagrekrut ti Hawaii Plantations kadagiti lallaki a mayat a mapan mangged iti Hawaii- iti kataltalonan, ta awan ti makuna a napintas panggedan iti Filipinas kalpasan ti gubat. Ket gapu iti kaawan a pagtrabahuan iti pagilian a Filipinas kadagidi a tiempo, naawis ngarud ni Antonio a nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti opurtunidad nga agtrabaho iti Hawaii. Ken kas maysa a sakada.

Intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda iti barko a naglugananda, ti S.S. Maunawili a nagturong iti Hawaii. Saanna a napadasan ti nagsakit bayat ti panaglayag ti barko iti katengngaan ti taaw. Ket apaman a nakasangpet ti barko iti destinasionna, dimmagas nga immuna iti Big Island tapno agidissaag kadagiti kakaduada a mangged sadiay sakbay a nagturong iti Maui.

Ti isla ti Maui ti nagbalin a pinal a destinasion ni Antonio. Nagtrabaho ngarud iti Maui Agriculture [Paia]. Ket di mabayag, naikappeng ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC & S]. Naitarus da iti maysa a kampo a managan iti Camp Pulehu. Kalpasanna, nayakarda iti Camp Kehoa. Ket manipud iti kampo ti Kehoa, naam-ammo ni Antonio ti maysa a napintas a dayag iti nagan a Jeannette Esther Dagdag. Natennag ti rikna ni Antonio ken Jeannette ket nagayat nga insigida iti balasang. Awan ngarud nasayang a panawen, ket idi Oktubre 16, 1959, naglantip dagiti pusoda.

Nayanak ni Jeannette iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel iti Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli met laeng iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.

Nadumaduma a klase ti trabaho ti sinerkan ni Antonio iti HC & S. Nagtrabaho pay a kas weedicides, naglammua kadagiti ruot ken immatonanna iti pannakakita ti drip irrigation system ti kompania a mausar iti kaunasan. Saan laeng a dayta ti nagbalin a trabahona, nagpaay pay iti Paia Mill, iti fire room- maysa a lugar a pagpataudan iti alibungubong para iti nasao a kiskisan.

Idi agtutubo pay laeng ni Antonio, kaay-ayona ti agmula kadagiti nagduduma ti klasena a nateng kas iti tarong, mani, kardis [ilima beans pigeon peas], papaya, kdpy...

Nagbalin pay nga aktibo a miembro kadagiti organisasion iti komunidad da Antonio ken Jeannette kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui, United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR] ken Santa Marians of Maui.

Naparaburan dagiti ag-Bernardo iti dua nga annak a babbai. Ni Milagros, inaunaan ken nagturpos iti Unibersidad ti Hawaii- Manoa, iti degree a Business Administration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho daytoy iti pagadalan a pagbasaan ti anakna iti New Mexico. Nayasawa ken ni Mark McMillan. Maysa met ti nagbalin a bunga ti ayan-ayatda- ni Jeremy.

Maikadua ni Dr. Bernadette. Nagturpos iti Georgetown University ti Washington D.C., Medical School, Washington University, St. Louis, Missouri. Nagbalin a pannakabalayna ti Barnes-Jewish Hospital iti St. Louis. Nagtrabaho daytoy a kas obstetrician/gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda- ni Tyler Matthew.

Kaay-ayo da Antonio ken Jeanette ti agpaspasiar. Kadagiti lugar a napanandan: San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua. St. Marten ken St. Thomas. Masansan a bisitaenda dagiti annak ken appokoda idiay Mainland.

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

Uray Bassit, Dakkel ti Panagayatna

URAY BASSIT, DAKKEL TI PANAGAYATNA
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Ayat" ngata siguro ti nangiduron ken ni George isu nga uray kasano a rigatna kadagiti nagpasaranna a pannubok, inulina dagiti nakangatngato a bantay, dinaliasatna dagiti nalawa a kataltalonan, binallasiwna dagiti karayan tapno madanonna ti lugar nga ayan ti balasang- iti Tabuk, Mountain Province..."

HIGANTE ken napnoan pigsa nupay bassit ken saan met ngarud a pandak a tao- dayta ti pangyarigan kenkuana dagiti gagayyemna. "Small but terrible," isu dayta ni George Areola.

Ngem Asino ni George?
-Nayanak ni George Areola idiay Dunglayan, Santa Maria, Ilocos Sur, idi Mayo 22, 1922. Napan nakigasanggasat ni George iti Hawaii idi tawen 1946.

Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, narigat ti biag iti Filipinas. Narigat pay ti agsapul iti panggedan. Ket gapu iti dayta, naawis ni George a nagpirma iti kontrata tapno agtrabaho iti Hawaii. Nailugan ni George a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki a nagpirma iti kontrata iti barko a S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko iti Puerto ti Salomague, Ilocos Sur.

Intangsit ni George a dina pulos napadasan ti nagsakit bayat ti panaglayag ti barko a naglugananda a nagturong iti Hawaii. Immabot iti kagudua ti bulan ti biahe sakbay a nakadanon iti isla ti Hawaii.

Ni George iti Hawaii
-Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni George iti Hilo, Hawaii. Kalpasanna, nagrutong ti barko iti Kahului, Maui. Apaman a nakasanglad ti barko iti Maui, sinabat ni Pedro Peralta ni George, maysa a gayyemna.

Nagkabbalay da George ken Pedro iti Hayashi Camp a masarakan iti Waikapu, Wailuku. Agpada a nagtrabaho dagitoy iti Wailuku Sugar Company. Nagtrabaho ni George iti kaunasan iti maysa a tawen, ket kalpasanna, immallatiw iti construction department ti nasao a kompania.

Iti kampo ti Hayashi, awan ti makuna idi nga adu a pakakumikoman nga aktibidad ni George malaksid laeng iti pannakisarsarita ken panaggiinnistoria dagiti padana a sakada, nangruna iti gayyemna- ni Cayetano Ligot.

Maysa kadagiti naugalian nga ay-ayam iti kampo isu ti "biangan" [chicken fight], ngem saan nga interesado ni George iti daytoy ket dina pulos inaresgaran ti nakiay-ayam.

Ni George ken Celerina
-Bayat iti panangisayangkat dagiti trabahador ti Wailuku Sugar Company ti welga idi tawen 1958, nagdesision ni George nga agbakasion idiay Filipinas. Ngem sakbay a nagawid ni George, adda idi kapempenpalna nga agnagan iti Celerina Ocariza. Nabayag a nagsinsinnuratda bayat ti kaadda ni George iti Hawaii. Nagbayag ti panagsinsinnuratda a dua ta immabot daytoy iti nasurok a maysa a tawen. Ket gapu iti dayta, determinado ken kayat a gundawayan ni George ti kaaddana iti Filipinas a sapulen ken kaam-ammo ni Celerina iti personal.

"Ayat" ngata siguro ti nangiduron ken ni George isu nga uray kasano a rigatna kadagiti nagpasaranna a pannubok, inulina dagiti nakangatngato a bantay, dinaliasatna dagiti nalawa a kataltalonan, binallasiwna dagiti karayan tapno madanonna ti lugar nga ayan ti balasang- iti Tabuk, Mountain Province.

Apaman a nadanon ni George ti lugar, manarimaan idi ti trabaho ni Celerina. Umuna a pannakakitana ken ni Celerina, ad-adda ti panagduyosna nga agayat iti balasang. Narikna ni George a kasla pimmaspas ken arigna nagkulibagtong ti pusona idi makitana ti balasang. Ket saanna nga inlibak, na-love at first sight iti kinapintas ni Celerina.

Adu met pay sabsabali a babbalasang nga iretreto ti kayong ni George, ngem ni Celerina ti kayatna. Natibker ketdi ti panagayatna ken ni Celerina nupa damona laeng a makita daytoy. Ket para kenkuana, awan ti sabali ken asino man a mabalin a mangdiktar ti kayat ti pusona.

Saan ngarud a sinayang ni George ti naited kenkuana a gundaway ti kaaddana iti Mountain Province, nagdaton ken ni Celerina. Ta uray manarimaan iti panagtrabaho ti balasang, situtured pay laeng a nagdaton kenkuana- tapno ipudnona ti kaaddana sadiay.

Saan ketdi a nagbayag ta inawat ni Celerina ti panagayat ni George. Nagkari ti baro a dinanto saktan ti balasang- dungdungngoen ken ayatennanto iti napudno. Ket gapu ta taga-Balawan ni Celerina, masapul a mapan ni George iti Balawan tapno ipudno ken kiddawenna ti pammalubos dagiti nagannak ti balasang iti panangikallaysana kenkuana.

Iti kaaddana ni George iti Filipinas, limitado ti tiempo ken orasna. Saan ngarud a nagpamayang, inkallaysana a dagus ni Celerina- iti Balawan a lugar ti balasang. Naragsak ti panagkasar dagiti dua. Adu ti nakidar-ay iti padaya a kaaduanna a kabagian, gagayyem ken am-ammoda met laeng. Ngem maysa a bulan kalpasan ti kasar, nagsubli ni George iti Hawaii.

Ni Celerina iti Hawaii
-Kalpasan ti nabayag bassit a tiempo a panaguray ni Celerina iti pannakaipagna dagiti papeles a nagturong iti Hawaii, nagluas met laeng ket dinanonna ni George idi 1961.

Iti isasangpetna iti Hawaii, kadawyan a maaramid ti skin test para iti tuberculosis [TB] kadagiti kassalpak wenno bagong dating. Nagpositibo ti skin test ni Celerina isu't gapuna a naibaon daytoy iti Kula Sanatorium [Kula Hospital ita] tapno maagasan iti maysa a tawen. Saan ngarud a nagkitakit ni Celerina ta ammona a pagsayaatanna daytoy, ken maysa pay, daytoy ti linteg ti Estados Unidos.

Ti Pamilia
-Idi tawen 1963, nagpasngay ni Celerina. Singin. Agpada a lalaki, da Eliseo ken Eufemio.

Idi makadakkel bassit dagiti annakda ken ni George, nagsubli ni Celerina idiay Filipinas a kaduana dagiti singin nga annakna tapno ipaawirna. Iti Hawaii, awan ti mabalin a pangibatian kadagiti annak ta mapan amin agtrabaho dagiti bumalay. Saan met ngarud nga ipalubos ni Celerina a ni George laeng ti agsapul iti pagbiagda. Immannugot ngarud ni George iti daytoy a singasing ni Celerina.

Bayat ti kaadda ni Celerina iti Filipinas, impasngayna ti babai nga anakda ken ni George. Idi naammuan ni George daytoy, nangala ti bakasion iti pagtrabahoanna ket dagus a napan iti Filipinas tapno ammuenna ti kasasaad dagiti agiinana.

Idi tawen 1965, nagsubli ni Celerina iti Hawaii. Nayanak ti maikapat a bunga ti ayan-ayatda, ni Josephine, idi 1966. Nagindeg dagiti Areola iti Halewili Drive, iti asideg ti Wailuku Sugar Mill agingga nga immakarda iti Kahului idi 1966. Imatmatonan dagiti agasawa ti maysa a home care para kadagiti nataengan.

Idi nagrikep ti Wailuku Sugar Company, indiaya ti kompania ken ni George ti panagretirona. Saan a pinagkedkedan. Kalpasanna, nagtrabaho daytoy iti Hyatt Hotel ti Lahaina iti uppay a tawen ken iti Kahului Aiport kas maysa a security guard iti sangapulo a tawen.

Makuna a flexible ni George no trabaho ti pagsasaritaan. Para ken ni George, maysa ketdi daytoy a pagdur-asan ken pakaadalanna manipud kadagiti nagduduma a trabaho a sinerkanna.

Dagiti annak
-Naparaburanda George ken Celerina iti uppat nga annak: dagiti singin, Eliseo ken Eufemio; Nagturpos ni Eliseo iti Maui Community College ken Unibersidad ti Hawaii- Manoa. Nagtrabaho iti Miyake Concrete. Daksanggasat ti kasinginna, ni Eufemio, pimmusay iti nabiit.

-Katrina Arreola-Madamba, maikatlo. Nagadal iti Maui Community College, Cannon's International Business College, ken iti Hollywood Beauty College. Nagtrabaho iti Hyatt's Accounting Department. Nayasawa ken ni Vien Madamba. Tallo dagiti annakda a lallaki: da Joshua, Jordan ken Jared.

Ti inaudi isu ni Josephine Arreola-Otani. Nagbasa iti Maui Community College. Maysa a Registered Nurse ti Maui Memorial Medical Center. Nayasawa ken ni Derrick Otani. Maysa ti anakda, ni Katherine.

Ti balakad ni George kadagiti agtutubo, "Suroten ti balakad dagiti nagannak ken aramiden dagiti nasayaat nga inaramidda." Kuna ni George kadagiti kapatadana: "Ag-relaks, agragsak. Dayta ti biag."

Mangasaba ni George- ti Nasantoan a Biblia. Ti pammatina, "Dimo lipatan ti Nailangitan a Dios a nangted kenka iti adu a parabur."

Kaay-ayo ni George ti mapan iti Mall iti paset ti Food Court. Makiinnistoria kadagiti padana a Sakada a kas ken ni Apolonio Tabangcura.

Kada George ken Celerina: Saan nga agsarday ti pammateg ken ayatda iti tunggal maysa- iti rigat men wenno nam-ay.*

Ket Nagsubli ni Antonio idiay Hawaii...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

["Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."]

ANTONIO BERNARDO, walopulo ket pito ti tawenna. Maysa a sakada a nagsubli iti Hawaii idi 1946. Nasingpet ken pagwadan nga ama.


Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, idiay Santa Maria, Iloccos Sur.


Kadua ni Antonio ni Lucena, ti inana, a nagpa-Hawaii idi 1926. Ngem agpada a nagsubli da Antonio ken Lucena iti Filipinas idi 1933. Nagsubli dagiti agina idiay Pangasinan tapno sadiayen nga agnaedda.



Ti panagsubli ni Antonio idiay Hawaii-
Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, tawen 1946, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria, Ilocos Sur tapno bisitaenna dagiti kabagianna.


Iti dayta a tawen a panagsubli ni Antonio iti Filipinas, nairana idi ti panagrekruta wenno panagawis dagiti pannakabagi ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] dagiti lallaki iti Ilocos Region a mayat a mapan agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan ti Hawaii. Ta awan ti makuna a nasayaat a panggedan wenno pagserkan a trabaho iti Filipinas kalpasan ti gubat. Gapu iti kaawan a pagtrabahoan ti naruay a Filipinos, nangruna dagiti Ilocano kadagidi a tiempo, inawat ni Antonio ti awis ti HSPA ket nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti trabaho nga agur-uray iti Hawaii.


Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur. Kadua ni Antonio dagiti sabsabali pay a lallaki a nagpa-Hawaii. Ket bayat ti panaglayag ti barko iti nalawa a taaw ti Pasipiko, intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda. Saan ketdi a nagsakit ni Antonio bayat ti biahe.


Apaman a nakadanon ti barko a nagluganan ni Antonio iti sakup ti baybay ti Hawaii, dimmagas nga immuna ti barko iti Big Island. Nagidissaag kadagiti sumagmamano a lallaki a naidestino nga agtrabaho iti dayta nga isla. Kalpasanna, naglayon ti barko iti Maui a destino ni Antonio.



Trabaho ken Ayat...
Ti isla ti Maui ti pinal a destinasion ni Antonio. Apaman a nakadissaag dagitoy a lallaki manipud iti barko a naglugananda, intarapnus ti kompania ida iti Kampo Pulehu, a sadiay metten ti nakaibayan dagiti kassangpet. Dagus met a nagtrabaho ni Antonio iti Maui Agriculture ti Paia. Idi nagbayag, naikappon ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC&S] Company.


Saan a nagbayag ni Antonio ken dagiti padana a kassangpet iti Kampo Pulehu, nayakarda iti sabali a kampo- ti Camp Kehoa.


Nupay kabarbaro ni Antonio iti kampo a nakayakaranda, kasla saanen a gangannaet kenkuana ti lugar idi naam-ammona ti maysa a balasang nga agnagan iti Jeannette Esther Dagdag. Iti damo a pannakasirig ni Antonio ken ni Jeannette, dina mailadawan ti ragsak a mariknana. Ket pudno, nagayat ti baro iti balasang.


Impudno ni Antonio ti kaririknana iti balasang, ngem adu ketdi a pannubok ti impasabatna iti baro. Ngem saan a nagsarday ti baro a nagdaton iti balasang. Dina sinayang iti tunggal kaadda a gunadawayna a makisarita ken ni Jeannette. 

Adu nga oras, aldaw, bulan ti imbubos ni Antonio iti panagaremna ken ni Jeannette agingga nga inawat met laeng ti balasang ti ayat nga idatdaton ti baro kenkuana.


Nagkallaysa ngarud da Antonio ken Jeannette idi Oktubre 16, 1959.


Maysa a local born ni Jeannette. Nayanak iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel idiay Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli ni Jeannette iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.


Idi tawen 1960, bimmukod da Antonio ken Jeannette. Gimmatangda iti bukodda a balay iti Kahului.


Nagduduma ketdi ti sinerkan a trabaho ni Antonio iti HC&S a kas iti weedicides, naglammua [cutting grass], ken isu ti napusgan a mangkita ti drip irrigation system a mausar a pagpasayak iti kaunasan. Malaksid iti dayta, nagtrabaho pay iti Paia Mill, iti fire room- lugar a pagpataudan iti alibungubong a para iti nasao a kiskisan.


Iti Komunidad ken Pamilia...
Nagbalin nga aktibo a miembro da Antonio ken Jeannette iti organisasion dagiti Filipinos kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui [SM], United Sons and Daughter of Ilocos Region [USDIR], ken Santa Marians of Maui [SMM].


Paggugusto ken kaay-ayo unay dagitoy nga agkaingungot iti agmula kadagiti nagduduma a klase ti natnateng a kas iti tarong, mani, kardis [lima beans/pigeon peas], papaya, kdpy. iti uneg ti inaladan ti pagtaenganda.


Dua ti nagbalin a bunga ti ayan-ayat da Antonio ken Jeannette, bin-ig a babbai:
Ni Milagros, inaunaan. Nagadal ken nagturpos iti University of Hawaii [UH]- Manoa, iti karera a Business Adminstration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho iti eskuela a pagbasaan ti anakna, ni Jeremiy, iti New Mexico. Nayasawa ken ni Marck McMillan.


Ni Dr. Bernadette ti maikadua. Nagbasa ni Bernadette iti Georgetown University, Washington D.C., Medical School at the Washington University, Louis, Missouri.


Ti Barnes-Jewish Hospital ti St. Louis ti ibilang ni Bernadette a kas maikadua a pagtaenganna. Nagtrabaho a kas maysa nga Obstetrician/Gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken ni Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda, ni Tyler Matthew.


Kadagitoy a nagun-od a balligi da Antonio ken Jeannette iti biag, magustoanda pay ti agpasiar. Napasiarda metten dagiti lugar a kas iti San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua, St. Marten ken St. Thomas. Saan met a malibtawan dagiti agkaingungot a pasiaren dagiti annak ken appokoda iti Mainland.


Nabatad kedti ti balakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."


Kunana met kadagiti kapatadanna: "Agragsak ken agrag-o. Imutektekan ken riknaen ti pudno a kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbiaheka!"


KET NAGSUBLI NI ANTONIO IDIAY HAWAII...
Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com