Quirino Obrero Paet: Manipud iti Taleb agingga iti Maui

Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 20, 1941 iti Christ the King
Church iti Paing Bantay, Ilocos Sur

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb agingga iti Maui

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet, maysa a 1946 Sakada, idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa daytoy kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a mapan agtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiag. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko a managan iti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti sakadas' contract, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti ania man nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu iti problema ti salun-at.

Iti uneg ti kampo, maramrambakan idi ti Rizal Day. Naragsak ti pannakarambak iti daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay idi ti Rizal Day Queen babaen iti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng iti pasala a social dance iti Filipinas a no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay iti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center kadagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas iti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu idi dagiti Filipino ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Ti pamilia Paet ti nagtaraken kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti mangparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon dagiti annakda iti gastosenda iti eskuela, agdalus kalpasan ti klase [dagiti annak] iti classrooms, iti cafeteria, iti banyo kdpy.

Kas tradision kadagiti Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, agsapul iti trabaho tapno matulonganda dagiti nagannakda nga aggastos para kadagiti kakabsatda a dadduma. Iti kasta, amin nga annak makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No iti tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapan iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan ken pagdadnonan. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak ti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipinos nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak idi nga itugot no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya iti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami iti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a mangayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a mapan agtrabaho iti Hawaii idi 1946.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

DAGITI BISAYANO ITI HAWAII

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan ti grupo dagiti sakada iti Hawaii]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


SIMMANGPET ti umuna a grupo dagiti Visayan Sakadas iti Hawaii idi 1909, tallo a tawen kalpasan nga insangpet ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] iti Hawaii ti umuna a grupo dagiti Filipino contract workers-- Sangapulo ket Lima a bin-ig nga Ilocano idi 1906 ken 150 a sabsabali pay idi 1907. Ngem insardeng ti HSPA iti panagrekruta idi 1908 kalpasan nga indeklara ti HSPA a saan a balligi ti umuna a panangawisna kadagiti trabahador iti Filipinas. Idi 1909, naglak-am ti panagkurang iti trabahador ti HSPA gapu iti welga nga insayangkat dagiti Japanese workers, intuloy ngarud ti HSPA iti nagrekrut idiay Filipinas.

Nanglukat ti HSPA iti ad-adu pay a recruitment offices iti paset ti Visayas region, kangrunaan iti Cebu, Iloilo ken Bohol. Idi 1909, adda agarup 639 iti bilang dagiti babbaro a rekruta [karaman dagiti babbai ken ub-ubbing], a sinaruno iti 2,915 idi 1910. Kaaduan a rekruta ket naggapu iti isla ti Cebu, Siquijor, Panay, Bohol ken Leyte. Maibilang iti grupo ti 1909 a simmangpet iti Hawaii dagiti umuna a pamilia a naggapu iti Visayas: ti pamilia "Yorong" ken "Magpiong," adda pay laeng iti estado ti Hawaii dagiti simmaruno a kaputotan dagitoy.

Dagiti umuna a grupo ti Visayan sakadas ket naidestinoda idiay plantasion ti Kahuku; dagiti dadduma naipanda idiay Waialua, Ewa ken Waipahu ti Oahu, ken naiwaras dagiti sabsabali iti plantasion ti Kauai ken Big Island. Ipakita iti listaan ti pakasaritaan no kasano ti panagngato iti bilang ti rekruta a naggapu iti Visayan region, nagtultuloy daytoy agingga iti nasapa a tawen ti 1920s, a nangpaneknek a dagiti Bisayano ti kadakkelan iti bilang ti grupo dagiti Filipinos iti dayta a panawen.

Ngem saan a nagbayag dagiti Bisayano iti dayta a posision, bimmaba ti bilangda ket nagtennag a minoridad dagiti Bisayano iti Hawaii. Mapattapatta nga adda sangapulo a porsiento manipud iti Bisayas ti populasion dagiti Filipinos iti Hawaii ti agdama. Kaaduan kadakuada ti agsao iti Cebuano.

Saan a naammuan ken nailawlawag no apay a napasamak daytoy, ngem adda dagiti banag a makagapu. Umuna, gulpe a bimmaba iti bilang ti rekruta iti Bisayas manipud 1925 agingga iti naudi a panagrekruta ti HSPA idi tawen 1946, no maikupera ti kadakkel a bilang dagiti Ilokano. Napukaw ti panagtalek ti HSPA kadagiti Bisayano gapu ti pannakairamanda iti welga ken pannakikappengda iti unyon.

Kas pagarigan iti napasamak a welga idi 1924, kaaduan a nairaman ditoy dagiti Bisayano iti "Hanapepe Massacre"-- amin dagiti napapatay a nagwelga ket puro Bisayano. Daytoy ti rason ti HSPA a kinaykayatda dagiti "natulnog" nga Ilokano ngem dagiti Bisayano a "mannakiriri."

Maikadua-- kaaduan kadagiti nagkauna a Visayan workers ti napagawid idiay Filipinas kalpasan a nakompleto ti 720 nga aldaw a panagtrabahoda iti Hawaii, a daytoy, no sadino a naikkanda iti libre a panagbiahe a nagawid idiay Filipinas. Adda dagiti sumagmamano a nagbati tapno gundawayanda ti opurtunidad ti naranraniag a masakbayan iti US mainland.

Maikatlo, linuktan ti gobierno ti Filipinas kadagiti Bisayano ti panggedan a mabalin a makatulong kadakuada idiay Mindanao ken kaaduan a paset iti Bisayas, tapno iti kasta, padasenda ti makigasanggasat iti aw-awaganda ti "Daga a Naikari," imbes a mapanda idiay Hawaii, a pamatian ti kaaduan nga "Isla ti Paraiso."

Ket idi natappogan ti tawen 1930s, nagbalinen a minoridad dagiti Bisayano kadagiti Filipino sakadas iti Hawaii. Ti nakaay-ayat, iti dayta met a tawen a nabuangay ti umuna a Visayan organizations-- mabalin a kas sungbat daytoy iti panagbaba iti bilangda. Tallo kadagiti kaunaan nga organisasion: ti Balaan Catalina Society idi 1930, ti United Visayan Comunity, aka Hinabangay idi 1948, ken ti Circulo Boholano idi 1940s-- nga adda pay laeng kadagitoy a tiempo.

Ti Balaan ken United Visayan ti kakaisuna a Filipino organizations iti addaan ti kabukbukodan a club houses, a masarakan nga agpadpada idiay Waipahu, Oahu--kas mangipaneknek ti testamento ti inda panagkaykaysa. Nupay kasta, saan la a daytoy ti statewide organizations. Naipamaysa pay ti gagem a naipokus iti maysa nga ili, probinsia wenno geograpika a lugar iti Bisayas, kasta met ti nakabase iti Oahu. Primaria a nabangon pay dagitoy para iti relihion kasta met a para iti seguridad ken iti gagem a tumulong.

Ti Balaan Catalina ket primaria nga organisasion dagiti Cebuanos ti Carcar, ti Santo a Patronda ket ni St. Catherine of Alexandria [Balaan kayatna a sawen, "Nasantoan," ken Catalina iti Bisaya ti Catherine]. Ti United Visayan Community, nabukel a kangrunaan a kamengna ket dagiti Cebuanos manipud iti Siquijor, Cebu, Bohol ken Negros Oriental, ken sabsabali pay a probinsia iti Bisayas-- a tumulong ti gagem ti organisasion. Ti Circulo Boholano [Bohol Circle] ket maysa nga organisasion a nakabase iti probinsia.

Dagiti sabsabali pay a Visayan Organizations a nabangon kalpasan dagiti tallo a nadakamat nga organisasion ket ti: Kahirup Ilonggo of Hawaii [Ilonggos manipud ti Iloilo ken Negros Occidental], Samar-Leyte Association [dagiti Waray-speaking Visayans manipud ti Leyte ken Samar], Aklan Cultural Society [Probinsia ti Aklan], Cebuano Association [nabaliwan iti Cebu-Hawaii Friendship Society--manipud ti Cebuano-speaking Visayans], Davao Durian Club [Visayan-speaking manipud iti probinsia ti Davao] ken dagiti sabsabali pay a grupo a saan a nagbayag kas iti Calapenians of Hawaii, Carcarenians of Hawaii, Tubigon Association, Panay-Negros Association, Siquijor Association, kdpy. Manen, nabangon dagitoy a lokal a grupo para iti sosial ken kultural a gagem.

Kadagiti kabangibang nga isla, timmaud met dagiti sabsabali pay a Visayan groups kas iti Visayan of Hawaii, Hilo Visayan Club, Kona Visayan Club, Visayans of Hawaii- Hamakua, Kauai Visayan Club, Molokai Visayan Club, etc.-- nakabase dagitoy iti intero a rehion imbes a ti provincial wenno linguistic grouping.

Nangrugi ti pannabukel iti statewide organizations ti amin a grupo dagiti Bisayano idi 1980's. Immun-una ngem iti daytoy, idi 1959, binangon ni Juan Dionisio, maysa a Bisayano, ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH]. Nakikappeng ti grupo dagiti Visayans iti UFCH. Kalpasan ti duapulo ket lima a tawen, kaaduan dagiti Visayan groups ti nagdesision a nakisina iti UFCH ken nagporma iti kabukbukodan a statewide umbrella organizations.

Manen, awan ti nalawag a rason ti panagikkat dagiti Visayan groups iti UFCH. Ngem nalawag a basbassit ti bilangda no maikumpera iti kaadu ti bilang dagiti Ilokano, a gapu iti daytoy a rason, awan ti gundaway dagitoy a Bisayano a makagun-od iti kina-leadership ranks iti UFCH.

Ti Congress of Visayan Organizations [COVO]
NABANGON idi 1985 ti Congress of Visayan Organizations [aka Visayan Congress], ti umbrella Visayan organizations iti Hawaii a kas Visayan League babaen ti tulong dagiti sumagmamano nga indibidual: ni dati a Philippine Consul General Raul Rabe, ti Dios-ti-aluadna a Honolulu City Council Chair ken State Representative Rudy Pacarro, ni dati a State Representative Bernaldo Bicoy, Antonio Ypil, Sr., ti Dios-ti-aluadna Fr. Jaime Neri, Firmo Dayao ken ti pimmusayen a Ricardo Labez. Naitipon daytoy kas Hawaii non-profit corporation idi Pebrero 9, 1988, babaen iti panagadaptarna iti agdama a nagan ti korporasion manipud iti singasing ni Dios-ti-aluadna Juan Dionisio.

Ti gagem ti COVO: Tapno maorganisa ken maikaysa iti sabsabali pay a Visayan Organizations ti Hawaii, tapno mataginayon ti pagsasao a Bisaya ken ti kultural a tradision daytoy, ken mangasistir ti panangidanon iti edukasion, sosial, ken ekonomia a makatulong iti komunidad ti Hawaii.

Nakikadua ti COVO iti sabasabali pay a 20 nga indepent unit member organizations iti estado, malaksid iti Lanai ken Maui. Idauloan ti Board of Governors ti COVO babaen iti panagiwanwan ti Presidente ken opisiales ehekutibo, ti area governors ken presidente ti Island Councils.
Dagiti pasado a nagprespresidente: Firmo Dayap, Rudy Pacarro, Nic Musico, Corazon Roa, Dr. Danelo canete ken Abogado Bernaldo Bicoy [tallo a termino]. Ti agdama a presidente, Dr. Serafin "Jun" Colmenares, Jr.

Tapno maital-o ti panagkaykaysa dagiti Bisayano, ipablaak ti COVO ti quarterly newsletter ken mangsangaili kadagiti imbitado a bisita iti aglinawas a programa ti radio KNDI. Importante ti panakatagiben ti lengguahe ti Bisaya ken ti kultura ti kangrunaan a gagem. Nagsangaili pay ti COVO ken nag-co-sponsored kadagiti fiesta, cultural performances, martial arts ken sabsabali pay nga aktibidad a pakaipabuyaan iti kultura ti Bisaya. Nagsangaili pay ti COVO kadagiti delegasion manipud iti Visayan region, ken nairaman dagiti Visayan songs ken naipaset iti Filipino community events. Suportaran pay ti COVO ti rondalla group ken ti panakaangay iti language classes. Nabiit pay nga impasa ti COVO ti resulosion iti posibilidad a mairaman iti mabiit ti kurso iti Bisaya Language ken Kultura idiay Unibersidad ti Hawaii. Addaan pay ti COVO iti college scholarship programa a mangipapaay ti sagsasangaribu a doliar iti innem nga estudiante iti tinawen.

Responsibilidad pay ti COVO ti panakaestablisar iti Hawaii Sister Relationship iti siudad ti Cebu ken sabsabali a probinsia. Timmulong iti humanitarian efforts para kadagiti nagbalin a biktima iti panagbettak ti Mt. Pinatubo, ti Dona Paz collision ken dadduma pay a didigra idiay Filipinas. Makikamkammayet iti Konsulada Heneral ti Filipinas, iti Filipino Community Center ken sabsabali pay nga organisasion iti komunidad para kadagiti nagduduma a mayuswat a proyekto.

Kamaudiananna, nagbalin nga aktibo ti COVO iti politika babaen iti Committee on Political Education [COPE] nga idauloan ni Chairman Emeritus, Antonio Ypil.*

CIRILO P. SINFUEGO, SR.: Lagip Ti Maysa A Sakada

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti nagkauna a sakada ti Hawaii]

Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

"Ad-adda a nagrimat ti pakasaritaan ti kabibiagna idi inatendaranna ti imbitasion ti Philippine Consul General iti Honolulu tapno makipaset ken mangsaksi iti pannakaiparang iti publiko ti nakitikitan nga estatua ti Sakada ken ni dati a Presidente Gloria Macapagal-Arroyo idi Setiembre 16, 2006."

IDI binasa ti anak ti yolohia kabayatan ti pannakalagip ken ni Cirilo P. Sinfuego, Sr. [pimmusay idi Enero 13, 2007], naammuan ti kangrunaan nga ugali ken kinasaririt daytoy Sakada a nayanak iti Paoay, Ilocos Norte idi Marso 16, 1913: "Adda kenkuana ti managayat ken manangngaasi a puso."


Ket no koma adda pay laeng iti daytoy a biag, nalabit, madanonna ti tawen a sangagasut. Isu ti buridek kadagiti uppat nga annak da Juan Sinfuego ken Severa Papa, agpada a mannalon ti pagsapulanda iti ili a nakayanakan.


Nayasawa ni Cirilo Sr., ken ni dati a Catalina Campos [pimmusayen]. Naparaburan dagitoy iti dua nga annak, agpada a lallaki, da Rogelio ken Cirilo, Jr.


Sakbay a rinambakan ti maikadua nga anakna ti maikadua a panagkasangayna, naawaten ni Cirilo Sr., tapno agobra iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] iti kaunasan ti Puunene ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC&S], Maui. Ngem tallo a lawas kalpasan ti isasangpetna iti Maui babaen iti nagluganna a barko nga S.S. Maunawili, naklaat laengen ni Cirilo iti impadamag ni Baketna babaen ti surat a naggapu iti Filipinas a pimmusayen ti inaunaan nga anakna.


Gapu iti daytoy nakas-ang ken naliday a napasamak iti anakna, awan ti mabalinan wenno maaramidan ni Cirilo iti dayta a gundaway tapno agawid iti Filipinas. Kayatna a makita ti anakna. Ngem binay-anna lattan a nagarubos dagiti luana.


Ket iti dayta a kanito, narikna unay ni Cirilo ti saem ken ladingit gapu't pannakapukawna ti anakna. Ngem daytoy ti nagbalin a puon ken karit kenkuana a nagbalin a natibtibker a nangsaranget kadagiti pannubok a dimteng iti biagda nga agasawa. Inyagawana ketdi ti nagtrabaho tapno maipaayanna ti naraniag a masakbayan ti asawa ken maibaonna ti nabati nga anakna nga agbasa.


Kalpasan iti 19 a tawen a naisina [wenno nayadayo] iti pamiliana, nagawid ni Cirilo iti Filipinas idi tawen 1965 tapno agbakasion. Ditoy a rinuk-atanna ti nabayagen nga iliwna iti pamilia a pinanawanna. Ket di mabayag, kalpasan ti dua a tawen, idi 1967, nakitiponen ti asawana kenkuana iti Maui ngem nagbati ti anakna iti Filipinas tapno ileppasna ti maudi a tawenna iti kina-Dentistry iti University of the East.


Ket idi 1968, kalpasan a nagturpos ti anakna iti dental school ken nakapasa iti Board Examination, nakitipon metten daytoy iti pamiliana iti Maui. Nagbayag daytoy iti makabulan kalpasanna, nagawid met laeng iti Filipinas tapno ipaayna ti suportarna iti asawana a masikog idin. Ket idi 1971, tallo a henerasion dagiti Sinfuego ti nagkaykaysa iti umuna a gundaway, karaman ti umuna nga apoko ni Cirilo iti Maui.


Nagbalin ni Cirilo nga aktibo iti Maui iti pannakabangon ti pagsayaatan ti komunidad babaen ti partisipasion ken impakitana ti lideratona kadagiti ka-Filipinoan ken dadduma pay a grupo.


Nabenipisiaran ti United Sons and Daughters of Ilocano Regions [USDIR] iti panangipaayna ti serbisiona iti agarup uppat a pulo ket uppat a tawen kas presidente manipud 1960 agingga iti 2004, kalpasan a nabotosan ti anakna iti isu met laeng a grupo. Nagbalin pay nga aktibo daytoy iti ILWU.


Kas maysa kadagiti sakada ti Maui, malaglagipto latta ti kabibiagna iti puso ken iti trabaho ti kaputotanna manipud iti anak, appoko ken ti pamiliana. Ket idi naangay ti Centennial Celebration idi tawen 2006, maysa ni Cirilo ti pinadayawan ti Maui County Council babaen ti resolusion nga impila ni Maui Councilmember Joe Pontanilla.


Karaman pay daytoy a naipresentar iti seremonia kas pagdayaw ken panagraem kenkuana iti Christ the King Catholic Church ken ti Episcopal Church of the Good Shepherd. Ad-adda a nagrimat ti pakasaritaan ti kabibiagna idi inatendaranna ti imbitasion ti Philippine Consul General iti Honolulu tapno makipaset ken mangsaksi iti pannakaiparang iti publiko ti nakitikitan nga estatua ti Sakada ken ni dati a Presidente Gloria Macapagal-Arroyo idi Setiembre 16, 2006.


Iti daytoy met la a programa, naawagan ti naganna tapno sungbatanna iti sanguanan ti kamera dagiti saludsod ni television personality ken host Emme Tomimbang. Napnek dagiti nagbuya iti nasao a programa iti sungbat ken ti panangibinsabinsana ti ekspiriensana kas maysa a sakada.


Bayat ti maudi a paset ti final Celebration of Life service a naangay idi Pebrero 3, 2007, iti Church of the Good Shepherd, naipakaammo ti pannakabangon ti maysa nga special scholarship program babaen kadagiti pamiliana tapno atibayenda dagiti estudiante kadagiti masapulda- ket naiyawat daytoy iti USDIR iti nagan ni Cirilo Sinfuego, Sr., kasta met iti Simbaan ti Good Shepherd.*

Gapu iti Edukasion ken Pammati iti Dios No Apay a Nagballigi iti Arapaapna

GAPU ITI EDUKASION KEN PAMMATI ITI DIOS NO APAY A NAGBALLIGI ITI ARAPAAPNA

ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Nagbalin pay ni Ernesto a Registered Public Accountant. Adu ti natulonganna a ka-Filipinoan iti pannakaipagna ken pannakatrabaho dagiti income tax return da..."

MASANSAN a dagiti negosiante laeng ti agbibiahe. Kakaayatan met dagiti agtutubo wenno naasawaan ken ub-ubbing ti agadbenturismo, panangpadas ken panangsubok ti kabaelan nga agbiahe. Ngem mamatikayo man wenno saan, kabaelan met daytoy agtawenen iti walopulo ket tallo a Sakada ti agbiahe- diay pay Yoropa!

Pilgrimage, daytoy ti nakisurotan ni Ernesto "Esting" Tesoro, iti kaudian a panagbiahena. Kadua ni Esting ti asawana, ni Rosalinda. Agarup tallopulo ket pito dagiti simmurot a nagbiahe manipud iti grupo ti Hawaii. Iti nasao a pilgrimage, masapul a naundorka a magna ken umuli iti nangato a paset ti lugar a papanan. Impakita ketdi ni Esting ti pigsa ken kabaelanna kadagiti kapatadana a nagbiahe. Napnoan iti enerhia gapu iti kinadakkel ti pammatina-- ken babaen iti tulong ti asawana, ni Rosalinda.

Iti panagbiaheda, pinasariarda dagiti basilicas, dagiti relikia wenno nakalalagip a simbaan, ken dadduma pay a paginteresan a mabuya dagiti gangannaet, bisita wenno biahero kas iti pagilian ti Pransia, Italia, ken Medjugorje idiay Bosnia-Hercegovina [Croatia, dati a paset ti pagilian a Yugoslavia], no sadino a ditoy ti pagdidinnamagan a pagparparangan ken pagmilmilagroan ni Birhen Maria kadagiti innem nga ubbing a bisionario.

Ngem asino ni Esting?
Nalatak ken birngas ni Ernesto ti "Esting" kadagiti makaam-ammo ken gagayyemna. Nayanak idiay Santo Domingo, Ilocos Sur, idi Hunio 25, 1921. Babaen iti awis ti inauna a kabsatna, ti Dios-ti-aluadna Jesus Tesoro, agpada dagitoy a nagpirma iti maysa a katulagan manipud iti recruiter, ti Dios-ti-aluadna Anastacio Luis a nangibagi ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA]. Napusgan ni Luis nga ag-rekrut kadagiti trabahador a Filipinos a kayatna ti agobra iti plantasion ti Hawaii.

Kaduana ni Jesus, ti kasinsinna- ni Romerico Tesoro, dagiti gagayyemda- Silvestre Peros, Sr., Casio Tapuro, Raymundo Tagorda, Demetrio Romero ken Angel Jaramillo. Nagkukuyog dagitoy a nagturong iti Puerto ti Salomague idi Enero 1946 tapno aglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Maipagarup a nasurok dua a lawas ti panaglayag ti barko iti taaw a nagturong iti Hawaii. "Nakaal-alingget ken nakabutbuteng. Nakadawdawel dagiti allon a mangsabuag ti barko," impudno ni Esting ta dina pay idi napadasan ti naglugan iti barko. Bayat ti biahe, adu dagiti nagsakit kadakuada a naglugan iti dayta a barko, maysa kadakuada ti pimmusay, Sakada manipud iti Narvacan, Ilocos Sur. Ket babaen ti simple a seremonia ken panagkararag iti barko, intappuakda lattan ti bangkay daytoy a Sakada iti taaw Pasipiko.

Nangato ti arapaap ni Ernesto nupay nasakit iti biangna a panawanna ti asawana, ni Rosalinda a tubo ti San Esteban, Ilocos Sur. Ngem di mabayag, natungpal met laeng ti arapaap ni Esting idi sumagmamano a bulan ti napalabas ta simmaruno ni Rosalinda a nagturong iti Hawaii.

Idi makasangpetda Ernesto ken ti grupona iti Hawaii, simmanglad nga immuna ti barko a naglugananda iti Hilo, Hawaii, idi Enero 30, 1946, kalpasanna, nagturong iti Kahului, Maui.

Nakalalagip a Biahe
Idi napan ni Ernesto idiay Hawaii, awan a pulos ti naitugotna a bagahe a pangikabilanna koma iti gargarretna. Ngem nasikap ni Ernesto ta inaramatna ti maysa a carnation milk box a nagikabilanna iti dua nga underwear, maysa a sagaysay, ken pagibarbas wenno labaha  [awananda pay idi iti "gillette"]. Ti kakaisuna a t-shirt ti naitugotna ken adda pay maysa nga insalapayna iti abagana. Nagalutan a naimbag ti carnation milk box iti "alupasi," nagango a palatang ti saba [wenno dried banana fiber].

Impanakkel ni Ernesto nga adda pay laeng daydi carnation milk box ken ti alupasi nga inaramatna. Indulinna daytoy kas pakalaglagipanna iti adu a rigat ken pannubok a nagpasaranna bayat iti ipapanna iti Hawaii. Kunana, "Agbalin daytoy nga ebidensia ken tumulong a mangpanenek ti nagbalin a kabibiagko no estoriaek kadagiti annak, appoko ken appoko iti tuod."

Iti Maui
Idi nakasanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, sinabat ida ni Dios-ti-aluadna Nicanor "Nick" Domingo. Naipanda iti Spanish B ken iti Hale Ono Camp tapno mamigatda. Napnon ti amin a kampo dagiti Sakada idi sumangpetda. Ti laeng Camp 13 ti nabatbati ken mabalinda a pagdagusan, nupay ammoda a malas dayta a "numero." Kaaduan kadagiti babbaro a simmangpet a Sakada ti saan a mangayat ti agyan iti Camp 13 gapu iti pammati a malas ti nasao a numero.

Para ken ni Ernesto, awan ti aniamanna kenkuana ti agnaed iti Camp 13
Kinapudnona, mamati ketdi ni Ernesto iti "13" ket nagasat a numero daytoy para kenkuana. Naawis ni Ernesto dagiti dadduma a Sakada a mamati kenkuana. Gapu ta awan ti lugan nga aramatenda, dagiti personnel ti HC & S ti nangilugan kadagiti Sakada a mapan iti simbaan tapno makimisa ken ag-shopping. Inted ti HC & S dagiti kangrunaan a kasapulan dagitoy a Sakada a pangrugian para iti baro a panagbiagda iti Hawaii.

Ti trabaho ken edukasion ni Ernesto
Kalpasan ti tallo a bulan a trabaho iti kataltalonan, kiniddaw ni Dios-ti-aluadna Frank Baldwin, Chairman of the Board of HC & S, ken ni Ernesto nga agtrabaho iti opisina. Inawat ni Ernesto ti awis ni Frank ta para kenkuana, maysa nga opurtunidad ti agtrabaho kas maysa a receptionist ken typist. Nagtrabaho pay ken ni Dios-ti-aluadna Fortunato Teho, maysa a publisher, nagipablaak kadagiti artikulo mainaig iti trabaho ken biag ti kataltalonan. Impaay met daydi Dios-ti-aluadna Mr. Priest, HC & S Personnel Director, ken ni Ernesto ti amin a kasapulan nga usarenna nga aruaten iti pagopisinaan.

Kabayatan ti panagtrabahona, inrapin ni Ernesto ti nagatendar iti correspandence class in accounting. Manipud iti kina-receptionist ken typist, naital-o daytoy tapno agtrabaho iti payroll department kas Registered Cost Accountant. Impaayan met daydi Dios-ti-aluadna Franklin Langa, Manager, ti maysa a daan nga IBM a ramit tapno usarenna daytoy iti trabahona.

Napintas ti linnangenda Mr. Langa ken Ernesto. Idi nagsapata ni Ernesto kas makipagili iti Estados Unidos, nagbalin ni Mr. Langa nga esponsorna. Nagbalin pay ni Ernesto a Registered Public Accountant. Adu ti natulonganna a ka-Filipinoan iti pannakaipagna ken pannakatrabaho dagiti income tax return da.

Idi 1957, gapu iti ayatna nga agadal, nagala ni Ernesto iti kurso a Dale Carnegie. Daytoy a kurso ti maipanggep iti liderato, professional training inter-personnel communication skill training program. Kadagidi a panawen, linuktan ni Earl Carrol ti opisina ti Fil-Am Life Insurance iti Maui. Ni Ernesto ti napusgan a licensed insurance representative solicitor. Nagballigi daytoy nga insurance a negosio ni Ernesto. Adu ti nalako ni Ernesto iti daytoy nga insurance, agarup trenta singko nga insurance policies iti tunggal bulan. Kabayatan dayta a panawen, nagtrabaho met ni Rosalinda, iti H&C S Credit Union kas bookkeeper. Maibilangda Ernesto ken Rosalinda dagiti adu nga agkaingungot a negosiante.

Asideg iti Dios
Manipud iti kinaubing ni Ernesto, asidegen ti rikna daytoy iti Katoliko a Simbaan iti Filipinas, kasta met iti Hawaii, nangruna iti Holy Family Church ti Puunene. Kas maysa a relihioso a tao, sakbay nga inkasarna ni Rosalinda, arapaap idi ni Ernesto ti agbalin a padi. Nupay saan a natuloy daytoy nga arapaapna ta adda sabali a plano ti Dios para kenkuana, nagbalin a debosionado nga asawa ken ama kadagiti annakna.

Ti pamilia
Mannakaawat nga asawa ni Rosalinda Tesoro. Suportado pay ken ni Ernesto. Naparaburanda iti lima a bunga nga addaan iti napintas a trabaho:

Ni Valentino, inauna kadagiti lima. Maysa a Reconstructive Surgeon idiay San Diego, California. Nagturpos daytoy iti University of Pennsylvania. Addaan pay daytoy iti MBA Degree. Imbaon ti U.S. Health Department tapno kitaen ken usisaenna dagiti ospital no umisu met laeng ti panagitedda iti serbisio publiko. Nayasawa ken ni Katie. Addaanda iti uppat nga annak.

Ni Alessandro, maikadua ken maysa a Mechanical Engineer idiay Orange County, California. Mangisuro pay iti College Math ken Sciences.
Nagturpos iti Baltimore University. Ni Rosemarie ti kaingungotna ken addaanda iti dua nga annak.

Maikatlo ni Joeffre, maysa nga Architect, miembro ti American Institute of Architects. Adda bukodna a negosio iti Fountain Valley, Orange County, California. Adda maysa nga anakna ken ni Linda.

Ni Esalind Hicks ti maikapat, maysa nga Electronic Engineer. Nagturpos daytoy iti Los Angeles College. Iti agdama, agtrabaho iti Bank of America idiay California. Dua ti anakda ken ni David Hicks.

Ni Haydee Skaggs, ti inaudi. Maysa a Registered Nurse. Isu ti Headnurse ti Riverside Hospital iti California. Naparaburanda met iti uppat nga annak ken ni David.

Saan laeng a dagiti annak ni Ernesto ti edukado. Uray pay dagiti appokona ta adda nagbalin nga abogado, doktor ken negosiante iti kaamaanna.

Iti komunidad
Adu ti nakikappengan ni Ernesto nga organisasion- kas iti Filipino Catholic Club [FCC]. Idi 1950, isu ken ni Mr. Isaac Feig karaman ni Fr. Osmundo Calip, dagiti akin-utek ti pannakabangon ti Filipino Catholic Club iti aglawlaw ti kampo. Nagbalin pay a presidente iti FCC. Timmulong pay ni Ernesto iti pannakabukel ti Puunene Comunity Association [PCA] ken ti Maui Chamber of Commerce [MFCC]. Idi immakarda idiay Honolulu iti tawen 1959, nagbalin a presidente iti Hawaii Filipino Chamber of Commerce [HFCC] ken iti Sons and Daugther of San Esteban Association of Hawaii [SDSEAH]. Nagbalin pay a mamagbaga iti grupo.

Pasado Bise-Presidente ti Hawaii WWII Fil-Am Veteran Association [WWIIFAVA]. Nagserbi kas tax commissioner iti panawen ni nag-Gobernador Quinn. Nasingedda nga agpagayam iti Dios-ti-aluadna Colin Cameron.*

Na-love at first sight ni Lino ken ni Percy

Na-love at first sight ni Lino ken ni Percy ni Rudy Ram. Rumbaoa ["Adda met ketdi idi sabali a gusto ni Lino nga asawaen, ngem iti pannakakitana ken Percy, saanen a nagpangadua ni Lino ta masiertona a ni Percy ti para kenkuana- ti kayat ti pusona. Ket no bilang a di kayat ti balasang, agsubli laengen iti Hawaii kas batsilyer...] MAYSA ni Lino Padre a nagpirma iti kontrata nga inyawis dagiti rekruter ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] tapno mapan mangged iti kaunasan ken kapinyaan ti Hawaii idi 1946. Para ken ni Lino, maysa daytoy a gundaway a dina kayat a palabsen. Karigat ti biag iti Filipinas kadagiti a panawen. Saan ketdi nga inlibak ni Lino a kayatna met a makita ti pagdidinnamagan iti intero a lubong nga Isla ti Paraiso- ken kasta met nga agurnong ti doliar para iti naranraniag a masakbayan ti pamiliana. Asino ni Lino? Tubo ti Paing, Bantay, Ilocos Sur ni Lino Padre. Nayanak idi Setiembre 23, 1916. Kas met iti rason dagiti immun-una a sakada, rigat ti biag ti makagapu no apay a nagdesision a nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy a mapan makitegged iti Hawaii. Iti kaunasan ken kapinyaan. Saan laeng a dayta, kayatna a mailung-aw iti rigat ti kasasaad ti pamilia a pinanawanna. Kayatna a maikkan ida iti naranraniag a masakbayan. Iti Barko nga S.S. Maunawili... Naglugan ni Lino ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti barko a maawagan iti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur. Kadua ni Lino dagiti dadduma pay a sakada kas kada Pepito Ragasa, Pedro Cortez, Silvestre Bagga, George Pacubas, Jorge Felipe, Sesinado Sagayaga, ken adu pay a dinan mainaganan. Dagiti dadduma, pimmusaydan. Kalpasan ti nasurok a makabulan a biahe iti taaw, nakadanon ti barko a nagluganan dagitoy a sakada iti Hawaii. Ket apaman a nakadanonda iti Maui a destinoda, innala ida dagiti pannakabagi ti HSPA sada naipan iti maysa a kampo. Umuna a Tedted ti Ling-et Idi nakaplastar ti grupo ni LIno iti kampo, dagus a naibaon dagitoy a napan nagtrabaho iti Hawaiian Commercial and Sugar [HC & S] Company. Agbakkog ken agiduron kadagiti nailugan nga unas ti trabaho ni Lino. Napadasanna pay nagmaneho iti trak a mangiduron kadagiti naani a mapuoran nga unas sakbay a mailugan dagitoy nga unas a mayallatiw iti kiskisan. Ket daytoy ti trabahona. Wen, trabaho nga inan-anusan ni Lino agingga a nagretiro idi 1978 iti edana a 62. Ti Panagawid ni Lino idiay Filipinas... Idi tawen 1962, agtawen ni Lino iti 46. Nagdesision a nagawid ken nagbakasion iti Filipinas- ken tapno agbirok iti kataktakunaynayna. Para ken ni Lino, narigat ti agmaymaysa iti biag, nangruna ket lumakayen. Nairana ngarud a Semana Santa ti panagawid ni Lino idi nasaripatpatanna ti agtawen laeng iti sangapulo ket siam ken napintas a balasang iti naminsan a pannakimisana iti simbaan ti lugarda. Ti nagan ti balasang a nakatukatayan ti riknana, isu ni Perseveranda "Percy" Peria. Iti dayta a tawen ni Percy, awan pay iti panunotna wenno saanna man a paginteresan ti agasawa, nangruna no addan edadna ken uray pay makunkuna a "Hawayano." Kinapudnona, isagsagana ni Percy ti bagina para iti maysa nga awag: isu dayta ti kina-madre. Adda met ketdi idi sabali a gusto ni Lino nga asawaen, ngem iti pannakakitana ken Percy, saanen a nagpangadua ni Lino ta masiertona a ni Percy ti para kenkuana- ti kayat ti pusona. Ket no bilang a di kayat ti balasang, agsubli laengen iti Hawaii kas batsilyer. Ket gapu ta nayasawa ti kabsat ni Lino iti Anti ni Percy, naikkan ni Lino iti gundaway a nagdaton iti balasang. Gapu iti daytoy, naikkan ti namnama ni Lino a maaremna ni Percy. Ngem inkarigatan ni Percy a liniklikan ni Lino, ngem saan a nauma ni Lino a nagdaton iti balasang. Inulit-ulitna pay nga imbaga ken ni Percy nga ikallaysana daytoy apaman nga aklonenna ti panagayatna. Kadagidi a tiempo, uso ti makuna a "danon."  Mapan dumanon ti partido ti lalaki iti balay ti babai tapno sadiay a mapagsasaritaan ken matinong wenno maurnos ti kasar no addan nagkinnaawatan ti nobio ken nobia. Paset daytoy ti kultura dagiti Ilokano nga agingga ita, maar-aramid pay laeng. Ken dakkel met ti impluensia dagiti nagannak kadagiti annakda a babbai no asino ti kayatda nga iyasawa kadakuada. Ket para kadagiti annak, maysa daytoy a pagrespeto kadagiti nagannak ken masapul a suroten [kadagidi a panawen] ti pagayatanda nga awan ti adu saludsod.   Ket natungpal ngarud ti pagayatan ni Lino. Nakikallaysa ni Percy ken ni Lino idi Marso 29, 1962. Kalpasanna, nagsubli ni Lino iti Hawaii. Baro a Lubong, Baro a Biag... Nagpa-Hawaii ni Percy idi Marso 1966. Nagnaed dagitoy agkaingungot iti McGerrow Camp a masarakan iti sango ti kiskisan ti asukar ti Puunene, Kahului. Beinte singko doliar ti pagbayadda iti binulan a renta ti balay. Ti renta, elektrisidad ken bayad ti danum ket naikkaten iti binulan a sueldoda. Kalpasan ti sumagmamano a bulan a panagnaedda iti dayta a kampo, immakar da Lino ken Percy iti Alabama Camp. Iti daytoy a kampo, mapalubosanna nga agparti kadagiti dingnguen kas iti  baka, baboy ken kalding. Napalubosanda pay nga agtaraken iti baboy, kalding ken manok iti uneg dagiti inaladanda. Paggaayat pay dagiti agindeg iti daytoy a kampo ti agmula kadagiti nagduduma ti klasena a natnateng. Adda met pallot idi iti uneg ti kampo. Arigna a kasla pagpiestaan wenno mini-swap meet ta aglako dagiti babbai iti kankanen, nateng, prutas ken sabsabali pay a matiendaanan. Iti nasao a kampo, adda Filipino ken Japanese Clubshouses. Ditoy ti pakaangayan ti ania man a klase ti pasken kas iti buniag, panagkanaganan ken kasar. Ni Percy... Stay-home mom ni Percy idi mangrugin a sumrek iti pageskuelaan dagiti annakna. Ket idi makapagwaywayasen dagiti annakna a mapan iti eskuela, simrek ni Percy iti trabaho, iti Maui Pine Cannery- iti crush department ti destinona. Nagtrabho pay iti Maui Beach Hotel, Papaya Farm, Kaanapali Beach Hotel ken HC & S. Iti HC & S, agtarimaan kadagiti PVC pipes ken naidestino iti installation maintenance department tapno tarimaanenna ti straps para iti pagpasayak iti kataltalonan. Nagretiro ni Percy iti trabaho idi 1992. Nagbalin nga instrumento da Lino ken Percy iti pannakapetision dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai tapno maalada ida iti Hawaii. Dakkel a sakripisio iti biangda nga agasawa gapu ta ipatpategda dagitoy a kakabsatda ken maikkanda met ti gundaway para iti naranraniag a masakbayanda. Paggugusto da Lino ken Percy ti agbiahe, nangruna iti Las Vegas, Nevada. Kanayonda idi a mapan sadiay ket nagbalin daytoy a kaugalianda sakbay a pimmusay ni Lino idi Hulio 17, 1999. Dagiti Bunga... Ni Eddie ti inauna, nayasawa ken ni Caroline. Agtrabaho kas mekaniko ti Hertz Rent-A-Car. Agtrabaho met ni Caroline iti maysa a pagopisinaan. Maikadua ni Rosalie Fernandez, nayasawa ken ni Jeremy. Maysa a nurse ni Rosali iti Kaiser Permanente. Truck driver ni Jeremy ti Mason Company. Inaudi ni Linda Fernandez, nayasawa ken ni Leslie Fernandez. Agtrabaho iti pagopisinaan ti Hale Makua, Wailuku, idinto nga agtrabaho ni Leslie iti Maui County Construction Department. Ti balakad ni Percy kadagiti agtutubo: "Agbalin a natudio ken respetaren ti asino man. No adda mangloko kadakayo, adaywanyo ida. Saan koma a maisungsong iti bisio kas iti panagsigarilio, panaginum, panagsugal ken panagipauneg iti maipawil a droga." Para kadagiti nataengan kunana kadakuada: "Saan nga agsarita wenno i-tsismis ti biag ti sabali a tao. No adda agkuna kenka wenno agestoria iti negatibo a banag kontra iti maysa a tao, saanmo nga awaten dayta, wenno iwaras iti dadduma..." Ita ta awanen ni Lino, kaa-ayo ni Percy ti agkutingkuting iti uneg ti inaladan ti balayda, agmula kadagiti nagduduma a klasena a sabsabong ken natnateng. Magusgustoanna pay nga awiren dagiti appokona. Kakaayatanna ti agluto iti Filipino food no adda panagtitipon ti pamilia.

Ket Nagsubli ni Antonio idiay Hawaii...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

["Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."]

ANTONIO BERNARDO, walopulo ket pito ti tawenna. Maysa a sakada a nagsubli iti Hawaii idi 1946. Nasingpet ken pagwadan nga ama.


Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, idiay Santa Maria, Iloccos Sur.


Kadua ni Antonio ni Lucena, ti inana, a nagpa-Hawaii idi 1926. Ngem agpada a nagsubli da Antonio ken Lucena iti Filipinas idi 1933. Nagsubli dagiti agina idiay Pangasinan tapno sadiayen nga agnaedda.



Ti panagsubli ni Antonio idiay Hawaii-
Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, tawen 1946, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria, Ilocos Sur tapno bisitaenna dagiti kabagianna.


Iti dayta a tawen a panagsubli ni Antonio iti Filipinas, nairana idi ti panagrekruta wenno panagawis dagiti pannakabagi ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] dagiti lallaki iti Ilocos Region a mayat a mapan agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan ti Hawaii. Ta awan ti makuna a nasayaat a panggedan wenno pagserkan a trabaho iti Filipinas kalpasan ti gubat. Gapu iti kaawan a pagtrabahoan ti naruay a Filipinos, nangruna dagiti Ilocano kadagidi a tiempo, inawat ni Antonio ti awis ti HSPA ket nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti trabaho nga agur-uray iti Hawaii.


Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur. Kadua ni Antonio dagiti sabsabali pay a lallaki a nagpa-Hawaii. Ket bayat ti panaglayag ti barko iti nalawa a taaw ti Pasipiko, intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda. Saan ketdi a nagsakit ni Antonio bayat ti biahe.


Apaman a nakadanon ti barko a nagluganan ni Antonio iti sakup ti baybay ti Hawaii, dimmagas nga immuna ti barko iti Big Island. Nagidissaag kadagiti sumagmamano a lallaki a naidestino nga agtrabaho iti dayta nga isla. Kalpasanna, naglayon ti barko iti Maui a destino ni Antonio.



Trabaho ken Ayat...
Ti isla ti Maui ti pinal a destinasion ni Antonio. Apaman a nakadissaag dagitoy a lallaki manipud iti barko a naglugananda, intarapnus ti kompania ida iti Kampo Pulehu, a sadiay metten ti nakaibayan dagiti kassangpet. Dagus met a nagtrabaho ni Antonio iti Maui Agriculture ti Paia. Idi nagbayag, naikappon ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC&S] Company.


Saan a nagbayag ni Antonio ken dagiti padana a kassangpet iti Kampo Pulehu, nayakarda iti sabali a kampo- ti Camp Kehoa.


Nupay kabarbaro ni Antonio iti kampo a nakayakaranda, kasla saanen a gangannaet kenkuana ti lugar idi naam-ammona ti maysa a balasang nga agnagan iti Jeannette Esther Dagdag. Iti damo a pannakasirig ni Antonio ken ni Jeannette, dina mailadawan ti ragsak a mariknana. Ket pudno, nagayat ti baro iti balasang.


Impudno ni Antonio ti kaririknana iti balasang, ngem adu ketdi a pannubok ti impasabatna iti baro. Ngem saan a nagsarday ti baro a nagdaton iti balasang. Dina sinayang iti tunggal kaadda a gunadawayna a makisarita ken ni Jeannette. 

Adu nga oras, aldaw, bulan ti imbubos ni Antonio iti panagaremna ken ni Jeannette agingga nga inawat met laeng ti balasang ti ayat nga idatdaton ti baro kenkuana.


Nagkallaysa ngarud da Antonio ken Jeannette idi Oktubre 16, 1959.


Maysa a local born ni Jeannette. Nayanak iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel idiay Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli ni Jeannette iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.


Idi tawen 1960, bimmukod da Antonio ken Jeannette. Gimmatangda iti bukodda a balay iti Kahului.


Nagduduma ketdi ti sinerkan a trabaho ni Antonio iti HC&S a kas iti weedicides, naglammua [cutting grass], ken isu ti napusgan a mangkita ti drip irrigation system a mausar a pagpasayak iti kaunasan. Malaksid iti dayta, nagtrabaho pay iti Paia Mill, iti fire room- lugar a pagpataudan iti alibungubong a para iti nasao a kiskisan.


Iti Komunidad ken Pamilia...
Nagbalin nga aktibo a miembro da Antonio ken Jeannette iti organisasion dagiti Filipinos kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui [SM], United Sons and Daughter of Ilocos Region [USDIR], ken Santa Marians of Maui [SMM].


Paggugusto ken kaay-ayo unay dagitoy nga agkaingungot iti agmula kadagiti nagduduma a klase ti natnateng a kas iti tarong, mani, kardis [lima beans/pigeon peas], papaya, kdpy. iti uneg ti inaladan ti pagtaenganda.


Dua ti nagbalin a bunga ti ayan-ayat da Antonio ken Jeannette, bin-ig a babbai:
Ni Milagros, inaunaan. Nagadal ken nagturpos iti University of Hawaii [UH]- Manoa, iti karera a Business Adminstration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho iti eskuela a pagbasaan ti anakna, ni Jeremiy, iti New Mexico. Nayasawa ken ni Marck McMillan.


Ni Dr. Bernadette ti maikadua. Nagbasa ni Bernadette iti Georgetown University, Washington D.C., Medical School at the Washington University, Louis, Missouri.


Ti Barnes-Jewish Hospital ti St. Louis ti ibilang ni Bernadette a kas maikadua a pagtaenganna. Nagtrabaho a kas maysa nga Obstetrician/Gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken ni Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda, ni Tyler Matthew.


Kadagitoy a nagun-od a balligi da Antonio ken Jeannette iti biag, magustoanda pay ti agpasiar. Napasiarda metten dagiti lugar a kas iti San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua, St. Marten ken St. Thomas. Saan met a malibtawan dagiti agkaingungot a pasiaren dagiti annak ken appokoda iti Mainland.


Nabatad kedti ti balakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."


Kunana met kadagiti kapatadanna: "Agragsak ken agrag-o. Imutektekan ken riknaen ti pudno a kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbiaheka!"


KET NAGSUBLI NI ANTONIO IDIAY HAWAII...
Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Nagtalek ken Namatida nga Adda Naraniag a Masakbayanda

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

NAGTALEK KEN NAMATIDA NGA ADDA NARANIAG A MASAKBAYANDA

Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw...].



NAGASAT ti kaamaan da Agapito ken Leona Tadeo ta naikuyogda ti sibubukel a pamiliada iti Hawaii idi Hulio 1946. Maysa ditoy ni Edward Tadeo. Kadua da Agapito, Leona, Edward ti sabali pay a kameng ti pamiliada: da Larry, Cirilo ken Julita.


Maysa a sakada ni Agapito idi nagpa-Hawaii ti sibubukel a pamiliana. Naglugan dagitoy iti barko nga S.S. Marine Falcon. Kas met kadagiti dadduma a sakada nga imun-una a napan iti Hawaii, nagutigot ni Agapito a nagpirma iti kontrata tapno agtrabaho iti plantasion ti Hawaii. Nagtalek ken namati ti pamilia Tadeo iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] a nangawis ken ni Agapito nga adda agur-uray a naraniag a masakbayanda iti Hawaii.


Ti biahe...

Idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw.

Saan a naimas dagiti ag-Tadeo ti nangan, ngem pinilitda ti nagipauneg iti prutas tapno adda kidser ti bagi ken salun-atda. Saan a naipapas dagiti ag-Tadeo ti nagbiahe nupay nadanonda ti Kahului harbor kalpasan ti sangapulo ket walo nga aldaw.


Idi nakasanglad ti barko nga S.S. Marine Falcon iti pantalan ti Kahului, nakarikna ti bang-ar ken regta dagiti ag-Tadeo. Kalpasan a nakasangpetda, nailugan iti maysa a trak ti pamilia Tadeo sada maipan iti Camp 13 a masarakan iti nagbaetan ti agdama nga eropuerto ti Kahului ken Paia.


Asino ni Edward Tadeo?
Nayanak ken dimmakkel ni Edward idiay Santo Domingo, Ilocos Sur idi Disiembre 17, 1926. Nangrugi a nagtrabaho ni Edward iti kataltalonan a kas maysa nga irrigation maintenance man idi agtawen daytoy iti sangapulo ket innem.


Nagtultuloy ti panagtrabaho ni Edward agingga idi 1967. Ngem kalpasan dayta, inkeddengna ti nagsapul iti sabali a panggedan. Iti dayta met la a tawen 1967, nakastrek iti A & B Supermarket Warehouse a masarakan iti nagsaadan ti Central Pacific Bank, Kahului, iti agdama. Agurnos ken agipakni kadagiti produkto ken agbunag kadagiti tagilako manipud iti pier ti trabaho ni Edward.


Kuna ni Edward a naragsak ti biagda iti kampo trese kadagidi a tiempo. Iti edad ni Edward a sangapulo ket innem, ibusenna ti kaaduan nga orasna iti kampo nga agbuya iti sine iti daan a Puunene Theater a masarakan iti asideg ti kiskisan- iti aldaw ti Sabado ken Domingo.


No dadduma, aglugan ni Edward iti bisekleta a manglawlawlaw ti kampo. Iti kampo, adda met dagiti naisangsangayan nga aldaw a marambakan a kas iti Rizal Day. 

No saan, maangay ti pakasar, kasangay, ken buniag iti clubhouse.


Kadagidi a tiempo, mapalubosan dagiti agnaed iti kampo nga agtaraken iti baboy, kalding ken manok. Dagiti dadduma, nagmula iti nadumaduma a klase ti nateng. Mapasayakan dagiti mulmulada manipud ti danum nga aggapu iti kanal. Bayanihan- kasta ti estado dagitoy a nagnaed iti kampo trese. Agpipinnaranud ti sangkarrubaan. Ket kas maysa a wagas ti panagur-orda iti pundo a para ti pagkasapulan, agilakoda kadagiti tarakenda a baboy, kalding ken manok. Adda napusgan a mangidulin ti naglakoanda tapno adda nakasagana a dutdoten ken usarenda.


Linagip ni Edward ti sumagmamano a gagayyem ken kinadkaduana iti kampo a kas kada Toribio Tuzon ken Damaso Avon. Kunana a nasayaat dagitoy a nagbalin a karrubana iti kampo.