Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a ladawan dagiti sakada]

Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

AGTAWEN ni Antonio Bernardo iti walopulo ket pito ken maysa kadagiti simmangpet a Sakada idi 1946. Maysa a pagwadan nga ama.

Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, iti Santa Maria, Ilocos Sur. Napan iti Hawaii idi 1926 a kaduana ti inana, ni Lucena. Ngem agpada da Antonio ken Lucena a nagsubli iti Filipinas idi tawen 1933. Nagindegda iti Pangasinan.

Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria idi 1946 tapno bisitaenna dagiti kabagianna. Ngem kadagidi met a panawen, isu met ti panagrekrut ti Hawaii Plantations kadagiti lallaki a mayat a mapan mangged iti Hawaii- iti kataltalonan, ta awan ti makuna a napintas panggedan iti Filipinas kalpasan ti gubat. Ket gapu iti kaawan a pagtrabahuan iti pagilian a Filipinas kadagidi a tiempo, naawis ngarud ni Antonio a nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti opurtunidad nga agtrabaho iti Hawaii. Ken kas maysa a sakada.

Intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda iti barko a naglugananda, ti S.S. Maunawili a nagturong iti Hawaii. Saanna a napadasan ti nagsakit bayat ti panaglayag ti barko iti katengngaan ti taaw. Ket apaman a nakasangpet ti barko iti destinasionna, dimmagas nga immuna iti Big Island tapno agidissaag kadagiti kakaduada a mangged sadiay sakbay a nagturong iti Maui.

Ti isla ti Maui ti nagbalin a pinal a destinasion ni Antonio. Nagtrabaho ngarud iti Maui Agriculture [Paia]. Ket di mabayag, naikappeng ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC & S]. Naitarus da iti maysa a kampo a managan iti Camp Pulehu. Kalpasanna, nayakarda iti Camp Kehoa. Ket manipud iti kampo ti Kehoa, naam-ammo ni Antonio ti maysa a napintas a dayag iti nagan a Jeannette Esther Dagdag. Natennag ti rikna ni Antonio ken Jeannette ket nagayat nga insigida iti balasang. Awan ngarud nasayang a panawen, ket idi Oktubre 16, 1959, naglantip dagiti pusoda.

Nayanak ni Jeannette iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel iti Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli met laeng iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.

Nadumaduma a klase ti trabaho ti sinerkan ni Antonio iti HC & S. Nagtrabaho pay a kas weedicides, naglammua kadagiti ruot ken immatonanna iti pannakakita ti drip irrigation system ti kompania a mausar iti kaunasan. Saan laeng a dayta ti nagbalin a trabahona, nagpaay pay iti Paia Mill, iti fire room- maysa a lugar a pagpataudan iti alibungubong para iti nasao a kiskisan.

Idi agtutubo pay laeng ni Antonio, kaay-ayona ti agmula kadagiti nagduduma ti klasena a nateng kas iti tarong, mani, kardis [ilima beans pigeon peas], papaya, kdpy...

Nagbalin pay nga aktibo a miembro kadagiti organisasion iti komunidad da Antonio ken Jeannette kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui, United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR] ken Santa Marians of Maui.

Naparaburan dagiti ag-Bernardo iti dua nga annak a babbai. Ni Milagros, inaunaan ken nagturpos iti Unibersidad ti Hawaii- Manoa, iti degree a Business Administration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho daytoy iti pagadalan a pagbasaan ti anakna iti New Mexico. Nayasawa ken ni Mark McMillan. Maysa met ti nagbalin a bunga ti ayan-ayatda- ni Jeremy.

Maikadua ni Dr. Bernadette. Nagturpos iti Georgetown University ti Washington D.C., Medical School, Washington University, St. Louis, Missouri. Nagbalin a pannakabalayna ti Barnes-Jewish Hospital iti St. Louis. Nagtrabaho daytoy a kas obstetrician/gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda- ni Tyler Matthew.

Kaay-ayo da Antonio ken Jeanette ti agpaspasiar. Kadagiti lugar a napanandan: San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua. St. Marten ken St. Thomas. Masansan a bisitaenda dagiti annak ken appokoda idiay Mainland.

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

Ket Nagsubli ni Antonio idiay Hawaii...

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

["Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."]

ANTONIO BERNARDO, walopulo ket pito ti tawenna. Maysa a sakada a nagsubli iti Hawaii idi 1946. Nasingpet ken pagwadan nga ama.


Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, idiay Santa Maria, Iloccos Sur.


Kadua ni Antonio ni Lucena, ti inana, a nagpa-Hawaii idi 1926. Ngem agpada a nagsubli da Antonio ken Lucena iti Filipinas idi 1933. Nagsubli dagiti agina idiay Pangasinan tapno sadiayen nga agnaedda.



Ti panagsubli ni Antonio idiay Hawaii-
Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, tawen 1946, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria, Ilocos Sur tapno bisitaenna dagiti kabagianna.


Iti dayta a tawen a panagsubli ni Antonio iti Filipinas, nairana idi ti panagrekruta wenno panagawis dagiti pannakabagi ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA] dagiti lallaki iti Ilocos Region a mayat a mapan agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan ti Hawaii. Ta awan ti makuna a nasayaat a panggedan wenno pagserkan a trabaho iti Filipinas kalpasan ti gubat. Gapu iti kaawan a pagtrabahoan ti naruay a Filipinos, nangruna dagiti Ilocano kadagidi a tiempo, inawat ni Antonio ti awis ti HSPA ket nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti trabaho nga agur-uray iti Hawaii.


Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur. Kadua ni Antonio dagiti sabsabali pay a lallaki a nagpa-Hawaii. Ket bayat ti panaglayag ti barko iti nalawa a taaw ti Pasipiko, intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda. Saan ketdi a nagsakit ni Antonio bayat ti biahe.


Apaman a nakadanon ti barko a nagluganan ni Antonio iti sakup ti baybay ti Hawaii, dimmagas nga immuna ti barko iti Big Island. Nagidissaag kadagiti sumagmamano a lallaki a naidestino nga agtrabaho iti dayta nga isla. Kalpasanna, naglayon ti barko iti Maui a destino ni Antonio.



Trabaho ken Ayat...
Ti isla ti Maui ti pinal a destinasion ni Antonio. Apaman a nakadissaag dagitoy a lallaki manipud iti barko a naglugananda, intarapnus ti kompania ida iti Kampo Pulehu, a sadiay metten ti nakaibayan dagiti kassangpet. Dagus met a nagtrabaho ni Antonio iti Maui Agriculture ti Paia. Idi nagbayag, naikappon ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC&S] Company.


Saan a nagbayag ni Antonio ken dagiti padana a kassangpet iti Kampo Pulehu, nayakarda iti sabali a kampo- ti Camp Kehoa.


Nupay kabarbaro ni Antonio iti kampo a nakayakaranda, kasla saanen a gangannaet kenkuana ti lugar idi naam-ammona ti maysa a balasang nga agnagan iti Jeannette Esther Dagdag. Iti damo a pannakasirig ni Antonio ken ni Jeannette, dina mailadawan ti ragsak a mariknana. Ket pudno, nagayat ti baro iti balasang.


Impudno ni Antonio ti kaririknana iti balasang, ngem adu ketdi a pannubok ti impasabatna iti baro. Ngem saan a nagsarday ti baro a nagdaton iti balasang. Dina sinayang iti tunggal kaadda a gunadawayna a makisarita ken ni Jeannette. 

Adu nga oras, aldaw, bulan ti imbubos ni Antonio iti panagaremna ken ni Jeannette agingga nga inawat met laeng ti balasang ti ayat nga idatdaton ti baro kenkuana.


Nagkallaysa ngarud da Antonio ken Jeannette idi Oktubre 16, 1959.


Maysa a local born ni Jeannette. Nayanak iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel idiay Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli ni Jeannette iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.


Idi tawen 1960, bimmukod da Antonio ken Jeannette. Gimmatangda iti bukodda a balay iti Kahului.


Nagduduma ketdi ti sinerkan a trabaho ni Antonio iti HC&S a kas iti weedicides, naglammua [cutting grass], ken isu ti napusgan a mangkita ti drip irrigation system a mausar a pagpasayak iti kaunasan. Malaksid iti dayta, nagtrabaho pay iti Paia Mill, iti fire room- lugar a pagpataudan iti alibungubong a para iti nasao a kiskisan.


Iti Komunidad ken Pamilia...
Nagbalin nga aktibo a miembro da Antonio ken Jeannette iti organisasion dagiti Filipinos kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui [SM], United Sons and Daughter of Ilocos Region [USDIR], ken Santa Marians of Maui [SMM].


Paggugusto ken kaay-ayo unay dagitoy nga agkaingungot iti agmula kadagiti nagduduma a klase ti natnateng a kas iti tarong, mani, kardis [lima beans/pigeon peas], papaya, kdpy. iti uneg ti inaladan ti pagtaenganda.


Dua ti nagbalin a bunga ti ayan-ayat da Antonio ken Jeannette, bin-ig a babbai:
Ni Milagros, inaunaan. Nagadal ken nagturpos iti University of Hawaii [UH]- Manoa, iti karera a Business Adminstration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho iti eskuela a pagbasaan ti anakna, ni Jeremiy, iti New Mexico. Nayasawa ken ni Marck McMillan.


Ni Dr. Bernadette ti maikadua. Nagbasa ni Bernadette iti Georgetown University, Washington D.C., Medical School at the Washington University, Louis, Missouri.


Ti Barnes-Jewish Hospital ti St. Louis ti ibilang ni Bernadette a kas maikadua a pagtaenganna. Nagtrabaho a kas maysa nga Obstetrician/Gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken ni Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda, ni Tyler Matthew.


Kadagitoy a nagun-od a balligi da Antonio ken Jeannette iti biag, magustoanda pay ti agpasiar. Napasiarda metten dagiti lugar a kas iti San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua, St. Marten ken St. Thomas. Saan met a malibtawan dagiti agkaingungot a pasiaren dagiti annak ken appokoda iti Mainland.


Nabatad kedti ti balakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapankayo iti eskuela. Agbasa a nalaing ta daytoy ti tulbek ti naranraniag a masakbayanyo. No nakaadalka, al-alisto ti agsapul iti trabaho ket awaten ti nangatngato a sueldo. No adda inrugi a saan a natuloy, ileppasmo..."


Kunana met kadagiti kapatadanna: "Agragsak ken agrag-o. Imutektekan ken riknaen ti pudno a kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbiaheka!"


KET NAGSUBLI NI ANTONIO IDIAY HAWAII...
Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com