APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

NAMARIS ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez a kas maysa a Sakada.

Nayanak ni Apolinario iti Paing, Bantay, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Hulio 27, 1927. Agtawen laeng iti 19 idi mapan idiay Hawaii idi 1946 tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Iti panagrubbuatna iti Puerto ti Salomague, naglugan iti barko nga S.S. Maunawili, nabati dagiti nagannak kenkuana ken lima pay a kakabsatna.

Inesponsoran ti Wailua Plantation on Oahu ni Apolinario tapno agtrabaho iti kaunasan a kas irrigator iti maysa a tawen. Nagnaed iti Kawailua Camp a kaduana ti angkelna, ni Nicolas Pico.

Iti panagobra ni Apolinario iti kaunasan, makuna a narigat a trabaho para kenkuana, isut' gapuna a nagbirok iti sabali a panggedan. Di nagbayag, nagtrabaho daytoy idiay Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu kas bus boy. Kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagtrabahona iti hotel, kalikaguman ni Apolinario ti sabali manen a trabaho. Pinadasna ti nag-karpintero. Kaduana ni angkelna a Jose Cortez iti daytoy a trabaho.

Idi tawen 1956, napan ni Apolinario diay Maui tapno pasiarenna dagiti kailianna manipud iti Brgy. Paing, Bantay, karaman ti Dios-ti-aluadna Tata Andong [Leandro] Paet.

Apaman a nastrekna ti pagtaengan ni Tata Andong, nasdaaw ni Apolinario kadagiti nagduduma a ladawan a nakitana. Nalalapsat a ladawan dagiti babbai a naisab-it iti diding ti balay ti lakay. Dagitoy a ladawan ket kukua ti balasang ni Leandro, ni Nellie, adda idi idiay Filipinas ken agad-adal iti Immaculate Concepcion College [Divine College], Vigan. Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti ladawan ni Nellie ket impudnona a kayatna ti agawid idiay Filipinas tapno inna kaam-ammo iti personal.

Idi damo, ipagarup ni Apolinario nga alisto a matennag ti rikna ti balasang kenkuana, ngem nagbiddut. Adu a pannubok ti nagpasaranna.

Kas maysa a mangay-ayat, mangipatpateg ken mangaywan iti anak tapno maited ken maipaayan ti nasayaat ken naraniag a masakbayan, binallaagan ni Leandro ni Apolinario a saan koma daytoy nga agganat. Kayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana iti kolehio sakbay a sangnguenna ti panagasawa.

Idi nagpakada ni Apolinario ken ni Leandro, binay-anna ti ballaag ni Leandro. Nakadesision idin ni Apolinario nga agawid iti Filipinas tapno kaam-ammona ni Nellie iti personal. Nakasagana met a mangikallaysa kenkuana.

Ket idi met laeng 1956, nagawid ni Apolinario iti Filipinas, maymaysa ti agar-ari iti panunotna- kayatna a kaam-ammo ni Nellie ken ikallaysana daytoy.

Ngem masapul ti tulong ken suporta. Kinasaritana ti kasinsinna, ni Juan Fontanilla, no kasano a maam-ammona ni Nellie. Nagkurri ngarud ti panunot ni Juan. Napanda a dua ken ni Apolinario idiay Vigan, agurayda iti Plaza, iti sango ti St. Paul Cathedral, no sadino a ditoy ti pagatendaran ni Nellie iti ROTC drill. Ammo ni Juan nga agsasarak da Nellie ken dagiti gagayyemna iti maysa a papolar a pagpalamiisan nga awaganda iti "Cool Spot" nga adda iti sikigan ti katedral.

Ket kas paset ti plano, napan ngarud nga agpadpada da Juan ken Apolinario.
Di mabayag, nasaripatpatanda ni Nellie nga agturong iti nasao a pagpalamiisan. Dida nagtaktak, simmarunoda a simrek. 

Ngem nadismaya ni Apolinario. Dina naaramid ti kayatna a mapasamak ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan/pagmeriendaan. 

Ngem maysa nga idea ti nagrehistro iti panunot ni Juan. Kasaritada ti anti ni Apolinario, ni Cion, isu ti agluto iti pangaldaw ket kalpasanna, imbitaranda ni Nellie tapno ditoy a maam-ammo ni Apolinario. Saan manen a nagballigi daytoy nga istrahia- adu a tao ti napan nakipangaldaw manipud iti am-ammo ken aglawlawda, dida pay nakapagsarita.

Nairana a nagpiesta ti Brgy. Paing iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adu dagiti pasala no sadino a naimbitaran dagiti naruay a babbalasang. Adda pay "paribon," maysa a wagas iti panagur-or ti pundo manipud kadagiti makisalip. No asino ti kaaduan iti kuarta a maur-or, isu ti agbalin a Fiesta Queen.

Sabali laeng dagiti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. 

Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno daytoy ti gundawayna a maisala ni Nellie. Dagitoy a social boxes ket kukua ken maiturong ken ni Rose Piano, kasinsin ni Nellie ken maysa kadagiti kontestant. 

Nagbalin a reyna ni Rose. Ket bayat ti panagsala da Apolinario ken Nellie, kimmanunong ti panawen ken gundaway ken ni Apolinario tapno maipudnona ti gandatna ken ni Nellie.

Ammo ni Nellie a bassiten ti nabatbati pay a panawen ni Apolinario iti Filipinas. Nupay kasta, uray kasano ti ayat ni Leandro a makapagturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, impamuspusan ni Nellie a makikallaysa nga umuna ken ni Apolinario sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii. 

Dida sinayang ti gundaway, awan ti nangibaanda malaksid laeng ken ni Juan Fontanilla a kasinsinna. Kunam pay, dagusda a napan idiay Manila. Nagbayagda sadiay iti makalawas. Ken kalpasanna, makalawas pay iti Baguio City. Ket kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Brgy. Paing, Bantay ket dinawatda ti pammakawan ni Melecia Paet [isu ti nagaywan manipud kinaubing ni Nellie ken nangitalkan ni Leandro] ken ni Leandro, tapno maited ti pammalubosda.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoon-mi." nagkatawa da Nellie ken Apolinario.

Nagkallaysada idi Nobiembre 8, 1956, limapulo a tawenen ti napalabas. Dua nga aldaw a padaya, iti balay ti nobia ken sabali laeng iti nobio. Kalpasan ti tallo a lawas, nagsubli ni Apolinario iti Hawaii.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, napan iti Kwajalein tapno agtrabaho agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, simmaruno ni Nellie a napan iti Hawaii. Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayan ti pagtaengan dagiti agasawa, karaman dagiti annakda.

Idi nagsubli ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho daytoy a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met la a hotel kas bell boy, kaduana ti padana a sakada, ni Ben Molina. 

Iti tawenna a 55, nagretiro daytoy a kas karpintero ngem nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sands and the Embassy Suite, ditoy a nagretiro iti tawenna a 62.

Paggaayat ni Apolinario ti agbiahe diay Filipinas ken Las Vegas. Kaay-ayona ti mapan iti "biangan" [chicken fights] ken tulonganna ni Nellie iti gardening.

Naparaburanda Nellie ken Apolinario iti tallo nga annak: Ni Conrado ti inaunaan, nagturpos iti University of Hawaii-Manoa with a degree of Business Administration. Nagtrabaho iti Kamehameha Schools a kas Programming Manager ken nagtrabaho a kas Quality Assurance Specialist iti Referentia System, Inc. Nayasawa ken ni Carolyn, maysa a Computer Lab Manager iti Leeward Community College, nagtrabaho a clerk iti County of Maui Planning Department. Addaan daytoy iti Math Degree manipud iti U.H.. Dua ti anakda, daCassidy ken Caitlyn.

Ni Reynilda ti maikadua. Addaan daytoy iti Masters of Arts in Education idiay Phoenix ken degree in Psychology iti U.H.-Manoa. Nagpaay a superbisora iti ACS, Inc., Maui ken Children Facilitator with Child and Family Services. Nayasawa ken ni Chris Stribling, maysa a Gas Turbine Systems Mechanic Technician iti U.S. Navy ken maysa a Mechanic Assistant iti Alex Air. Maysa ti anakda, ni Sierra.

Ni Christopher ti inaudi. Nagtrabaho iti maysa a restauran ti Lahaina.

Ti balakad ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agbasakayo, agtutubo. Inkayo iti eskuela, gun-oden ti adal tapno al-alistokayo a makasapul iti napintas ken nangatngato a bayad iti trabaho. Respetaren dagiti nagannakyo. No saan a gapu kadakuada, awankayo koma ita."

Para kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo babaen iti panangibaonyo kadakuada a mapan agbasa gapu ta ti edukasion ti kakaisuna a maipatawid dagiti nagannak- awan ti makatakaw iti daytoy."*



APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

NE, INKASARNA TI ANAK TI KAILIAN KEN GAYYEMNA...

NE, INKASARNA TI ANAK TI KAILIAN KEN GAYYEMNA...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a ladawan dagiti Ilocano nga agtartrabaho iti kaunasan]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


Ti makuna ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agadalkayo nga agtutubo. Diyo sayangen ti panawenyo. Agadal tapno magun-od ken makabirok iti napintas a trabaho ken nangato a sueldo. Respetaren dagiti dadakkelyo. No awan dagiti dadakkelyo, awankayo koma met ita."

Kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo. Ibaonyo ida iti eskuela. Ti edukasion ti kakaisuna a maipatawidyo kadagiti annakyo."



AGTAWEN iti disinuebe idi napan ni Apolinario Cortez iti Hawaii idi 1946. Ti rason: "Kayatna a mailung-aw iti kinarigat ti panagbiag ti pamiliana." Ken kas met kadagiti sabsabali pay a sakada nga imun-una ngem isuna, nasaliwanwan a panagbiag ken naranraniag a masakbayan ti inar-arapaapda.

Ti resulta, nagbalin a pasetda iti pakasaritaan dagiti Filipino iti Hawaii. Intukitda ti bukel ti pakalaglagipanda.

Isuda dagiti Sakada.


Ngem asino ni Apolinario Cortez?
Namaris ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez. Nayanak idiay Paing, Bantay, Ilocos Sur idi Hulio 27, 1927. Kabanbannuaganna pay idi napan iti Hawaii. Nagrubbuat ni Apolinario ken sabsabali pay a sakada a nagturong iti Hawaii manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946 ket nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili.

Iti ipapanna ni Apolinario iti Hawaii, adda ragsak a nangbalkot iti sibubukel a kinataona. Inar-arapaapna nga agurnong iti adu a doliar nga ipaw-itna iti pamilia a panawanna. Saan met a mailaksid a napnoan iti liday dagiti dadakkelna ken lima a kakabsatna a nakaimatang iti ipapanaw ni Apolinario idi napan naglugan iti barko nga agur-uray kadakuada a sakada a mangidanon iti destinasionda. Ngem kunana, sakripisio.


Ti agur-uray a gasat ni Apolinario iti Hawaii
Ti Wailua Plantation idiay Oahu ti primaria a nagesponsor ken ni Apolinario. Nagtrabaho daytoy iti kaunasan a kas irrigator wenno isu ti mangiturong ti danum iti pannakapasayak dagiti mula nga unas. Trabaho ni Apolinario iti maysa a tawen.

Ni angkelna a Nicolas Pico ti kinabbalay ni Apolinario idiay Kawailua Camp. Inako ni Apolinario a narigat ti trabahona iti kaunasan, isu a nagsapul iti sabali a pagtrabahuan. Di mabayag, naawat ni Apolinario nga agtrabaho iti Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu met laeng a kas "bus boy."

Kalpasan ti sumagmamano a tawenna iti hotel a kas bus boy, nagragut a nagsapul ni Apolinario iti sabali a panggedan. Siguro, saanna a kasanayan iti kina-bus boyna. Nakastrek iti sabali a trabaho, maysa a karpintero. Iti daytoy a trabahona, kaduana ni Josem Cortez, maysa met laeng nga angkelna.

Pinasiar ni Apolinario ti kailianna iti Maui
Idi tawen 1956, nagpasiar ni Apolinario iti Maui. Kailiwna unay a makita ti kinailianna iti Paing, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Dios-ti-aluadna Leandro [Tata Andong] Paet.

Nasdaaw ni Apolinario idi nakastrek iti pagtaengan ni Tata Andong ta naisab-it iti diding ti balay ti lakay dagiti nagduduma a ladawan ti tao. Adda pay ladawan ti nalapsat a babai. Naammuan ni Apolinario iti lakay nga anakna ti nakasab-it a ladawan ti babai iti pagtaenganna. Isu ni Nellie, ngem adda idi iti Filipinas ti balasang. Agad-adal ni Nellie iti Immaculate Concepcion College [Divine College itan], iti siudad ti Vigan.

Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti kinalapsat ni Nellie iti ladawanna. Nakarikna ti baro iti maysa a banag a dina maawatan. Ayat!

Nagpudno ni Apolinario iti lakay. Kayatna a kaam-ammo ti balasangna. Ni payen Apolinario ti nagdesision nga agawid daytoy tapno mapanna kaam-ammo iti personal ni Nellie.

Ngem sakbay ti panagawid ni Apolinario iti Filipinas, binallaagan ni Leandro ti baro. Saanna a ganaten nga asawaen ni Nellie. Kayat ngamin ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagadalna. Nalaus unay ti dungngo, panagayat, panangigaga ken panangaywan ni Leandro iti balasangna ket adu a pammalakad ti imbagana ken ni Apolinario. Ngem iti uneg ni Apolinario, kasla dina nangngeg dagitoy a sinao ti lakay. Nakadesisionen ni Apolinario. Kayatna a maam-ammo a dagus ni Nellie. Kayatna nga ikallaysa...


Di maigawid no agayat ti puso
Nagawid ni Apolinario iti Filipinas iti dayta met la a tawen. Ta iti dayta a panagawidna, nagari lattan ti panangsugsog ti panunotna: "Kayatna nga ikallaysa ti balasang nga inar-arapaapna uray dina pay nakita iti personal."

Para ken ni Apolinario, kasapulanna ti tulong ken pannuporta ti sabali a tao. Dina maisayangkat ti kayatna a maaramid no awan ti sabali a mangtulong kenkuana. Nakisarita ngarud iti kasinsinna, ni Juan Fontanilla. Ilawlawag ni Apolinario ti rason ti panagiwidna iti Filipinas, a kayatna a kaam-ammo ni Nellie.

Dagus a pinagkurri ni Juan ti ammona a mabalin a pamuspusan. Napan dagiti agkasinsin iti Vigan. Nagurayda iti Plaza, iti mismo a sango ti St. Paul Cathedral tapno ditoyda nga aguray ken ni Nellie. Patien ni Juan a makitada ni Nellie ken namnamaenna a mayam-ammona ken ni Apolinario. Sa maysa pay, ammo ni Juan nga iti dayta a lugar a napananda ken ni Apolinario iti pakisinnarakan ni Nellie kadagiti gagayyemna, maysa a popular a pagpalamiisan a maawagan iti "Cool Spot." Adda laeng daytoy a pasdek iti sikigan ti simbaan.

Ket kas paset ti plano ni Juan, napanda naguray ken ni Apolinario iti dayta a lugar. Idi nagbayag, sumungaden ti grupo ni Nellie a dagus a limmaem iti nasao a pagpalamiisan. Saan a sinayang ti oras dagiti agkasinsin, simmarunoda a simrek.

Ngem nadismaya ni Apolinario, saan a nagballigi ti plano ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan.

Nagpanunot ngarud ni Juan iti sabali nga idea. Kinasarita ni Juan ti anti ni Apolinario, ni Cion. Ti plano: agluto ni Cion para iti maysa a pangaldaw sadanto imbitaran ni Nellie. Ngem kas iti immuna a plano da Juan ken Apolinario, saan manen a nagballigi daytoy nga estrahiyada-- adu ketdi ti napan nangaldaw manipud iti karrubada ket awan manen ti gundaway ni Apolinario a makasarita ni Nellie.

Nairana a piesta ti Paing idi iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adda pasala, adu ti babbalasang.

Adda "paribon," maysa a wagas tapno agur-or iti pundo dagiti kandidata nga agsasalip. Ti kaaduan iti maur-or a kuarta, isu ti mabalangatan a Fiesta Queen.

Sabali lang ti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno adda gundawayna a mangisala ken ni Nellie. Daytoy a social boxes ket kukua ken naiturong idi ken ni Rose Piano, kandidata ken kasinsin ni Nellie. Immapay ti suerte ken ni Apolinario, naisalana ni Nellie. Dina ininggaan ni Nellie. Dinamagna amin a mabalinna nga ammuen iti balasang.

Nagdaton ni Apolinario ken Nellie. Ngem saan a dagus nga inawat ti balasang ti idatdaton ti baro. Adu ketdi a pannubok ti nagpasaran ni Apolinario tapno magun-odna ti panagayat ti balasang. Kasta unay ti panagayat ni Apolinario. Inaramidna amin a pamuspusanna tapno adda banagen iti ipapanna panagbakasion iti Filipinas sakbay nga agsubli iti Hawaii. Ket saan a nagbayag, sinungbatan met laeng ni Nellie ni Apolinario. Para ken ni Apolinario, ania ketdi a ragsakna!

Ammo ni Apolinario a mabilbilangen ti aldaw a kaaddana iti Filipinas. Insingasing ngarud ti baro ken ni Nellie a no mabalin, agkallaysada nga umuna sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii. Ket no pay kasano't ayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, nagari ti kinaturay dagiti dua. Saanda a nagtaktak,

Awan ti nakaammo iti nalimed a panagkasar dagiti dua malaksid lang ken ni Juan a kasinsinna. Insiwet dagiti pasamak, napan da Apolinario ken Nellie idiay Manila. Sadiayda a nagkasar. Kalpasan ti malawas iti Manila, napanda idiay Baguio iti makalawas pay. Kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Paing. Impudnoda ti inaramidda ken ni Melecia Paet [nga isu ti nangitalkan ni Leandro ni Nellie]. Dimmawatda met iti pammakawan ni Leandro.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoonmi," nagkatawada Nellie ken Apolinario.

Idi Nobiembre 8, 1956 a nagkallaysa da Apolinario ken Nellie. Nagsubli ni Apolinario iti Hawaii, tallo a lawas kalpasan ti boda.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, nagtrabaho daytoy iti Kwajalein agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, sinaruno ni Nellie ni Apolinario a napan iti Hawaii.

Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayanda ita karaman dagiti annakda.

Iti kaadda ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho manen a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met a hotel a kas "bell boy," kaduana ni Ben Molina, maysa met la a sakada.

Idi agtawen ni Apolinario iti 55, nagretiro daytoy iti kina-karpinterona. Nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sandals ken iti Embassy Suite-- ditoyen nga inlaylayonna ti nagretiro iti tawenna a 62.