DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

[Nabulod ti ladawan a nausar,
Maysa kadagiti impinta ni Macario Pascual,
"The Sakada Series."]

ITI nagkorosan ti South Papa ken Puunene Avenue iti Kahului, Maui, makita ti fruit and vegetables stall iti sango ti maysa a balay. Ditoy ti paggatangan dagiti ka-Filipinoan kadagiti nalaka a presko a prutas ken nateng. Uray dagiti sabsabali a puli, naawis ken nasurotanda met ti gumatang ditoy ta mannakigayyem ti akinkua ken mangimaton-- ti sakada nga agtawen iti 95, ni Domingo Ilustrisimo.

Ngem Asino ni Domingo Ilustrisimo?
Nayanak ni Domingo Ilustrisimo idi Agosto 3, 1912 idiay Sinait, Ilocos Sur.

Naglugan ni Domingo a nagpa-Hawaii iti barko nga S.S. Lincoln iti pantalan ti Salomague idi 1931. Dakkel ketdi a sakripisio ken determinasion ti inaramid ni Domingo nga agtawen laeng 19 idi panawanna ti pamiliana. Umabot iti makabulan a nagbiahe iti taaw ti barko a naglugananna sakbay a nagtengda ti isla ti Hawaii.

Ket segun ken ni Domingo, adda sumagmamano a bagyo ti nasagangda iti katengngaan ti taaw bayat a naglayag ti barko a naglugananna. Ngem intangsitna ketdi a napigsa ti resistansiana gapu ta saanna man pulos napadasan ti nagsakit a kas kadagiti padana a sakada a nagbiahe.

Makaisem a linagip ni Domingo dagiti gagayyem a nakalugananna iti barko a kas kada Rico Agdeppa ken Herman, ti nagbalin a kabbalayna  ngem dina malagipen ti apeliedona.

Simmanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Honolulu ket kalpasanna, nagluas met la ti barko a nagturong iti Maui idi Agosto 15, 1931.

Nagtrabahoda a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S]. Nabayadanda ti $1.oo iti kada aldaw a panagtrabahoda.

Agbunag ken agbagkat kadagiti maputed a kayo ti unas ti trabaho ni Domingo iti HC & S. Agpasuyot pay iti erbisidio [herbicides].

Malagip pay ni Domingo ti Dios-ti-aluadna Felix Pontanilla [ama ti nagkonsehal iti Maui, Joe Pontanilla] ti kinasayaatna kadakuada ken maipannakkel a lider dagiti Filipino. "Ammonakay' nga ipateg, isakit ken tulongan," kuna ni Domingo.

Inlawlawag pay ni Domingo ti panagsaad ken situasionda iti kampo. Naragsak a saan ti biag a nakaibalayanda. Ti kampo ket adda iti asideg ti Haole Clubhouse, ken abay laeng ti kiskisan [mill] iti Kahului.

Kuna ni Domingo a maysa pay a karagsakan a paset ti biag iti kampo ket isu ti panagparti kadagiti tarakenda a dingnguen [ken paset metten ti linglingayda kalpasan ti trabaho]-- kas ti baboy, manok ken uray pay ti "pinugpogan" a kalding ken baka.

Awaganda iti pinugpogan, kayatna a sawen, mapuoran ti dingnguen babaen ti panagaramat iti torch kalpasan a madalusan ken maikkat ti dutdot ken lalaemna. "Naimas ti karne daytoy ta presko. Ti "kilawen" ti kaimasan," kunana.

Ti kilawen a kunada ket naiwa a karne ken no dadduma, adda bassit nayonna a taba ken malaokan ken matempla iti suka, natadtad a laya ken papait. Kaaduan a pagteng a maaramid ti kastoy ket no nalpasen ti trabaho ken pagdidinnawatan wenno pagbibingayanda met laeng ti karne ti dingnguen a maparti nga agindeg iti uneg ti kampo. Maaramid tunggal lawas.

Idi tawen 1962, nagdesision ni Domingo nga agbakasion iti Filipinas tapno mapan mangasawa.

Agtawen ni Domingo iti singkuenta iti dayta a tawen a panagawidna. Kalikagumanna ti mangilanding [ti sabali nga awag dagiti sakada ti mapan mangasawa].

Nagasat ketdi ni Domingo ta nasarakan dagiti kabagianna ti asawaenna iti Filipinas-- maysa a nalasbang ken ubing a balasang iti nagan a Teresita Ezcueta. Ket kas paset ti tradisiontayo nga ilokano, napan dimmanon ken nangas-asawa ni Domingo karaman ti partido ti lalakkian.

Iti laksid a damo pay laeng a nagkita da Domingo ken Teresita iti personal, makuna nga adda panagayatda iti tunggal maysa. Gapu ta maysa laeng a bulan ti naited a bakasion ni Domingo, inalistuanda nga inurnos ti panagkallaysada banag met a naawatan ni Teresita ti kalikagum ti lalaki.

Awan ngarud nagbalin a tubeng iti relasionda. Nataming ti kasar ket nagbalin a nangayed ti selebrasion a naangay iti Sinait, Ilocos Sur.

Kalpasan ti sumagmamano laeng nga aldaw, nagsubli ni Domingo iti Hawaii.

Idi tawen tawen 1966, simmaruno ni Teresita a nagpa-Hawaii tapno makidenna ken ni Domingo bilang asawa.

Tawen 1976 idi nagawid dagiti Ilustrisimo iti Filipinas tapno nanamenda ti ragsak ti biag a nagbannoganda. Nagretiro ngaminen ni Domingo iti HC & S a nagobraanna. Nagnaedda iti Manila iti dua a tawen. Nakapundarda iti bassit a negosio a pangalaanda ti inaldaw a pagbiagda, ngem daksanggasat ta sinerrek ida ti mannanakaw ti namindua daraas. Gapu ti daytoy a pasamak, nagdesisionda a nagsubli iti Hawaii idi 1978 ta ammoda a nataltalged met laeng ditoy a lugar.


Naparaburanda da Domingo ken Teresita iti dua nga annak a lalaki--
Ni Alvin, inaunaan. Nayanak idi Setiembre 15, 1968. Simrek a nagsoldado iti dua a tawen kalpasanna, nagtrabaho iti Dorvin Leis Company. Nayasawa ken ni Tessie. Naaddaanda iti uppat nga annak: da Tiara, Telvin, Tisha ken Trevlyn.

Ni Arnold ti buridek, nayanak idi Disiembre 1o, 1971. Napan met nagsoldado. Maysa a karpintero. Adda met bunga ti ayan-ayatda ken ni Ariana [girlfriend-na], ni Chato.

Kameng ni Domingo iti Sinaetanian Organization ken Veteran Organization. Magustoanna unay ti agay-ayam iti hanafuda [sakura cards], ken kaay-ayona a kaay-ayam dagiti appokona.

Nalatak ti nagan da Domingo ken Teresita gapu ti lako a prutas ken nateng. Di mabilang dagiti ka-Filipinoan a karaman dagiti sabali a puli ti mapan gumatang ti tagilakoda iti sango ti balayda. Pamiliar kadagiti lokal a Filipino dagiti produkto a mailako a kas ti sibuyas, bawang, laya, kamatis, tarong, okra, marunggay, nagduduma a klasena a prutas, kdpy.

Ti pannakapnek dagiti kustomer a gumatang iti mailako ti kalikaguman unay dagitoy nga agasawa. Iti inaldaw a makaam-ammo kadagiti pada a Filipino, makisarsarita kadakuada, no ania ti kaudian a damag iti Filipinas ti pasaray ken kaaduan a tiempo a pangibusan da Domingo ken Teresita ti oras kadagiti kustomerda.

"Kasta ti biag iti Hawaii," kuna ni Domingo. "Uray nagretirokan iti trabaho, masapul ti bagi ti naan-anay nga ehersisio. Dimo ipalubos nga agsalug ti salun-atmo malaksid no dimo kabaelan. Iti tawenko a nobenta singko, ha, agtrabahoak latta!" inggibusna.

.

.

.

.

.

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

[Nabulod ti ladawan a nausar]

"Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isut' kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

VICENTE BAGOYO, SR., maysa a sakada ken politiko.

Nayanak iti Santa, Ilocos Sur idi Hulio 17, 1916. Gapu iti kinarigat ti biag iti Filipinas, impamuspusan ni Vicente ti makapan idiay Hawaii idi Abril 26, 1946, ket insakripisiona a pinanawan ti masikog nga asawana, ni Rosa, ken ti dua nga annakna a babbai. Nagrubbuat iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur ken naglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Maysa a karit ti ipapananna iti Hawaii gapu ti maysa a lalaki nga agnagan iti Mariano Galinato- daytoy ti namagbalbaliw ti panunotna. Gapu iti daytoy nga awis, kinasarita ni Vicente ni Rosa tapno suportaran ti asawana ti panggepna, ken tapno gatangen ken bayadanna ti recruitment papers ni Mariano.

Naragsakan ni Mariano ket immannugot nga ilakona ti recruitment papers-na ken ni Vicente. Ginatang ngarud dagiti ag-Bagoyo ti recruitment papers ni Mariano nga aggatad iti beinte pesos [P20.00]. Ket babaen iti tulong ni pasado a nag-Gobernador ti Ilocos Sur, Sixto Brillantes, alisto a naikamang ni Vicente iti imigrasion, tsek-ap iti doktor ken dadduma pay a kasapulan ken saan nga iti nagan a Vicente Bagoyo ti inaramatna no di ketdi ti nagan a Mariano Galinato. Prinaktisna dagiti rumbeng nga aramidenna no inkaso a maawagan daytoy nga aglugan iti S.S. Maunawili. Linaglagipna nga isu ni Mariano Galinato- ti maikadua a kinataona. Idi damo, narigat para kenkuana, ngem masapul nga usarenna dayta a nagan tapno makadanon iti Hawaii.

Maysa a nakalalagip a pasamak iti ipapanna ti Hawaii idi nagkalugananda iti barko nga S.S. Maunawili ti gayyemna, maysa met laeng a sakada, -ni Emigdio Davalos.

Apaman a nakasalanglad ti barko iti Hawaii, nagsardengda iti Kahului Harbor iti Maui tapno maidissaag ti sumagmamano a sakada sakbay a nagluas a nagturong iti Hilo, Hawaii [Big Island]. Iti Hilo, naikkanda ti gundaway a mangpili iti plantasion a mabalinda a pakadestinoan ken pagtrabahoan.

Pinili ni Vicente ti mapan idiay Lanai tapno mangged iti Dole Company para iti sueldo a 50 cents tunggal oras. Nagparaspas/nagdalus iti ruot ni Vicente iti kapinyaan, ngem agingga laeng iti uppat a pulo ket lima nga aldaw. Para kenkuana, saan a maikari nga agtrabaho iti kapinyaan.

Adda idi kabsat ni Vicente, ni Nazario Bagoyo, nga agnaed idiay Honolulu ken agtagikua iti cafe a naawagan ti "Spic and Span Cafe." Naragsak a sinarabo ni Nazario ni Vicente tapno agtrabaho kenkuana a kas katulongan ti kusina iti nakurang a maysa a tawen. Ngem ti di napakadaan a napasamak, adda naisayangkat a panagwelga ket nairaman ti produkto a kasapulan ni Nazario iti negosio, saan a nagpaut ti negosio ket kapilitan daytoy a nagserra. Ngem alisto a nakabirok ni Vicente iti trabaho, iti Navy Yard ken nagserbi iti electronic department ti Pearl Harbor iti tallo a tawen. Napan ni Nazario iti Maui tapno agtrabaho iti Pioneer Mill ti Lahaina.

Kailiw ni Vicente ti nabati a pamiliana, nagdesision daytoy a nagawid iti Filipinas idi Setiembre 1949.

Manangipateg unay a kabsat ni Nazario Bagoyo, dinamagna ken ni Vicente no kayatna ti agsubli iti Hawaii tapno maipilana ti petisionna. Kasla di kayat ni Vicente ti agsubli iti Hawaii ngem imbagana ken ni Nazario nga ituloyna ti petision nga ipilana. "Panagkunak, plano ni Apo Dios amin dagitoy," kuna ni Vicente.

Bayat ti kaadda ni Vicente idiay Filipinas, simrek iti politika. Nagpaidasig a kas konsehal ket nangabak. Ambision pay idi ni Vicente ti agpaidasig a kas mayor ken gobernador iti Ilocos Sur. Kuna ni Rosa nga adu ti pagdiperensiaan ti politika ti Hawaii ken iti Filipinas. Inlawlawagna a masapul nga agresiboka a makikameng iti maysa a partido. No agkitakitka, bunganga ti paltog, harassment ken posible a patay ti pagtungpalan.

Kuna ni Rosa a napasamak amin dagitoy kadagiti Bagoyo's. Iti kina-relihiosa ni Rosa, kanayon idi nga agkararag tapno mailiklik ti pamiliana iti ania man a dakes a mapasamak. Di mabayag, nakombinsir ni Rosa ni Vicente nga isardengnan ti politika. Kinapudnona, simrekda pay a dua iti dakkel a simbaan ti San Vicente tapno agkararag para iti kinatalged ti pamilia. Inako ni Vicente a kalpasan a pimmanawda iti simbaan, nakarikna iti bang-ar ti bagi ken kararua, kinatalged ken kappia iti panunot ket nakasagana daytoy a mangrugi manen- ngem saannan a prayoridad ti politika.

Idi Hulio 27, 1966, nagsubli iti Hawaii, nagyaman iti kabsatna gapu iti panangpetisionna kenkuana. Nagtrabaho ngarud iti Kaanapali Beach Hotel, Food Beverage Department. Nagserbi pay a Maintenance Supervisor iti nasurok sangapulo ket maysa a tawen. Innalana ti nasapa a panagretiro iti trabaho idi 1978.

Ni Vicente ti pundador ti Saranay Organization- maysa a grupo a tumulong kadagiti mismo a miembrona pakaseknan ti panagminatayan. Kameng pay iti United Santanian Organization of Maui, Lanai ken Molokai.

Iti panangrambak da Vicente ken Rosa ti maika-69 nga anibersario ti kallaysada, linagip dagiti agasawa ti koneksion ti petsa ti anibersario iti kallaysada ken boluntario nga inestoriada ti pakasaritaan ti ayan-ayatda. Kunada nga adda idi sabali a babai nga agkursunada ken ni Vicente, ngem ni Rosa ti intungpalna. Segun kadagitoy nga agasawa, adda kabsat daytoy a babai a nalastog. Kabalinan ti kabsat daytoy a babai a dadaelen ti relasionda ken ni Rosa, ngem saan ketdi a nagballigi ti panggep dayta a kabsat ti babai iti panggepna.

Kas met ti ina ni Vicente ni Rosa, makaguyugoy ken nagaget iti trabaho. Gapu iti dayta, saan a nagpammayang a nagpasiar ken nagdaton ni Vicente iti sangnguanan ti ina ni Rosa. Tapno mapasingkedan ti relasionda, immannugot ngarud a nakikallaysa ni Rosa ken ni Vicente. Nagkasar ngarud da Vicente ken Rosa iti maysa a hues idi Setiembre 18, 1937. Ngem gapu ti kina-relihiosa ni Rosa, kiniddawna ken ni Vicente nga agkasarda iti simbaan. Napasamak ti panaglantip ti puso dagitoy dua iti simbaan idi Nobiembre 18, 1937 iti St. Catherine Church ti Santa, Ilocos Sur.

Naparaburan dagiti ag-Bagoyo iti lima nga annak:

Ni Rosalia Lozano, inunaan. Nayasawa ken ni Leonardo Lozano. Maysa a maestra ni Rosalia iti Filipinas. Nagtrabaho daytoy iti Party Pantry. Uppat ti annakda.

Maysa met a maestra ti maikadua a balasangna, ni Leticia Enriques. Retirado iti nagtrabahuanna a Duty Free. Maysa ti anakda.

Ni Rogelio Bagoyo, ti maikatlo. Nagadal daytoy iti Business Administration iti Unibersidad ti Santo Tomas. Nagtrabaho iti Maui Chemical and Paper Products, Co. Nayasawa ken ni Ofelia, retirado a sekretaria ti Maui Police Station. Tallo dagiti annakda a babbai.

Ni Estrella Cabatic, maikapat ket nayasawa ken ni Rudy Cabatic, maysa a Maui County Mechanic. Nagadal ni Estrella iti General Office ti Maui Community College. Nagtrabaho iti Homemaid Bakery. Dua ti annakda a bin-g a babbai.

Ni Vince Bagoyo, Jr., ti inaudi. Nagturpos iti Chaminade College idiay San Diego State ken Long Beach. Naawatna ti Masters in Public Policy and Administration. Nailayon a konsehal ti Maui ken nayasawa ken ni Jennifer, maysa a nurse iti Maui Memorial Medical Center. Tallo ti annakda.

Ti balakad ni Vicente kadagiti ubbing ken agtutubo: "Panagayat, respeto ken dayawen ti Dios. Saan nga agaramat iti maipawil a droga gapu ta itundanaka iti dakes."

Kadagiti nataengan kunana: "Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isu't kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

.

.

.

.

.

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

ni Rudy Ram. Rumbaoa

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

 

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Pannakarambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

[Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art]

"Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a masapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

TI kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken nalayog nga arapaap no apay a nagun-od ni SEVERINO AGBANNAOAG ti naimbag a gasat ti kaaddana iti Hawaii.

Ngem Asino ni Severino?

Nayanak ni Severino idi Nobiembre 29, 1927 iti ili a Sarrat, Ilocos Norte. Maibilang ni Severino kadagiti tartaraudi ti lima a bansada dagiti sakada a nagturong iti Hawaii idi tawen 1946.

Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nagpetision kenkuana a nagturong iti Hawaii. Napan ni Severino ken ti gayyemna, dati a trabahador ti Hawaiian Plantation, iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, tapno ag-report, ngem nairana nga awan idi dagiti rekruter wenno nagawis kadakuada tapno maipastrekda ida iti barko a S.S. Maunawili. 

Saan a nagsuko ken napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna tapno makapanda iti Hawaii. Determinasion ti nagari iti kaunggan ni Severino.

Kayat ken arapaapna unay ti mapan idiay Hawaii, nagpatnagda ngarud a naguray ti gayyemna iti pantalan. Naturogda iti sirok dagiti narukbos a kayo. Inan-anusanda nga inuray ti panagsubli dagiti rekruter. 

Nagsubli nga agpayso dagiti rekruter iti kabigatanna. Adda met idi dagiti padada a lallaki a nakipaguray, ngem kaaduan kadakuada ti saan a nakaanus. Nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken lugar a naggapuan isu a saanda a naisurot a napan idiay Hawaii.

Iti Hawaii

Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni Severino iti isla ti Kauai. Kalpasanna, nagturong ti barko iti Maui. Naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. 

Iti Pioneer Mill ti Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga ti 1970. Daytoy a kampo ket masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.

Manipud tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti nastrekan ni Severino a kas koma iti awaganda ti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno al-alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. 

Matangdanan iti 45 cents tunggal oras, walo nga oras tunggal aldaw, ken innem nga aldaw a trabaho iti tunggal lawas.

Manipud 1963 agingga ti 1972, nagserbi ni Severino iti Harvesting Department. Iti tawen 1972 agingga ti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho pay a kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga a nagretiro ti trabaho idi 1972. Matangdanan daytoy iti $8.75 tunggal oras.

Biag iti Kampo

Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken sabasabali pay a panagtitipontipon a rambakanda iti tunggal maysa. Aggasto dagiti babbaro kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Kuna ni Severino a dagiti babbai nga Haponesa ti aglaba ti pagan-anayda a Filipino.

Da Severino ken Conchita

Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga ti 1954. Adu a sakada ti napan nagserbi, maysa ditoy ni Severino. 

Kalpasan ti gubat, nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agsapul ti asawaenna. Ditoy a naam-ammona ti ubing ken nalasbang a balasang nga agnagan iti CONCHITA BATUGO. 

Kayat ti uncle ni Severino a maasawana ni Conchita. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte. Agassideg ti pagyanan da Severino ken Conchita. Kayat ti pamilia ni Severino ni Conchita ken kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal idi ni Conchita iti High School, ngem nagkitakit ti balasang idi insingasing ni Severino ti panangikallaysana kenkuana gapu ta saan pay a nakasagana a makirelasion.

Malagip ni Severino nga itarayan ken aglemmeng pay ni Conchita idi damoda ti agsarang. Awan naaramidan ni Severino. Naguray agingga nga inleppas nga immuna ni Conchita ti high school ken kolehio sakbay a nakirelasion kenkuana.

Nagsinsinnurat da Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas ti linaon dagiti dadduma a surat kenkuana ni Severino. Kunana, nagpakipot. Pinarigatna ni Severino. Ngem no ad-adu a surat a maawat ni Severino manipud ken ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ti balasang.

Idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agdaton manen ken yawisna ti panagkasarda ken Conchita. Ket kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ti balasang ti panagdatonna, saanen nga agasawa ken agsubli laengen iti Hawaii a kas maysa a baro iti agnanayon. 

Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti puso ni Conchita. Sabali ketdi ti taktika nga inusarna a nagdaton ken ni Conchita. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita a tulongan ken kuyogenda a mapan "dumanon" ken "agdaton" kenkuana. 

Nagballigi ngarud ni Severino. Estrahiya, dayta ti inaramidna.

Di nagbayag, nagkallaysa da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw ti panagkasangay ni Severino] iti simbaan ti Sarrat, Ilocos Norte. Dua ketdi ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken iti Batac a puon ni Conchita.

Intangsit da Severino ken Conchita nga engrande ken adu ti dimmar-ay iti padaya.

Ti Bunga

Ni Elizabeth Malacas ti inauna. Nagadal daytoy ti Med-Assist of Hawaii iti Honolulu. Addaan ti karera iti Medical Technology. Nagtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, bellman ti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.

Ni Jerry ti maikadua. Nagadal iti Maui Community College, degree in Buiding Maintenance. Nagtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken Merlita Tasani, maysa nga accountant ti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda, da Jaren, Justin ken Melyssa.

Ti balakad da Severino ken Conchita kadagiti agtutubo: "Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

Para kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti inaldaw. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."

Magusgustoan unay ni Severino ti agmula kadagiti nateng ken agbisikleta a kas paset ti panagwatwatna.

Gapu ti determinasion ni Severino a napan iti Hawaii, naluktan ti dalan iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a napan iti Hawaii.

.

.

.

.

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

*Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art

APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

NAMARIS ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez a kas maysa a Sakada.

Nayanak ni Apolinario iti Paing, Bantay, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Hulio 27, 1927. Agtawen laeng iti 19 idi mapan idiay Hawaii idi 1946 tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Iti panagrubbuatna iti Puerto ti Salomague, naglugan iti barko nga S.S. Maunawili, nabati dagiti nagannak kenkuana ken lima pay a kakabsatna.

Inesponsoran ti Wailua Plantation on Oahu ni Apolinario tapno agtrabaho iti kaunasan a kas irrigator iti maysa a tawen. Nagnaed iti Kawailua Camp a kaduana ti angkelna, ni Nicolas Pico.

Iti panagobra ni Apolinario iti kaunasan, makuna a narigat a trabaho para kenkuana, isut' gapuna a nagbirok iti sabali a panggedan. Di nagbayag, nagtrabaho daytoy idiay Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu kas bus boy. Kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagtrabahona iti hotel, kalikaguman ni Apolinario ti sabali manen a trabaho. Pinadasna ti nag-karpintero. Kaduana ni angkelna a Jose Cortez iti daytoy a trabaho.

Idi tawen 1956, napan ni Apolinario diay Maui tapno pasiarenna dagiti kailianna manipud iti Brgy. Paing, Bantay, karaman ti Dios-ti-aluadna Tata Andong [Leandro] Paet.

Apaman a nastrekna ti pagtaengan ni Tata Andong, nasdaaw ni Apolinario kadagiti nagduduma a ladawan a nakitana. Nalalapsat a ladawan dagiti babbai a naisab-it iti diding ti balay ti lakay. Dagitoy a ladawan ket kukua ti balasang ni Leandro, ni Nellie, adda idi idiay Filipinas ken agad-adal iti Immaculate Concepcion College [Divine College], Vigan. Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti ladawan ni Nellie ket impudnona a kayatna ti agawid idiay Filipinas tapno inna kaam-ammo iti personal.

Idi damo, ipagarup ni Apolinario nga alisto a matennag ti rikna ti balasang kenkuana, ngem nagbiddut. Adu a pannubok ti nagpasaranna.

Kas maysa a mangay-ayat, mangipatpateg ken mangaywan iti anak tapno maited ken maipaayan ti nasayaat ken naraniag a masakbayan, binallaagan ni Leandro ni Apolinario a saan koma daytoy nga agganat. Kayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana iti kolehio sakbay a sangnguenna ti panagasawa.

Idi nagpakada ni Apolinario ken ni Leandro, binay-anna ti ballaag ni Leandro. Nakadesision idin ni Apolinario nga agawid iti Filipinas tapno kaam-ammona ni Nellie iti personal. Nakasagana met a mangikallaysa kenkuana.

Ket idi met laeng 1956, nagawid ni Apolinario iti Filipinas, maymaysa ti agar-ari iti panunotna- kayatna a kaam-ammo ni Nellie ken ikallaysana daytoy.

Ngem masapul ti tulong ken suporta. Kinasaritana ti kasinsinna, ni Juan Fontanilla, no kasano a maam-ammona ni Nellie. Nagkurri ngarud ti panunot ni Juan. Napanda a dua ken ni Apolinario idiay Vigan, agurayda iti Plaza, iti sango ti St. Paul Cathedral, no sadino a ditoy ti pagatendaran ni Nellie iti ROTC drill. Ammo ni Juan nga agsasarak da Nellie ken dagiti gagayyemna iti maysa a papolar a pagpalamiisan nga awaganda iti "Cool Spot" nga adda iti sikigan ti katedral.

Ket kas paset ti plano, napan ngarud nga agpadpada da Juan ken Apolinario.
Di mabayag, nasaripatpatanda ni Nellie nga agturong iti nasao a pagpalamiisan. Dida nagtaktak, simmarunoda a simrek. 

Ngem nadismaya ni Apolinario. Dina naaramid ti kayatna a mapasamak ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan/pagmeriendaan. 

Ngem maysa nga idea ti nagrehistro iti panunot ni Juan. Kasaritada ti anti ni Apolinario, ni Cion, isu ti agluto iti pangaldaw ket kalpasanna, imbitaranda ni Nellie tapno ditoy a maam-ammo ni Apolinario. Saan manen a nagballigi daytoy nga istrahia- adu a tao ti napan nakipangaldaw manipud iti am-ammo ken aglawlawda, dida pay nakapagsarita.

Nairana a nagpiesta ti Brgy. Paing iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adu dagiti pasala no sadino a naimbitaran dagiti naruay a babbalasang. Adda pay "paribon," maysa a wagas iti panagur-or ti pundo manipud kadagiti makisalip. No asino ti kaaduan iti kuarta a maur-or, isu ti agbalin a Fiesta Queen.

Sabali laeng dagiti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. 

Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno daytoy ti gundawayna a maisala ni Nellie. Dagitoy a social boxes ket kukua ken maiturong ken ni Rose Piano, kasinsin ni Nellie ken maysa kadagiti kontestant. 

Nagbalin a reyna ni Rose. Ket bayat ti panagsala da Apolinario ken Nellie, kimmanunong ti panawen ken gundaway ken ni Apolinario tapno maipudnona ti gandatna ken ni Nellie.

Ammo ni Nellie a bassiten ti nabatbati pay a panawen ni Apolinario iti Filipinas. Nupay kasta, uray kasano ti ayat ni Leandro a makapagturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, impamuspusan ni Nellie a makikallaysa nga umuna ken ni Apolinario sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii. 

Dida sinayang ti gundaway, awan ti nangibaanda malaksid laeng ken ni Juan Fontanilla a kasinsinna. Kunam pay, dagusda a napan idiay Manila. Nagbayagda sadiay iti makalawas. Ken kalpasanna, makalawas pay iti Baguio City. Ket kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Brgy. Paing, Bantay ket dinawatda ti pammakawan ni Melecia Paet [isu ti nagaywan manipud kinaubing ni Nellie ken nangitalkan ni Leandro] ken ni Leandro, tapno maited ti pammalubosda.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoon-mi." nagkatawa da Nellie ken Apolinario.

Nagkallaysada idi Nobiembre 8, 1956, limapulo a tawenen ti napalabas. Dua nga aldaw a padaya, iti balay ti nobia ken sabali laeng iti nobio. Kalpasan ti tallo a lawas, nagsubli ni Apolinario iti Hawaii.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, napan iti Kwajalein tapno agtrabaho agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, simmaruno ni Nellie a napan iti Hawaii. Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayan ti pagtaengan dagiti agasawa, karaman dagiti annakda.

Idi nagsubli ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho daytoy a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met la a hotel kas bell boy, kaduana ti padana a sakada, ni Ben Molina. 

Iti tawenna a 55, nagretiro daytoy a kas karpintero ngem nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sands and the Embassy Suite, ditoy a nagretiro iti tawenna a 62.

Paggaayat ni Apolinario ti agbiahe diay Filipinas ken Las Vegas. Kaay-ayona ti mapan iti "biangan" [chicken fights] ken tulonganna ni Nellie iti gardening.

Naparaburanda Nellie ken Apolinario iti tallo nga annak: Ni Conrado ti inaunaan, nagturpos iti University of Hawaii-Manoa with a degree of Business Administration. Nagtrabaho iti Kamehameha Schools a kas Programming Manager ken nagtrabaho a kas Quality Assurance Specialist iti Referentia System, Inc. Nayasawa ken ni Carolyn, maysa a Computer Lab Manager iti Leeward Community College, nagtrabaho a clerk iti County of Maui Planning Department. Addaan daytoy iti Math Degree manipud iti U.H.. Dua ti anakda, daCassidy ken Caitlyn.

Ni Reynilda ti maikadua. Addaan daytoy iti Masters of Arts in Education idiay Phoenix ken degree in Psychology iti U.H.-Manoa. Nagpaay a superbisora iti ACS, Inc., Maui ken Children Facilitator with Child and Family Services. Nayasawa ken ni Chris Stribling, maysa a Gas Turbine Systems Mechanic Technician iti U.S. Navy ken maysa a Mechanic Assistant iti Alex Air. Maysa ti anakda, ni Sierra.

Ni Christopher ti inaudi. Nagtrabaho iti maysa a restauran ti Lahaina.

Ti balakad ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agbasakayo, agtutubo. Inkayo iti eskuela, gun-oden ti adal tapno al-alistokayo a makasapul iti napintas ken nangatngato a bayad iti trabaho. Respetaren dagiti nagannakyo. No saan a gapu kadakuada, awankayo koma ita."

Para kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo babaen iti panangibaonyo kadakuada a mapan agbasa gapu ta ti edukasion ti kakaisuna a maipatawid dagiti nagannak- awan ti makatakaw iti daytoy."*



APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Pedro Pacubas: Manipud Filipinas agingga iti Puunene

Manipud Filipinas agingga iti Puunene:
[Ti Pakasaritaan ni Pedro Pacubas]


Ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK iti Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Enero 7, 1924 ni Pedro Pacubas. Napan ni Pedro iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ti Puunene, Maui. 

Kas met la kadagiti sabsabali a lallaki a naawis a napan nagtrabaho, maymaysa ti rason no apay nga inawatda ti trabaho a naidiaya kadakuada: tapno maitag-ay ti kinarigat ti biag. 

Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Apaman a nakasangpet ni Pedro iti Maui, nagtrabaho a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar, Company [HC & S]. Naibalay daytoy ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti plantasion, iti kampo McGerrow, Puunene a masarakan iti kasumbangir ti kiskisan ti Puunene. Nagtrabaho a kas irrigator agingga a nagretiro iti serbisio idi 1989 iti tawen a 65.

Ngem saan a nagpatingga dita ti kinasaldet nga agtrabaho ni Pedro, nagtultuloy latta a nagtrabaho uray day-off na. Nagpart-time pay kas karpintero a kaduana met la dagiti papagayamna kas kada Amador Tabon, Dionicio Tabangcura ken ti Dios-ti-aluadna Silvestre Peros.

Idi tawen 1950, nagawid ni Pedro iti Filipinas tapno mapan agsapul iti asawaenna. Adda dua a babbai a kursunada ken pagpilianna nga asawaen. Ngem daksanggasat ta awan kadakuada ti nangayat kenkuana. Gapu iti dayta, saan a naupay ni Pedro. Naam-ammona ti maysa a nakapimpintas a balasang nga agnagan iti Gregoria Lopez nga agnaed iti Bantay, iti ili a nakayanakanna.

No adda idi pakaawisan ti balasang a pasala iti lugarda, adda latta ti kabsatna a lalaki ken ti anti daytoy a mangbaybayabay kenkuana. 

"Chaperone-na," linagip ni Pedro.

"No awisennak idi nga isala ni Pedro, makilumba kadagiti padana a lallaki nga agturong kaniak. Apagrugi pay la ti sonata a maipatokar, taray pugiit ni Pedro nga umay kaniak," makakatawa ni Gregoria a nanglagip ti napalabas.

Kuna ni Gregoria nga istrikto daydi lolona. Inakona nga adu idi ti nagarem kenkuana ngem awan uray maysa ti inawatna. Saanna a napadasan ti naki-boyfriend. Sa maysa pay, nairanrana a nayasawa ti kasinsinna iti kabsat ni Pedro. Gapuna a dakkel a koneksion daytoy iti panaginnasideg ti rikna da Pedro ken Gregoria.

Idi masierto dagitoy dua ti pudno a mariknada, mismo ti nagannak ni Pedro ti napan dimmawat iti pammalubos dagiti nagannak ti balasang ken ti lolona tapno ibanagna ni Gregoria. 

Napatgan ti kiddaw. Nagkallaysa da Pedro ken Gregoria idi Agosto 16, 1950.

Idi nagkallaysa da Pedro ken Gregoria, Agosto 16, 1950

Immabot iti siam a bulan ti bakasion ni Pedro iti Filipinas. Nagduadua ketdi no agsubli pay iti Hawaii. Ngem idi maabisigna a masapul nga agsubli, nagsubli a dagus tapno agurnong ti adu pay a kuarta para iti masakbayan ti bangonenna a pamilia. Nayanak ti umuna nga anakna, ni Roy, idi 1951.

Di nagbayag, simmaruno ni Gregoria a nagpa-Hawaii idi 1960. Nagnaed da Pedro ken Gregoria iti McGerrow Camp iti tallo a bulan sada immakar iti 6th Increment, iti asideg ti Lihikai School. Nagindegda ditoy iti sangapulo a tawen agingga idi 1970 idi immakarda manen iti baro a nagyananda, iti 11th Increment.

Iti dayta met la a tiempo, nagsapata ni Gregoria a kas makipagili iti Estados Unidos. Binaliwanna ti naganna iti "Georget." Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Pedro idi Hunio 7, 2007.

Ti Bunga ti Ayan-ayat da Pedro ken Gregoria
Ni Roy, inaunaan, pimmusay metten.

Maikadua ni Roland, nayasawa ken ni Maricar. Adda anakda a babai, ni Tara Ann. Nagtrabaho ni Roland iti Kalima O Maui ken isu ti mangimatmaton ti bukodna a negosio, ti Peebles and Rocks.

Ni Stella Pagatpatan ti maikatlo ken addaan iti anak a babai. Nagtrabaho ni Stella iti Four Seasons Hotel.

Paggaayat idi da Pedro ken Gregoria ti agbaniaga iti sabali a lugar a kaduada dagiti appokoda. Napanan metten dagitoy nga agkaingungot ti Switzerland, Italia, Filipinas, California ken Las Vegas.

Kaay-ayo unay ni Pedro ti mapan agbuya ti pallot, wenno ti biangan. Agpada dagitioy nga agasawa nga aktibo a miembro ti Kahului Filipino Community Association.

Balakad ni Gregoria kadagiti agtutubo: "Agbalin a naimbag, mapan agbasa ken pilien dagiti nasayaat a gayyem." Kunana met kadagiti kapatadana: "Agbalin a nasayaat kadagiti gagayyem, diyo luklokoen ida."

Kuna da Roland, Stella, Cheyna ken Tara Ann: "Nasayaat a tao ni Tatang. Nasaldet. Ket uray pay naunget no dadduma, napakumbabanto latta. Managayat, manangipateg ken naasi."

Da Pedro ken Gregoria Pacubas

Ni Pedro ti instrumento iti pannakapetision ti kabsatna, ni Elias; ti kayongna, ni Victorino Lopez ken ti kaanakan a lalaki daytoy, ni Fidel Lopez.

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya ti grupo dagiti sakada nga agin-inana kalpasan ti trabaho iti kaunasan]

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



HAWAII-born Sakada. Dayta man ti kunada.

Ngem manmano ti makaammo iti daytoy 1946 a Sakada a nayanak iti Hawaii- ni Federico Pagdilao.


Asino aya ni Federico Pagdilao?
Iti nasapa a tawen ti 1920's, nagdesision da Mr. & Mrs. Laureano Pagdilao ti Pinili, Ilocos Norte, nga agturong iti Hawaii tapno makigasanggasat ken sapulen ti nanamnam-ay a panagbiag- ti masakbayan. Ket idi ngarud nakasangpetda iti Big Island, Hawaii, dismayado dagitoy nga agasawa ta ipagarupda a napintas ti biag iti isla. Ti ammoda, nam-ay ti masangpetanda. Ngem naduktalanda laeng a narigrigat pay ti panagbiag iti Hawaii ngem ti biag iti ili a pinanawanda.

Nayanak ni Federico idi Oktubre 26, 1924, iti North Kohala ti isla manipud kadagitoy a sakada. Idi tawen 1927, tallo ti tawen ni Federico idi nagdesision ti pamilia Pagdilao nga agsubli idiay Pinili, Ilocos Norte. Ket ditoy a dimmakkel ni Federico a napnoan sirib, guapo ken napigsa nga agtutubo.

Tawen 1946 idi simmangpet dagiti recruiters manipud iti Plantations of Hawaii iti Filipinas tapno agrekrut kadagiti napipigsa nga agtutubo a mayat nga agtrabaho iti Hawaii- agpada nga iti kapinyaan ken kaunasan. Maysa ni Federico Pagdilao ti naawis ket nagpirma iti kontrata. Para ken ni Federico, kayatna met nga isaganaan ti naraniag a masakbayanna nupay ti kinapudnona, naggapun daytoy iti Hawaii.

Naglugan ngarud ni Federico ken dadduma pay a grupo ti sakada iti barko a S.S. Maunawili. Nagrubuat ti barko manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Bayat ti panaglayag ti barko iti taaw, saan a pulos napadasan ni Federico ti nagsakit. Napigsa ketdi ti resistansiana gapu ta kabanbannuaganna. Dua a sakada ti malagip a kinaluganan ni Federico iti barko: da Domingo Viloria ken Juan Bumanglag.

Apaman a nakadanonda iti baybay ti isla ti Hawaii, nagsardeng ti barko iti Kauai ken Honolulu sakbay a naglayonda iti Maui. Simmangladda iti Kahului Harbor. Ket manipud iti pantalan, inlugan ida dagiti plantation workers sada naipan iti kampo a pagyananda.


Iti Kampo ken Trabaho ni Federico
Nangrugi a nagtrabaho ni Federico iti Baldwin Parker [Honolua, Plantation ti Lahaina] Pineapple Plantation, ngem apagbiit laeng. Immakar daytoy iti HC & S Sugar Plantation. Nagnaed iti Camp 3 [Spreckelesville] agingga nga immakar iti agdama a pagtaenganna iti Kahului. Iti Kampo Tres, ti Dios-ti-aluadna a kabsatna Pedro, karaman da Pablo Estabillo, Juan Aganon ken Fernando Saino ti kinaduana a nagnaed iti maysa a balay. Nagdalus iti irrigation pipes tapno mapaalisto ti panagayus ti danum ti nagbalin a trabaho ni Federico. Tumulong pay daytoy nga agmula iti unas. Nagtrabaho ditoy kas irrigator agingga iti panagretirona.

Kinaduana ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. iti irrigation department. Idi nangrugi a nagtrabaho iti HC & S, matandanan daytoy iti 47 cents iti kada oras. Ket idi nagretiro ni Federico iti trabaho, nasurok a $10 ti bayadna tunggal oras a panagtrabahona.

Inako ni Federico a naragsak ti biagda iti Kampo Tres a nagyananda. Naragragsak idi ngem ita. Adu ti naam-ammona a gagayyem iti kampo, saan a kas ita nga uray pay karrubana, dina am-ammo.

Adu dagiti pasken iti Kampo Tres, kuna ni Federico, kas iti pannakarambak ti Rizal Day, buniag, panagkasangay ken pakasar. Magustoan unay ni Federico dagitoy a klase ti ramrambak. Nagbalin pay a popular ti pallot wenno biangan nupay saanna ammo ti agay-ayam iti daytoy ngem kaay-ayona ti agbuya.

No adda pallot, agluto dagiti babbai iti kankanen [dessert] nga ilakoda kadagiti mapan makibiangan. Sabali laeng dagiti natnateng ken prutas a matiendaanan iti swap meets.

Iti paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda ti libre a panagbiahe- roundtrip- nga agturong idiay Filipinas. Gapu iti daytoy, ginundawayan ni Federico ti nagawid. Tawen 1952 idi nagawid ni Federico iti Filipinas tapno agsapul ti kapunganna.


Nagam-ammoda ken ni Presentacion
Bayat ti bakasion ni Federico iti Filipinas, kayat a yam-ammo ti maysa kadagiti kasinsinna ti maysa a nalasbang a balasang iti nagan a Presentacion, taga-Pinili met laeng. Nagbasa ni Presentacion iti Pinili Institute ken aktibo daytoy iti ay-ayam ken dagiti aktibidad ti simbaan. Ngem saan nga interesado ni Presentacion a kaam-ammo ti kassangpet a Hawayano. Suggsugsogan dagiti gagayyem ni Presentacion a kaam-ammona ni Federico, ngem kasla awan sumgar a buokna iti baro. Wenno naisangsangayan la koma a rikna tapno gustuenna ti baro.

Nupay kasta, ti kasinsin ni Federico ti nangipamuspusan tapno agam-ammoda ken ni Presentacion. Ket idi nagsango da Federico ken Presentacion iti kaunaan a gundaway, dagus a naginnasideg ti rikna dagitoy agingga a nagtungpal iti kallaysa.

Naglantip dagiti puso da Federcio ken Presentacion idi Enero 10, 1953 iti simbaan ti Pinili, Ilocos Norte.

Idi dumteng ti aldaw a panagsubli ni Federico idiay Hawaii, adda nagbalin a problema- dina mabirokan dagiti papelesna. Saan a makasubli idiay Hawaii. Napukawda dagiti kangrunaan a papelesna nga agbiahe. Ngem adda ketdi nagsayaatan ti pannakapukaw dagiti papelesna, maysa a "blessing in disguise" ti pannakayalud-od ti panagawidna, ket nagbati iti Filipinas iti nabayag bassit a tiempo bayat iti panangitrabahona ti papelesna nga agsubli iti Hawaii. Naipapasna a nadennaan ni Presentacion.

Kalpasan ti lima a bulan, idi Mayo 1953, nakasubli met laeng ni Federico iti Hawaii.


Federico ken Presentacion, dagiti Annak: "Ti Pamilia"
Ni Ruth Waikiki ti inauna. Nagtrabaho iti pagopisinaan ti maysa a doktor iti Honolulu. Dua ti annakna.

Maikadua ni Joel Pagdilao, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas carpentry maintenance person. Nayasawa ken ni Blossom. Tallo ti annakda ken maysa ti apokona.

Ni Eileen Uyehara ti maikatlo. Retirado a school teacher. Nayasawa ken ni Kenneth. Dua ti annakda. Agnaed ti pamiliana idiay Palau.

Inaudi ni Edwin, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas bellman. Nayasawa ken ni Drucila, tallo ti annakda.

Kuna da Presentacion ken Federico: "An-anusan dagiti appoko. Agwatwat ken magna iti inaldaw, no kabalinan pay ti bagi, agsapul iti part-time job."

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti agtutubo: "Agbalin a nasayaat ken nalinteg, agay-ayam iti aniaman a klase ti sports, makipaset iti aktibidad ti simbaan. Iti kastoy a wagas, saan a masayang ti panawenyo."

Saan a patien da Presentacion ken Federico nga ibusen ti oras babaen iti panagtugtugaw lattan nga awan ti aramidenna. Kayatda ti agtignay ken agtrabaho. Nasayaat iti salun-at, kuna dagitoy agkaingungot.

"Saan a tubeng ti kinalakay wenno kinabaket no agpaguska nga agpart-time job, adda iti panunot ken no napnoanka ti pammati iti espiritu, kabaelam nga aramiden ti aggunay," daytoy ti balakad ti doktor ni Presentacion.

Maysa a crossing guard ti nagbalin a part-time job ni Federico dagiti estudiante ti Lihikai School sakbay ken kalpasan ti klase. Nagtrabaho met ni Presentacion iti Maui High School kas custodian iti sumagmamano nga oras ti tunggal aldaw. Agpada dagitoy nga umanamong nga awan dakesna nga agtrabaho basta kabaelan ti bagi ken tapno mataginayon iti naimbag a salun-at.*

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan dagiti sakada iti mano-mano a panangbagkatda kadagiti naputed nga unas]

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN
TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



NAYANAK ni Mateo Pascua idi Setiembre 28, 1914 iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur. Daksanggasat ta pimmusay dagiti nagannak ni Mateo idi awan pay ti nakemna. Ket babaen iti panangaywan ti pamilia ni angkelna Ponciano Garces, dimmakkel ni Mateo a natured ken napnoan sirib. Maibilang ni Ponciano kas maysa nga "old timer" ta napan iti Hawaii idi tawen 1930's tapno agtrabaho iti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan.

Gapu ta nabayagen ni Ponciano Garces iti Hawaii, inesponsoranna ni Mateo Pascua tapno makapan met iti Hawaii. Simmangpet ni Mateo iti Hawaii idi 1938 a kaduana ti sumagmamano kadagiti gagayyemna kas ken ni Dios-ti-aluadna Catalino Cachola ken Francisco Cabrera.

Nagluas da Mateo, Catalino ken Francisco iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Bayat ti panaglayagda nga agturong iti Hawaii, nagsakit ni Mateo ngem saan a nagbayag dayta a dagensenna. Simmangladda nga immuna iti isla ti Oahu sakbay a nagturong ni Mateo iti angkelna Ponciano nga adda idin iti Maui.

Saan a dagus a nagtrabaho ni Mateo iti plantasion; ketdi, simrek daytoy nga immuna kas nurse aide iti Kula Sanatorium- a maawagan pay iti Kula Hospital.

Nalatak idi ti Kula Hospital nga awagna a "Kula San." Ti Kula San ket lugar a rehabilitasion para kadagiti pasiente nga agsakit iti tuberculosis wenno TB. Maibalay dagiti pasiente ditoy agingga a malainganda iti nasao a sakit.

Idi bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nailista ti nagan ni Mateo tapno mairaman nga agserbi iti gubat. Ngem gapu iti problema ti salun-at, saan a nakapasa iti physical examination. Nagtrabaho ngarud iti Kula San manipud 1938 agingga iti 1946.

Idi 1946, nagdesision ni Mateo nga agsapul iti sabali a trabaho. Nagpresentar nga agtrabaho iti HC & S Company iti Puunene ket naawat a kas truck operator wenno driver. Nagtalinaed iti dayta a trabaho agingga a nagretiro idi agtawenen iti 65.

Ti bakasion ni Mateo iti Filipinas
Idi Disiembre 1966, nagdesision ni Mateo a napan nagbakasion iti Filipinas idi agtawenen daytoy iti 52. Maysa a bulan a bakasion ti kiniddawna tapno mapan agkasar. Iti kaadda ni Mateo iti bukodna nga ili, adda maysa a napintas a balasang nga agnagan iti Adeline Valdez. Adda idi kasinsin ni Adeline nga agnaed iti Maui; ket dayta a kasinsinna ti nagbalin nga instrumento iti panagam-ammo da Mateo ken Adeline. Ginuyugoyna ni Mateo a kaam-ammona ti kasinsinna a ni Adeline tapno kitaenna iti personal ken no mabalinna nga asawaen. Napasamak ngarud a kasta. Para ken ni Mateo, maysa a gameng a rumbeng nga ipateg ni Adeline. Awan duadua iti panunot ni Mateo a nasarakannan ti agbalin a kapisi ti pusona.

Kadagidi a tiempo, nalaka pay laeng ti agipila iti petition papers para iti asawa a mapan iti Hawaii. Ket uray pay idi sakbay a nagkallaysa da Mateo ken Adeline, ipagpagnan ni Mateo dagiti papeles ni Adeline. Iti kaadda ni Mateo iti Filipinas, naungpotna ti naited kenkuana a bakasion. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Manila idi Enero 3, 1967. Nagsubli met ni Mateo iti Hawaii idi Enero 10, 1967, makalawas kalpasan ti kasar. Gapu ta kaaduanna iti papeles ti naitrabahon idi sakbay ti kallaysa, simmaruno ni Adeline ken ni Mateo iti Hawaii dua a lawas kalpasan ti kasar.

Ti kaadda ni Adeline iti Maui
Malagip ni Adeline idi damona ti simmangpet iti Maui idi 1967, nagyanda ken ni Mateo iti Kampo 1, iti Sprecklesville nga asideg iti Paia. Kompleto ti pasilidad a kasapulan iti kampo: adda tiangge, pagsinean ken dadduma pay a negosio ken serbisio.

Kalpasan ti makatawen, immakar da Mateo ken Adeline iti Alabama Camp a masarakan iti Puunene Mill. Adda dibision ti balay a nagyananda ken agupada iti $20 iti kada bulan karamanen ti danum nga usarenda. Adu dagiti nagbalin nga aktibidad iti kampo kas iti punsionan ken uray pay ti pallot. No saan, agpartida iti baboy, manok ken kalding iti bukodda nga inaladan. Berde ti aglawlaw ta makita dagiti mula a natnateng iti tunggal pagtaengan iti uneg ti kampo. Agririnnanud ken agpipinnadigo dagiti ka-kampoanda, adda mangted iti nateng wenno prutas.

Malagip pay ni Adeline a napan nangan iti Sam Sato's, nag-shopping iti Maui Shokai Store, ken nagbuya ti sine iti Puunene Theater.

"Naragsak dagidi nga aldaw," kuna ni Adeline.

Nagtrabaho ni Adeline iti Maui Pine Cannery kas superbisora agingga a nagretiro idi tawen 2002.

Inlawlawag ni Adeline nga inawatna ti pannakikallaysana ken ni Mateo idi tawen 1967 ta dakkel a sakripisio iti biangna. Kayatna a maragpat ken magun-od ti arapaapna a makapan iti Hawaii tapno sadiay a makigasanggasat para iti napintas a masakbayan ken pagimbagan ti pamiliana nangruna kadagiti kakabsatna. Awan ngatan ti kapintasan a napasamak iti biagna no di ti papapanna iti Hawaii a kas asawa ni Mateo.

Bunga ti sakripisio
Ayat ken pammateg, nagbunga ti dardarepdep: naparaburanda Mateo ken Adeline iti maysa nga anak- ni Madeline Pascua Ater.

Nagturpos ni Madeline iti Oregon State University iti degree in Pharmacy. Nayasawa ken ni Curt Ater, maysa met laeng a parmasista. Adda anakda, ni Samantha ken agnaed dagiti agasawa iti Boise, Idaho.

Kuna ni Madeline: "Dakkel a sakripisio ti inaramid dagiti nagannakko. Intedda kaniak ti kapintasan nga edukasion. Impakita ken insungsongda ti napintas a pagulidanan babaen iti inda panagtrabaho. Ti trabahoda ti nangted iti impluensia kaniak tapno surotek ti tugot nga inaramidda ket aramidek met ita iti bukodko a pamilia. Saanda a nagsuko iti trabaho a mano-mano. Dayawek pay dagiti nagannakko gapu iti sakripisio a panangtulong iti bukodda a pamilia a nabatbati iti Filipinas tapno maipaayanda met ti napintas a masakbayanda iti Hawaii. Saan a naaramid amin dagitoy no saan a ti ayat ken sakripisio dagiti pagraemak a nagannak. Napintas ti timpuyog ti pamilia ket dayawek ta importante dayta."

Kaay-ayo ni Mateo ti mapan agpasiar idiay Mainland kas regular a panagbisita ken ni Madeline ken ti pamiliana.

Magustoan ni Adeline ti agmula wenno gardening kas paset ti inaldaw nga aktibidadna. Importante met ken ni Adeline ti kanayon nga isusuknalna iti simbaan. Miembro iti Marian Club Choir ti Christ the King Church. Saan nga imut ngem ammona nga iparabur ti tiempo ken talentona. Silulukat ti pagtaenganna para kadagiti gagayyem ken kabagianna, kangrunaanna, iti padi ti Christ the King.

Kuna ni Adeline kadagiti agtutubo: "Agadal a naimbag tapno adda naraniag a masakbayan." Iti biang dagiti nataengan kunana: "Pagtalinaeden ti kina-busy ken agwatwat iti inaldaw."

Pimmusay ni Mateo idi tawen 1998.*

JUAN PALPALLATOC: "Agan-anus, Denggen ken Respetaren ti Opinyonda"

[Nabulod laeng ti ladawan ni Juan Palpallatoc iti Fil-Am Observer]

JULIAN PALPALLATOC: "Agan-anus, Denggen ken Respetaren ti Opinyonda"
ni Rudy Ram. Rumbaoa



BAYAT ti pannakarambak ti Centennial Celebrations dagiti Sakada idi tawen, 2006, sinurat ni Marilyn Villon daytoy: 

"Simmangpet ti amak iti Hawaii idi Setiembre 2, 1928. Kuna ti amak [Julian Palpallatoc] a napan iti Hawaii tapno agtrabaho ken ipaayna kadakami [nga annakan] ti napintas ken naraniag a masakbayan. Ammona a narigat ti biagmi idiay Filipinas isut' gapuna a kinalikagumanna a padasen ti maysa a banag a dina pay idi inaramid. 

Kalikaguman idi ti ina daytoy nga ileppasna nga umuna ti agbasa, ngem napigpigsa ti awis nga ipapanna diay Hawaii, ken tapno agtrabaho ket tulonganna ti pamiliana. Malagip ti amak a karigat kadagidi a tiempo ti agbirok iti trabaho. Nupay kasta, inupaan dagiti tattao isuna gapu ta ubing ken nasalun-at pay. 

Kaay-ayona ti agluto ket nagtrabaho idiay Kula Sanitorium kas maysa a kabadangan iti kusina. Maragsakan nga agisagana kadagiti taraon ken sindadaan a tumulong daytoy iti sadino man a makasapul iti tulong. Ngem di mabayag, pinaglusulos ti pagtrabahoanna gapu iti rason a civilian labor requirement. Saan pay a nagbalin a citizen ti Estados Unidos. 

Immakar ngarud, napan idiay Oahu ket nagtrabaho iti Outrigger Canoe Club iti sumagmamano a tawen. Nagtrabaho pay daytoy kas chauffeur. Idi kuan, nakaala ti posision iti U.S. Naval Hospital kas mess attendant. Ngem kalpasan a nagsakit, naglusulos ket nagsubli iti Maui. 

Idi adda pagdur-asan ti salun-atna, pinadasna manen ti simrek ti trabaho iti Kula Sanitorium. Ngem imbaga ti Kula Sanitorium nga upaanda laeng dagiti nagan a nakalista iti civil service. Ngem saan a nagsardeng agingga nga adda nangupa kenkuana nga agtrabaho- iti kompania ti pinya kas maysa a field laborer. 

Kabayatan ti kaaddana iti Hawaii, saanna a nalipatan ti pamilia a pinanawanna sadiay Filipinas. Nagipatulod iti surat, ladawan ken pinansial a suporta. Bayat kadagitoy a tiempo, kas paset ti panaglinglingayna, mapan iti baybay a kaduana dagiti gagayyemna. 

Paggugustona pay ti agmula kadagiti nagduduma a klase ti nateng iti garden-na ken agtaraken iti manok. Di malibak, napadasanna met ti nakipallot ket daytoy ti maysa a pamataudanna a pamastrekan. Ket sadiay a nagsarakda ken ni angkelko sana inyam-ammo iti kabsatna, Pacita, ti inak. 

Nagkallaysada idi 1968 ket naparaburanda iti lima nga annak. Nasapa a nagretiro ti amak, idi 1972, tapno tulonganna a padakkelen dagiti annakna bayat nga agtartrabaho ti inak. Malagipko a no malpas a maitulnog ti amak ti inak iti pagobraanna iti bigat, mapan makitipon kadagiti gagayyemna iti Haliimaile Park. Into no kuan, magna dagitoy kas maysa grupo ket lawlawenda ti baseball field kas paset ti panagwatwatda. Paggaayatna ti tumulong nga agluto kadagiti Tatas iti Haliimaile Club no kasta nga adda panagtitipon wenno punsion. 

Mamatiak a dakkel unay ti pammati dagiti nagannakko iti Apo, ta naparaburanda iti salun-at ken ragsak gapu iti napaut a panagbiagda iti Hawaii. Nalaus unay ti panagyaman ken maipannakkelko ti amak iti sabali gapu iti turedna a nagbanniaga ken naglugan iti bilog. Awan ti kinasiribda kas ekspektaren, ngem naglayagda iti nalawa a taaw para iti naraniag a masakbayan. 

Iti daytoy a sagut ken naipakumit kadakuada, naited iti pamiliada ti opurtunidad a makapaddak iti makunkuna a paraiso- ti Hawaii. Kasta met kayatko ti agyaman iti komunidad ti pannakabigbig dagiti Sakada gapu iti yuumayda iti America ken ti amin a naaramidan ken kontribusionda kadagiti naglabas a tawen." 


NAYANAK ni Julian Palpallatoc idiay San Ildefonso, Ilocos Sur, idi Pebrero 13, 1910. Nagrubbuat iti Puerto ti Salomague a kaduana ti 150 a Sakada a naglugan iti balsa [sailboat] a naaramid iti bayog ken kayo ti narra. P.I. hardwood, naglayag da idi Hulio 1928. Umabot iti dua a bulan sakbay a nakadanonda iti Honolulu idi Setiembre, iti dayta met la a tawen. Segun ken ni Julian, pisol-pisol ti panagbiaheda. Dagiti 150 a lallaki ket bin-ig nga agtutubo ken napigsa a kas met laeng ken ni Julian Palpallatoc, ngem narisgo daydi a panagbiaheda. 

Kas maysa nga ambisioso nga agtutubo, adu dagiti nagsapsapulanna iti trabaho iti isla ti Hawaii. Napan pay idiay Lanai a nagtrabaho iti kapinyaan ken kasta met iti HC & S ken iti Maui Pine agingga a nagretiro idi 1972. 

Nayasawa ni Julian Palpallatoc ken ni dati a balasang Pacita Delos Santos. Kas iti nadakamat ni Marilyn iti insuratna, kabsat ni Pacita ni Nemesio Delos Santos, maysa met laeng a Sakada, isu ti puon ken gapu no apay a naginnasideg ti rikna da Pacita ken Julian. Nupay adda dagiti sabsabali pay a lallaki a nagrayo ken ni Pacita tapno ikallaysada daytoy, ni Julian ti kagagasatan kadakuada. 

Nagkallaysada iti Christ the King Church idi Disiembre 7, 1968. Ket manipud idin, nagindegda iti Haliimaile, Maui. Lima ti annakda. 

Ni Julita Ho'okano ti inauna. Nagturpos iti Maui Community College iti degree a kina-Administrative Technology. Agtartrabaho iti Grand Wailea Hotel kas PBX operator. Nayasawa ken ni John Ho'okano. Dua ti annakda. 

Maikadua ni Marilyn Villon. Nagturpos iti MCC iti degree a kina-Administrative Technology. Agtrabaho iti Maui County prosecutor's office. Nayasawa ken ni Efren Villon. Tallo ti annakda. 

Maikatlo ni Susan Wood. Agtrabaho iti Grand Wailea Hotel kas front desk attendant. Ni Gary Wood ti kaingungotna. Maysa ti anakda 

Ni Lourdes Palpallatoc ti maikapat. Nagturpos iti MCC iti degree a kina-Human Services in Early Childhood Education. Agdama nga agtrabaho iti Wailuku Hongwanji Pre-School kas maysa a mangisursuro. 

Ni John Palpallatoc ti inaudi. Nagturpos iti MCC iti degree a kina-inhiniero. Iti agdama, agtrabaho iti Grand Wailea Hotel, iti engineering department. 

Idi ubing pay ni Julian, kaay-ayona ti agluto ken tumulong kadagiti punsionan a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna a Lucio Calina. Paggaayatda a lutoen ti pork wenno beef bone tempura. Paggaayatna pay ti mapan idiay baybay tapno agpidut iti "limu" [seaweed] ken "pipipi" [shellfish]. Magustoanna pay ti mapan idiay Las Vegas. 

Ti balakad da Julian ken Pacita kadagiti nataengan: "agan-anus kadagiti annak, denggen ti kayatda nga ibaga, respetaren ti opinyonda ken kasta met a makikompromiso kadakuada." 

"Tarigagay, Kinaanus ken Sagut iti Pamilia," dayta ti kinatao ni Julian Palpallatoc- agtawen iti 97.*