APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

NAMARIS ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez a kas maysa a Sakada.

Nayanak ni Apolinario iti Paing, Bantay, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Hulio 27, 1927. Agtawen laeng iti 19 idi mapan idiay Hawaii idi 1946 tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Iti panagrubbuatna iti Puerto ti Salomague, naglugan iti barko nga S.S. Maunawili, nabati dagiti nagannak kenkuana ken lima pay a kakabsatna.

Inesponsoran ti Wailua Plantation on Oahu ni Apolinario tapno agtrabaho iti kaunasan a kas irrigator iti maysa a tawen. Nagnaed iti Kawailua Camp a kaduana ti angkelna, ni Nicolas Pico.

Iti panagobra ni Apolinario iti kaunasan, makuna a narigat a trabaho para kenkuana, isut' gapuna a nagbirok iti sabali a panggedan. Di nagbayag, nagtrabaho daytoy idiay Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu kas bus boy. Kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagtrabahona iti hotel, kalikaguman ni Apolinario ti sabali manen a trabaho. Pinadasna ti nag-karpintero. Kaduana ni angkelna a Jose Cortez iti daytoy a trabaho.

Idi tawen 1956, napan ni Apolinario diay Maui tapno pasiarenna dagiti kailianna manipud iti Brgy. Paing, Bantay, karaman ti Dios-ti-aluadna Tata Andong [Leandro] Paet.

Apaman a nastrekna ti pagtaengan ni Tata Andong, nasdaaw ni Apolinario kadagiti nagduduma a ladawan a nakitana. Nalalapsat a ladawan dagiti babbai a naisab-it iti diding ti balay ti lakay. Dagitoy a ladawan ket kukua ti balasang ni Leandro, ni Nellie, adda idi idiay Filipinas ken agad-adal iti Immaculate Concepcion College [Divine College], Vigan. Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti ladawan ni Nellie ket impudnona a kayatna ti agawid idiay Filipinas tapno inna kaam-ammo iti personal.

Idi damo, ipagarup ni Apolinario nga alisto a matennag ti rikna ti balasang kenkuana, ngem nagbiddut. Adu a pannubok ti nagpasaranna.

Kas maysa a mangay-ayat, mangipatpateg ken mangaywan iti anak tapno maited ken maipaayan ti nasayaat ken naraniag a masakbayan, binallaagan ni Leandro ni Apolinario a saan koma daytoy nga agganat. Kayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana iti kolehio sakbay a sangnguenna ti panagasawa.

Idi nagpakada ni Apolinario ken ni Leandro, binay-anna ti ballaag ni Leandro. Nakadesision idin ni Apolinario nga agawid iti Filipinas tapno kaam-ammona ni Nellie iti personal. Nakasagana met a mangikallaysa kenkuana.

Ket idi met laeng 1956, nagawid ni Apolinario iti Filipinas, maymaysa ti agar-ari iti panunotna- kayatna a kaam-ammo ni Nellie ken ikallaysana daytoy.

Ngem masapul ti tulong ken suporta. Kinasaritana ti kasinsinna, ni Juan Fontanilla, no kasano a maam-ammona ni Nellie. Nagkurri ngarud ti panunot ni Juan. Napanda a dua ken ni Apolinario idiay Vigan, agurayda iti Plaza, iti sango ti St. Paul Cathedral, no sadino a ditoy ti pagatendaran ni Nellie iti ROTC drill. Ammo ni Juan nga agsasarak da Nellie ken dagiti gagayyemna iti maysa a papolar a pagpalamiisan nga awaganda iti "Cool Spot" nga adda iti sikigan ti katedral.

Ket kas paset ti plano, napan ngarud nga agpadpada da Juan ken Apolinario.
Di mabayag, nasaripatpatanda ni Nellie nga agturong iti nasao a pagpalamiisan. Dida nagtaktak, simmarunoda a simrek. 

Ngem nadismaya ni Apolinario. Dina naaramid ti kayatna a mapasamak ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan/pagmeriendaan. 

Ngem maysa nga idea ti nagrehistro iti panunot ni Juan. Kasaritada ti anti ni Apolinario, ni Cion, isu ti agluto iti pangaldaw ket kalpasanna, imbitaranda ni Nellie tapno ditoy a maam-ammo ni Apolinario. Saan manen a nagballigi daytoy nga istrahia- adu a tao ti napan nakipangaldaw manipud iti am-ammo ken aglawlawda, dida pay nakapagsarita.

Nairana a nagpiesta ti Brgy. Paing iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adu dagiti pasala no sadino a naimbitaran dagiti naruay a babbalasang. Adda pay "paribon," maysa a wagas iti panagur-or ti pundo manipud kadagiti makisalip. No asino ti kaaduan iti kuarta a maur-or, isu ti agbalin a Fiesta Queen.

Sabali laeng dagiti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. 

Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno daytoy ti gundawayna a maisala ni Nellie. Dagitoy a social boxes ket kukua ken maiturong ken ni Rose Piano, kasinsin ni Nellie ken maysa kadagiti kontestant. 

Nagbalin a reyna ni Rose. Ket bayat ti panagsala da Apolinario ken Nellie, kimmanunong ti panawen ken gundaway ken ni Apolinario tapno maipudnona ti gandatna ken ni Nellie.

Ammo ni Nellie a bassiten ti nabatbati pay a panawen ni Apolinario iti Filipinas. Nupay kasta, uray kasano ti ayat ni Leandro a makapagturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, impamuspusan ni Nellie a makikallaysa nga umuna ken ni Apolinario sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii. 

Dida sinayang ti gundaway, awan ti nangibaanda malaksid laeng ken ni Juan Fontanilla a kasinsinna. Kunam pay, dagusda a napan idiay Manila. Nagbayagda sadiay iti makalawas. Ken kalpasanna, makalawas pay iti Baguio City. Ket kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Brgy. Paing, Bantay ket dinawatda ti pammakawan ni Melecia Paet [isu ti nagaywan manipud kinaubing ni Nellie ken nangitalkan ni Leandro] ken ni Leandro, tapno maited ti pammalubosda.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoon-mi." nagkatawa da Nellie ken Apolinario.

Nagkallaysada idi Nobiembre 8, 1956, limapulo a tawenen ti napalabas. Dua nga aldaw a padaya, iti balay ti nobia ken sabali laeng iti nobio. Kalpasan ti tallo a lawas, nagsubli ni Apolinario iti Hawaii.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, napan iti Kwajalein tapno agtrabaho agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, simmaruno ni Nellie a napan iti Hawaii. Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayan ti pagtaengan dagiti agasawa, karaman dagiti annakda.

Idi nagsubli ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho daytoy a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met la a hotel kas bell boy, kaduana ti padana a sakada, ni Ben Molina. 

Iti tawenna a 55, nagretiro daytoy a kas karpintero ngem nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sands and the Embassy Suite, ditoy a nagretiro iti tawenna a 62.

Paggaayat ni Apolinario ti agbiahe diay Filipinas ken Las Vegas. Kaay-ayona ti mapan iti "biangan" [chicken fights] ken tulonganna ni Nellie iti gardening.

Naparaburanda Nellie ken Apolinario iti tallo nga annak: Ni Conrado ti inaunaan, nagturpos iti University of Hawaii-Manoa with a degree of Business Administration. Nagtrabaho iti Kamehameha Schools a kas Programming Manager ken nagtrabaho a kas Quality Assurance Specialist iti Referentia System, Inc. Nayasawa ken ni Carolyn, maysa a Computer Lab Manager iti Leeward Community College, nagtrabaho a clerk iti County of Maui Planning Department. Addaan daytoy iti Math Degree manipud iti U.H.. Dua ti anakda, daCassidy ken Caitlyn.

Ni Reynilda ti maikadua. Addaan daytoy iti Masters of Arts in Education idiay Phoenix ken degree in Psychology iti U.H.-Manoa. Nagpaay a superbisora iti ACS, Inc., Maui ken Children Facilitator with Child and Family Services. Nayasawa ken ni Chris Stribling, maysa a Gas Turbine Systems Mechanic Technician iti U.S. Navy ken maysa a Mechanic Assistant iti Alex Air. Maysa ti anakda, ni Sierra.

Ni Christopher ti inaudi. Nagtrabaho iti maysa a restauran ti Lahaina.

Ti balakad ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agbasakayo, agtutubo. Inkayo iti eskuela, gun-oden ti adal tapno al-alistokayo a makasapul iti napintas ken nangatngato a bayad iti trabaho. Respetaren dagiti nagannakyo. No saan a gapu kadakuada, awankayo koma ita."

Para kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo babaen iti panangibaonyo kadakuada a mapan agbasa gapu ta ti edukasion ti kakaisuna a maipatawid dagiti nagannak- awan ti makatakaw iti daytoy."*



APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Quirino Obrero Paet: Manipud iti Taleb agingga iti Maui

Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 20, 1941 iti Christ the King
Church iti Paing Bantay, Ilocos Sur

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb agingga iti Maui

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet, maysa a 1946 Sakada, idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa daytoy kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a mapan agtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiag. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko a managan iti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti sakadas' contract, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti ania man nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu iti problema ti salun-at.

Iti uneg ti kampo, maramrambakan idi ti Rizal Day. Naragsak ti pannakarambak iti daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay idi ti Rizal Day Queen babaen iti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng iti pasala a social dance iti Filipinas a no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay iti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center kadagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas iti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu idi dagiti Filipino ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Ti pamilia Paet ti nagtaraken kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti mangparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon dagiti annakda iti gastosenda iti eskuela, agdalus kalpasan ti klase [dagiti annak] iti classrooms, iti cafeteria, iti banyo kdpy.

Kas tradision kadagiti Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, agsapul iti trabaho tapno matulonganda dagiti nagannakda nga aggastos para kadagiti kakabsatda a dadduma. Iti kasta, amin nga annak makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No iti tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapan iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan ken pagdadnonan. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak ti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipinos nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak idi nga itugot no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya iti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami iti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a mangayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a mapan agtrabaho iti Hawaii idi 1946.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

Na-love at first sight ni Lino ken ni Percy

Na-love at first sight ni Lino ken ni Percy ni Rudy Ram. Rumbaoa ["Adda met ketdi idi sabali a gusto ni Lino nga asawaen, ngem iti pannakakitana ken Percy, saanen a nagpangadua ni Lino ta masiertona a ni Percy ti para kenkuana- ti kayat ti pusona. Ket no bilang a di kayat ti balasang, agsubli laengen iti Hawaii kas batsilyer...] MAYSA ni Lino Padre a nagpirma iti kontrata nga inyawis dagiti rekruter ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] tapno mapan mangged iti kaunasan ken kapinyaan ti Hawaii idi 1946. Para ken ni Lino, maysa daytoy a gundaway a dina kayat a palabsen. Karigat ti biag iti Filipinas kadagiti a panawen. Saan ketdi nga inlibak ni Lino a kayatna met a makita ti pagdidinnamagan iti intero a lubong nga Isla ti Paraiso- ken kasta met nga agurnong ti doliar para iti naranraniag a masakbayan ti pamiliana. Asino ni Lino? Tubo ti Paing, Bantay, Ilocos Sur ni Lino Padre. Nayanak idi Setiembre 23, 1916. Kas met iti rason dagiti immun-una a sakada, rigat ti biag ti makagapu no apay a nagdesision a nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy a mapan makitegged iti Hawaii. Iti kaunasan ken kapinyaan. Saan laeng a dayta, kayatna a mailung-aw iti rigat ti kasasaad ti pamilia a pinanawanna. Kayatna a maikkan ida iti naranraniag a masakbayan. Iti Barko nga S.S. Maunawili... Naglugan ni Lino ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti barko a maawagan iti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur. Kadua ni Lino dagiti dadduma pay a sakada kas kada Pepito Ragasa, Pedro Cortez, Silvestre Bagga, George Pacubas, Jorge Felipe, Sesinado Sagayaga, ken adu pay a dinan mainaganan. Dagiti dadduma, pimmusaydan. Kalpasan ti nasurok a makabulan a biahe iti taaw, nakadanon ti barko a nagluganan dagitoy a sakada iti Hawaii. Ket apaman a nakadanonda iti Maui a destinoda, innala ida dagiti pannakabagi ti HSPA sada naipan iti maysa a kampo. Umuna a Tedted ti Ling-et Idi nakaplastar ti grupo ni LIno iti kampo, dagus a naibaon dagitoy a napan nagtrabaho iti Hawaiian Commercial and Sugar [HC & S] Company. Agbakkog ken agiduron kadagiti nailugan nga unas ti trabaho ni Lino. Napadasanna pay nagmaneho iti trak a mangiduron kadagiti naani a mapuoran nga unas sakbay a mailugan dagitoy nga unas a mayallatiw iti kiskisan. Ket daytoy ti trabahona. Wen, trabaho nga inan-anusan ni Lino agingga a nagretiro idi 1978 iti edana a 62. Ti Panagawid ni Lino idiay Filipinas... Idi tawen 1962, agtawen ni Lino iti 46. Nagdesision a nagawid ken nagbakasion iti Filipinas- ken tapno agbirok iti kataktakunaynayna. Para ken ni Lino, narigat ti agmaymaysa iti biag, nangruna ket lumakayen. Nairana ngarud a Semana Santa ti panagawid ni Lino idi nasaripatpatanna ti agtawen laeng iti sangapulo ket siam ken napintas a balasang iti naminsan a pannakimisana iti simbaan ti lugarda. Ti nagan ti balasang a nakatukatayan ti riknana, isu ni Perseveranda "Percy" Peria. Iti dayta a tawen ni Percy, awan pay iti panunotna wenno saanna man a paginteresan ti agasawa, nangruna no addan edadna ken uray pay makunkuna a "Hawayano." Kinapudnona, isagsagana ni Percy ti bagina para iti maysa nga awag: isu dayta ti kina-madre. Adda met ketdi idi sabali a gusto ni Lino nga asawaen, ngem iti pannakakitana ken Percy, saanen a nagpangadua ni Lino ta masiertona a ni Percy ti para kenkuana- ti kayat ti pusona. Ket no bilang a di kayat ti balasang, agsubli laengen iti Hawaii kas batsilyer. Ket gapu ta nayasawa ti kabsat ni Lino iti Anti ni Percy, naikkan ni Lino iti gundaway a nagdaton iti balasang. Gapu iti daytoy, naikkan ti namnama ni Lino a maaremna ni Percy. Ngem inkarigatan ni Percy a liniklikan ni Lino, ngem saan a nauma ni Lino a nagdaton iti balasang. Inulit-ulitna pay nga imbaga ken ni Percy nga ikallaysana daytoy apaman nga aklonenna ti panagayatna. Kadagidi a tiempo, uso ti makuna a "danon."  Mapan dumanon ti partido ti lalaki iti balay ti babai tapno sadiay a mapagsasaritaan ken matinong wenno maurnos ti kasar no addan nagkinnaawatan ti nobio ken nobia. Paset daytoy ti kultura dagiti Ilokano nga agingga ita, maar-aramid pay laeng. Ken dakkel met ti impluensia dagiti nagannak kadagiti annakda a babbai no asino ti kayatda nga iyasawa kadakuada. Ket para kadagiti annak, maysa daytoy a pagrespeto kadagiti nagannak ken masapul a suroten [kadagidi a panawen] ti pagayatanda nga awan ti adu saludsod.   Ket natungpal ngarud ti pagayatan ni Lino. Nakikallaysa ni Percy ken ni Lino idi Marso 29, 1962. Kalpasanna, nagsubli ni Lino iti Hawaii. Baro a Lubong, Baro a Biag... Nagpa-Hawaii ni Percy idi Marso 1966. Nagnaed dagitoy agkaingungot iti McGerrow Camp a masarakan iti sango ti kiskisan ti asukar ti Puunene, Kahului. Beinte singko doliar ti pagbayadda iti binulan a renta ti balay. Ti renta, elektrisidad ken bayad ti danum ket naikkaten iti binulan a sueldoda. Kalpasan ti sumagmamano a bulan a panagnaedda iti dayta a kampo, immakar da Lino ken Percy iti Alabama Camp. Iti daytoy a kampo, mapalubosanna nga agparti kadagiti dingnguen kas iti  baka, baboy ken kalding. Napalubosanda pay nga agtaraken iti baboy, kalding ken manok iti uneg dagiti inaladanda. Paggaayat pay dagiti agindeg iti daytoy a kampo ti agmula kadagiti nagduduma ti klasena a natnateng. Adda met pallot idi iti uneg ti kampo. Arigna a kasla pagpiestaan wenno mini-swap meet ta aglako dagiti babbai iti kankanen, nateng, prutas ken sabsabali pay a matiendaanan. Iti nasao a kampo, adda Filipino ken Japanese Clubshouses. Ditoy ti pakaangayan ti ania man a klase ti pasken kas iti buniag, panagkanaganan ken kasar. Ni Percy... Stay-home mom ni Percy idi mangrugin a sumrek iti pageskuelaan dagiti annakna. Ket idi makapagwaywayasen dagiti annakna a mapan iti eskuela, simrek ni Percy iti trabaho, iti Maui Pine Cannery- iti crush department ti destinona. Nagtrabho pay iti Maui Beach Hotel, Papaya Farm, Kaanapali Beach Hotel ken HC & S. Iti HC & S, agtarimaan kadagiti PVC pipes ken naidestino iti installation maintenance department tapno tarimaanenna ti straps para iti pagpasayak iti kataltalonan. Nagretiro ni Percy iti trabaho idi 1992. Nagbalin nga instrumento da Lino ken Percy iti pannakapetision dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai tapno maalada ida iti Hawaii. Dakkel a sakripisio iti biangda nga agasawa gapu ta ipatpategda dagitoy a kakabsatda ken maikkanda met ti gundaway para iti naranraniag a masakbayanda. Paggugusto da Lino ken Percy ti agbiahe, nangruna iti Las Vegas, Nevada. Kanayonda idi a mapan sadiay ket nagbalin daytoy a kaugalianda sakbay a pimmusay ni Lino idi Hulio 17, 1999. Dagiti Bunga... Ni Eddie ti inauna, nayasawa ken ni Caroline. Agtrabaho kas mekaniko ti Hertz Rent-A-Car. Agtrabaho met ni Caroline iti maysa a pagopisinaan. Maikadua ni Rosalie Fernandez, nayasawa ken ni Jeremy. Maysa a nurse ni Rosali iti Kaiser Permanente. Truck driver ni Jeremy ti Mason Company. Inaudi ni Linda Fernandez, nayasawa ken ni Leslie Fernandez. Agtrabaho iti pagopisinaan ti Hale Makua, Wailuku, idinto nga agtrabaho ni Leslie iti Maui County Construction Department. Ti balakad ni Percy kadagiti agtutubo: "Agbalin a natudio ken respetaren ti asino man. No adda mangloko kadakayo, adaywanyo ida. Saan koma a maisungsong iti bisio kas iti panagsigarilio, panaginum, panagsugal ken panagipauneg iti maipawil a droga." Para kadagiti nataengan kunana kadakuada: "Saan nga agsarita wenno i-tsismis ti biag ti sabali a tao. No adda agkuna kenka wenno agestoria iti negatibo a banag kontra iti maysa a tao, saanmo nga awaten dayta, wenno iwaras iti dadduma..." Ita ta awanen ni Lino, kaa-ayo ni Percy ti agkutingkuting iti uneg ti inaladan ti balayda, agmula kadagiti nagduduma a klasena a sabsabong ken natnateng. Magusgustoanna pay nga awiren dagiti appokona. Kakaayatanna ti agluto iti Filipino food no adda panagtitipon ti pamilia.

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar...]

NARAPIS, ngem natayag a lalaki.

No iti langa ti pagsasaritaan, guapo. Langana pay laeng agingga ita- dayta ni George Pacubas. Maysa a Sakada.


Ngem asino daytoy George Pacubas?
Nayanak ni George idiay Brgy. Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Abril 23, 1923. Iti panagturongna idiay Hawaii, espesial ken nakalalagip nga aldaw para ken George. Narambakan ngamin ti panagkasangayna iti barko a nagluganna nga S.S. Maunawili idi 1946 bayat iti panagturongna idiay Maui, Hawaii, a nakaidestinoanna. Kadua ni George dagiti sabsabali pay a sakada a nagpirma iti kontrata ken agragut nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. 


Ket kas met kadagiti dadduma a sakada, maymaysa ti rason no apay a kayatda ti mapan idiay Hawaii- "naranraniag a masakbayan ken naim-imbag a gasat para kadagiti pampamiliada."


Maysa ni George kadagiti naruay nga inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S] Company.



Baro a buya ti aglawlaw, baro a biag...
Simmanglad ti barko a nagluganan ni George ken dagiti dagiti sabsabali pay a sakada iti Kahului Harbor, Maui, idi Abril 29, 1946. Ket sakbay a napalubosanda a bimmaba iti barko, naited kadakuada ti bukodda a numero kas pammigbig ti kinataoda. Indulin ni George dayta a numero a naited kenkuana agingga a nagretiro iti trabaho. 


Dagus a nangrugi idi ni George iti trabaho a kas aglammua [wenno cutting grasses], mule man [iturongna ti kabalio a nagkarga iti unas iti disso a pakaimulaanna], agbagkat ken agibunong kadagiti maimula nga unas, utility truck driver [agiwaras iti danum, dagiti kasapulan a supplies, kdpy.] kadagiti trabahador, mud truck driver [agala iti pitak manipud iti kiskisan sana ibelleng iti pagbasuraan],  ken trash trailer driver nga addaan iti PUC. Trabahona amin dagitoy agingga a nagretiro iti serbisio idi tawen 1986.


Bayat ti panagtrabahona iti HC & S, nagyan ni George iti Kampo 10 ken Hospital Camp [masarakan daytoy iti Hansen Road iti Puunene]. Makaisem ni George a manglagip kadagiti kinabbalayna iti kampo a kas kada: Pedro Pacuba, Fernando Pacubas, ken Edward "Jose" Sales.


"Naragsak ti biag iti Kampo 10 ken Hospital Camp," linagip ni George. Narimat ken naslag dagiti mata ni George iti pananglagipna ti napalabasna iti kampo. Inyangawna pay a no mabalbalin, kayatna a sublian daydi a panawen.


Ti kampo kas maysa a komunidad para kadagiti Filipinos. Tinawen met idi a marambakan ti Rizal Day ken 4th of July. Adda pay pasala a naawagan iti "ribbon dance," a no sadino dagiti ti lallaki ti agalup, maipareha ken agbayad tapno maisala ti dayag a kursunadana. 


Linagip pay ni George nga adda idi "social boxes," a dagiti lallaki ti agtitinnawar. No asino ti kangatoan ti tawar wenno bid, isu ti makaala iti dayta a kahon ken adda pay gundawayda a mangisala iti asino a balasang nga adda iti salunan. Naipalaon iti daytoy a "social boxes" ti nadumaduma a banag kas iti makan, aplayanses, ken no ania ditan a pangay-ayo kadagiti lallaki. Adu met ti maimbitaran a ka-Filipinoan a babbalasang iti daytoy a pasala.


Ket nagayat ni George ken ni Louisa...
Nangrugi ti relasion da George ken Louisa De Aquino idi yam-ammo ti Dios-ti-aluadna Mariano Patao [ama ni Linda Patao Cortez] ni George ken ni Louisa iti maysa a pasken. Nasinged nga aggayyem da Mr. Patao ken George. Nasinged met nga agpagayam ti balasang ni Mr. Patao- ni Linda ken Louisa. Agkakarruba dagitoy iti Waihe'e. Agpada met dagitoy a babbalasang a local born- nayanak ken dimmakkel iti Maui.


Iti maysa nga aldaw, idi tawen 1949, inimbitaran ni Linda ni Louisa nga atendaranda ti maysa a party. Naglugan da Linda ken Louisa iti puraw a Plymouth a karro ni George tapno itulnogna ida iti nasao a party a naangay iti Filipino Clubhouse iti Puunene. Nagguapo ketdin ti langa ni George iti kawesna a "longsleeve" shirt. Nupay nakakita idin ni Louisa iti kastoy a klase ti kawes, rinaemnna ti kinataraki ni George. Ket manipud idin, inawagan ni Louisa ni George iti "Longsleeve Filipino Guy." Banag met a saan a kinagura ni George dayta panangang-angaw ni Lousia kenkuana. Nangrugi ketdi ti pakasaritaan ti ayat ni George iti dayta a banag, a manipud idin, isu met ti nangrugian nga asideg ti rikna ti baro iti balasang. No adda wayada nga agtungtong, adu ken di maung-ungpot nga estoria iti napalpalabas a panagbiagda ti pagsaritaanda. Ket no dadduma, agdanggayda pay nga agkatawa.


Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar. Nagkallaysa ngarud da George ken Louisa idi Hunio 12, 1954, iti St. Anne's Church ti Waihe'e. Naangay ti padaya iti St. Anthony Clubhouse idiay Lower Waiehu Beach, Wailuku.


Pannakabangon ti Pamilia
Kalpasan ti kasar, nagnaed da George ken Louisa iti Hospital Camp iti dua a tawen. Kalpasanna, immakarda iti Spanish A Camp manipud tawen 1954 agingga iti 1960.


Umis-isem dagitoy nga agkaingungot iti pannakalagipda dagiti nariringgor a truck nga aglabas iti natapok idi a kalsada iti asideg ti pagtaenganda. Ket idi tawen 1960, immakarda iti Kahului. Ditoy a rinambakan da George ken Louisa ti panagretiroda iti trabaho.

Nakem ngata ti Dios ti nangitunda kada George ken Louisa iti yaakarda iti baro a disso nga ayanda. Saan nga impagarup dagitoy nga agkaingungot a ditoy gayam ti pakasarakanda ti kinaubing ken gayyem ni Louisa a ni Linda [Cortez]. Agkabatogda pay iti kalsada ken dua laeng a balay ti nagbabaetanda. Ket pudno, agpagayam ken agkarruba dagitoy iti tungpal biag!


Lima ti bunga ti naragsak a pamilia da George ken Louisa...
Ni Charise ti inauna. Nagturpos iti Maui Community College [MCC], ken agtrabaho iti County of Maui- maysa nga office clerk. Nayasawa ken ni Andrew Fuller, agtrabaho iti Johnson Brothers kas salesman. Agtrabaho pay iti Sack and Save. Dua ti annakda: da Ryan ken Jeremy.


Maikadua ni Kenneth. Nagturpos met iti MCC ken agtartrabaho kas Manager iti Local Motion Shop ti Kukui Mall, Maui. Nayasawa ken ni dati a Carlyn Apana, ken agtrabaho daytoy iti Coldwell Banker kas sekretaria. Uppat dagiti annakda: Jason, Ikaika, Corbin, ken Keely.


Ni Leona ti maikatlo. Nagturpos iti MCC ken agtrabaho iti 4 Star Mortgage. Nayasawa ken Duane Ah Yen, maysa a pintor. Da Kristi, Shauna ken Nervai dagiti annakda.


Maikapat ni George Jr. Kas met kadagiti kakabsatna a tallo, nagbasa ken nagturpos met iti MCC ken agtrabaho kas Correctional Officer. Nayasawa ken ni dati a June Facuri, agtrabaho iti State Farm Insurance. Tallo met dagiti annakda: Iris, Michael, Gannon ken Ramsey.


Ni Jason ti inaudi. Retirado iti Airforce. Agdama ita nga agtrabaho iti Terminix. Ni Berverly Versola ti kaayan-ayatna.



Ti pammagbaga ni George kadagiti agtutubo: "Respetaren ti pamilia. Agipakita iti napintas nga ugali. Mapan agbasa-- ta ti edukasion ti tulbek iti nasaysayaat ken naranraniag a masakbayan."


Kuna met ni George kadagiti kapatadanna: "Agkaykaysa, adda koma kappia. Awan ti agsisinuppiat. Taripatoen ti bagi, nangruna ti salun-at. Agwatwat ken aramiden dagiti banag a kabaelan nga aramiden ti bagi."


Magusgustoan ni George ti mangibus iti oras ken pambaranna metten ti agwatwat iti hardin da nga agasawa. Aktibo met ni Louisa kas miembro ti choir ti Christ the King Church. Tumulong pay nga agdalus ken agdekorar iti simbaan no adda waya ken tiempona. Aktibo pay da George ken Louisa iti Filipino Catholic Clubs ken tumultulong ti grupoda kadagiti maisayangkat a kombension ti Maui. Managpasiar pay dagitoy nga agasawa idiay Filipinas ken Las Vegas.


Ken ni George Pacubas: "Balligi ti pannakalukat ti dalan para iti naranraniag a masakbayan ti sumarsaruno a henerasion dagiti agtutubo..."

NE, INKASARNA TI ANAK TI KAILIAN KEN GAYYEMNA...

NE, INKASARNA TI ANAK TI KAILIAN KEN GAYYEMNA...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a ladawan dagiti Ilocano nga agtartrabaho iti kaunasan]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


Ti makuna ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agadalkayo nga agtutubo. Diyo sayangen ti panawenyo. Agadal tapno magun-od ken makabirok iti napintas a trabaho ken nangato a sueldo. Respetaren dagiti dadakkelyo. No awan dagiti dadakkelyo, awankayo koma met ita."

Kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo. Ibaonyo ida iti eskuela. Ti edukasion ti kakaisuna a maipatawidyo kadagiti annakyo."



AGTAWEN iti disinuebe idi napan ni Apolinario Cortez iti Hawaii idi 1946. Ti rason: "Kayatna a mailung-aw iti kinarigat ti panagbiag ti pamiliana." Ken kas met kadagiti sabsabali pay a sakada nga imun-una ngem isuna, nasaliwanwan a panagbiag ken naranraniag a masakbayan ti inar-arapaapda.

Ti resulta, nagbalin a pasetda iti pakasaritaan dagiti Filipino iti Hawaii. Intukitda ti bukel ti pakalaglagipanda.

Isuda dagiti Sakada.


Ngem asino ni Apolinario Cortez?
Namaris ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez. Nayanak idiay Paing, Bantay, Ilocos Sur idi Hulio 27, 1927. Kabanbannuaganna pay idi napan iti Hawaii. Nagrubbuat ni Apolinario ken sabsabali pay a sakada a nagturong iti Hawaii manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946 ket nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili.

Iti ipapanna ni Apolinario iti Hawaii, adda ragsak a nangbalkot iti sibubukel a kinataona. Inar-arapaapna nga agurnong iti adu a doliar nga ipaw-itna iti pamilia a panawanna. Saan met a mailaksid a napnoan iti liday dagiti dadakkelna ken lima a kakabsatna a nakaimatang iti ipapanaw ni Apolinario idi napan naglugan iti barko nga agur-uray kadakuada a sakada a mangidanon iti destinasionda. Ngem kunana, sakripisio.


Ti agur-uray a gasat ni Apolinario iti Hawaii
Ti Wailua Plantation idiay Oahu ti primaria a nagesponsor ken ni Apolinario. Nagtrabaho daytoy iti kaunasan a kas irrigator wenno isu ti mangiturong ti danum iti pannakapasayak dagiti mula nga unas. Trabaho ni Apolinario iti maysa a tawen.

Ni angkelna a Nicolas Pico ti kinabbalay ni Apolinario idiay Kawailua Camp. Inako ni Apolinario a narigat ti trabahona iti kaunasan, isu a nagsapul iti sabali a pagtrabahuan. Di mabayag, naawat ni Apolinario nga agtrabaho iti Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu met laeng a kas "bus boy."

Kalpasan ti sumagmamano a tawenna iti hotel a kas bus boy, nagragut a nagsapul ni Apolinario iti sabali a panggedan. Siguro, saanna a kasanayan iti kina-bus boyna. Nakastrek iti sabali a trabaho, maysa a karpintero. Iti daytoy a trabahona, kaduana ni Josem Cortez, maysa met laeng nga angkelna.

Pinasiar ni Apolinario ti kailianna iti Maui
Idi tawen 1956, nagpasiar ni Apolinario iti Maui. Kailiwna unay a makita ti kinailianna iti Paing, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Dios-ti-aluadna Leandro [Tata Andong] Paet.

Nasdaaw ni Apolinario idi nakastrek iti pagtaengan ni Tata Andong ta naisab-it iti diding ti balay ti lakay dagiti nagduduma a ladawan ti tao. Adda pay ladawan ti nalapsat a babai. Naammuan ni Apolinario iti lakay nga anakna ti nakasab-it a ladawan ti babai iti pagtaenganna. Isu ni Nellie, ngem adda idi iti Filipinas ti balasang. Agad-adal ni Nellie iti Immaculate Concepcion College [Divine College itan], iti siudad ti Vigan.

Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti kinalapsat ni Nellie iti ladawanna. Nakarikna ti baro iti maysa a banag a dina maawatan. Ayat!

Nagpudno ni Apolinario iti lakay. Kayatna a kaam-ammo ti balasangna. Ni payen Apolinario ti nagdesision nga agawid daytoy tapno mapanna kaam-ammo iti personal ni Nellie.

Ngem sakbay ti panagawid ni Apolinario iti Filipinas, binallaagan ni Leandro ti baro. Saanna a ganaten nga asawaen ni Nellie. Kayat ngamin ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagadalna. Nalaus unay ti dungngo, panagayat, panangigaga ken panangaywan ni Leandro iti balasangna ket adu a pammalakad ti imbagana ken ni Apolinario. Ngem iti uneg ni Apolinario, kasla dina nangngeg dagitoy a sinao ti lakay. Nakadesisionen ni Apolinario. Kayatna a maam-ammo a dagus ni Nellie. Kayatna nga ikallaysa...


Di maigawid no agayat ti puso
Nagawid ni Apolinario iti Filipinas iti dayta met la a tawen. Ta iti dayta a panagawidna, nagari lattan ti panangsugsog ti panunotna: "Kayatna nga ikallaysa ti balasang nga inar-arapaapna uray dina pay nakita iti personal."

Para ken ni Apolinario, kasapulanna ti tulong ken pannuporta ti sabali a tao. Dina maisayangkat ti kayatna a maaramid no awan ti sabali a mangtulong kenkuana. Nakisarita ngarud iti kasinsinna, ni Juan Fontanilla. Ilawlawag ni Apolinario ti rason ti panagiwidna iti Filipinas, a kayatna a kaam-ammo ni Nellie.

Dagus a pinagkurri ni Juan ti ammona a mabalin a pamuspusan. Napan dagiti agkasinsin iti Vigan. Nagurayda iti Plaza, iti mismo a sango ti St. Paul Cathedral tapno ditoyda nga aguray ken ni Nellie. Patien ni Juan a makitada ni Nellie ken namnamaenna a mayam-ammona ken ni Apolinario. Sa maysa pay, ammo ni Juan nga iti dayta a lugar a napananda ken ni Apolinario iti pakisinnarakan ni Nellie kadagiti gagayyemna, maysa a popular a pagpalamiisan a maawagan iti "Cool Spot." Adda laeng daytoy a pasdek iti sikigan ti simbaan.

Ket kas paset ti plano ni Juan, napanda naguray ken ni Apolinario iti dayta a lugar. Idi nagbayag, sumungaden ti grupo ni Nellie a dagus a limmaem iti nasao a pagpalamiisan. Saan a sinayang ti oras dagiti agkasinsin, simmarunoda a simrek.

Ngem nadismaya ni Apolinario, saan a nagballigi ti plano ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan.

Nagpanunot ngarud ni Juan iti sabali nga idea. Kinasarita ni Juan ti anti ni Apolinario, ni Cion. Ti plano: agluto ni Cion para iti maysa a pangaldaw sadanto imbitaran ni Nellie. Ngem kas iti immuna a plano da Juan ken Apolinario, saan manen a nagballigi daytoy nga estrahiyada-- adu ketdi ti napan nangaldaw manipud iti karrubada ket awan manen ti gundaway ni Apolinario a makasarita ni Nellie.

Nairana a piesta ti Paing idi iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adda pasala, adu ti babbalasang.

Adda "paribon," maysa a wagas tapno agur-or iti pundo dagiti kandidata nga agsasalip. Ti kaaduan iti maur-or a kuarta, isu ti mabalangatan a Fiesta Queen.

Sabali lang ti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno adda gundawayna a mangisala ken ni Nellie. Daytoy a social boxes ket kukua ken naiturong idi ken ni Rose Piano, kandidata ken kasinsin ni Nellie. Immapay ti suerte ken ni Apolinario, naisalana ni Nellie. Dina ininggaan ni Nellie. Dinamagna amin a mabalinna nga ammuen iti balasang.

Nagdaton ni Apolinario ken Nellie. Ngem saan a dagus nga inawat ti balasang ti idatdaton ti baro. Adu ketdi a pannubok ti nagpasaran ni Apolinario tapno magun-odna ti panagayat ti balasang. Kasta unay ti panagayat ni Apolinario. Inaramidna amin a pamuspusanna tapno adda banagen iti ipapanna panagbakasion iti Filipinas sakbay nga agsubli iti Hawaii. Ket saan a nagbayag, sinungbatan met laeng ni Nellie ni Apolinario. Para ken ni Apolinario, ania ketdi a ragsakna!

Ammo ni Apolinario a mabilbilangen ti aldaw a kaaddana iti Filipinas. Insingasing ngarud ti baro ken ni Nellie a no mabalin, agkallaysada nga umuna sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii. Ket no pay kasano't ayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, nagari ti kinaturay dagiti dua. Saanda a nagtaktak,

Awan ti nakaammo iti nalimed a panagkasar dagiti dua malaksid lang ken ni Juan a kasinsinna. Insiwet dagiti pasamak, napan da Apolinario ken Nellie idiay Manila. Sadiayda a nagkasar. Kalpasan ti malawas iti Manila, napanda idiay Baguio iti makalawas pay. Kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Paing. Impudnoda ti inaramidda ken ni Melecia Paet [nga isu ti nangitalkan ni Leandro ni Nellie]. Dimmawatda met iti pammakawan ni Leandro.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoonmi," nagkatawada Nellie ken Apolinario.

Idi Nobiembre 8, 1956 a nagkallaysa da Apolinario ken Nellie. Nagsubli ni Apolinario iti Hawaii, tallo a lawas kalpasan ti boda.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, nagtrabaho daytoy iti Kwajalein agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, sinaruno ni Nellie ni Apolinario a napan iti Hawaii.

Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayanda ita karaman dagiti annakda.

Iti kaadda ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho manen a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met a hotel a kas "bell boy," kaduana ni Ben Molina, maysa met la a sakada.

Idi agtawen ni Apolinario iti 55, nagretiro daytoy iti kina-karpinterona. Nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sandals ken iti Embassy Suite-- ditoyen nga inlaylayonna ti nagretiro iti tawenna a 62.