GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Pannakarambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

[Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art]

"Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a masapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

TI kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken nalayog nga arapaap no apay a nagun-od ni SEVERINO AGBANNAOAG ti naimbag a gasat ti kaaddana iti Hawaii.

Ngem Asino ni Severino?

Nayanak ni Severino idi Nobiembre 29, 1927 iti ili a Sarrat, Ilocos Norte. Maibilang ni Severino kadagiti tartaraudi ti lima a bansada dagiti sakada a nagturong iti Hawaii idi tawen 1946.

Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nagpetision kenkuana a nagturong iti Hawaii. Napan ni Severino ken ti gayyemna, dati a trabahador ti Hawaiian Plantation, iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, tapno ag-report, ngem nairana nga awan idi dagiti rekruter wenno nagawis kadakuada tapno maipastrekda ida iti barko a S.S. Maunawili. 

Saan a nagsuko ken napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna tapno makapanda iti Hawaii. Determinasion ti nagari iti kaunggan ni Severino.

Kayat ken arapaapna unay ti mapan idiay Hawaii, nagpatnagda ngarud a naguray ti gayyemna iti pantalan. Naturogda iti sirok dagiti narukbos a kayo. Inan-anusanda nga inuray ti panagsubli dagiti rekruter. 

Nagsubli nga agpayso dagiti rekruter iti kabigatanna. Adda met idi dagiti padada a lallaki a nakipaguray, ngem kaaduan kadakuada ti saan a nakaanus. Nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken lugar a naggapuan isu a saanda a naisurot a napan idiay Hawaii.

Iti Hawaii

Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni Severino iti isla ti Kauai. Kalpasanna, nagturong ti barko iti Maui. Naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. 

Iti Pioneer Mill ti Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga ti 1970. Daytoy a kampo ket masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.

Manipud tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti nastrekan ni Severino a kas koma iti awaganda ti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno al-alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. 

Matangdanan iti 45 cents tunggal oras, walo nga oras tunggal aldaw, ken innem nga aldaw a trabaho iti tunggal lawas.

Manipud 1963 agingga ti 1972, nagserbi ni Severino iti Harvesting Department. Iti tawen 1972 agingga ti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho pay a kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga a nagretiro ti trabaho idi 1972. Matangdanan daytoy iti $8.75 tunggal oras.

Biag iti Kampo

Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken sabasabali pay a panagtitipontipon a rambakanda iti tunggal maysa. Aggasto dagiti babbaro kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Kuna ni Severino a dagiti babbai nga Haponesa ti aglaba ti pagan-anayda a Filipino.

Da Severino ken Conchita

Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga ti 1954. Adu a sakada ti napan nagserbi, maysa ditoy ni Severino. 

Kalpasan ti gubat, nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agsapul ti asawaenna. Ditoy a naam-ammona ti ubing ken nalasbang a balasang nga agnagan iti CONCHITA BATUGO. 

Kayat ti uncle ni Severino a maasawana ni Conchita. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte. Agassideg ti pagyanan da Severino ken Conchita. Kayat ti pamilia ni Severino ni Conchita ken kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal idi ni Conchita iti High School, ngem nagkitakit ti balasang idi insingasing ni Severino ti panangikallaysana kenkuana gapu ta saan pay a nakasagana a makirelasion.

Malagip ni Severino nga itarayan ken aglemmeng pay ni Conchita idi damoda ti agsarang. Awan naaramidan ni Severino. Naguray agingga nga inleppas nga immuna ni Conchita ti high school ken kolehio sakbay a nakirelasion kenkuana.

Nagsinsinnurat da Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas ti linaon dagiti dadduma a surat kenkuana ni Severino. Kunana, nagpakipot. Pinarigatna ni Severino. Ngem no ad-adu a surat a maawat ni Severino manipud ken ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ti balasang.

Idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agdaton manen ken yawisna ti panagkasarda ken Conchita. Ket kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ti balasang ti panagdatonna, saanen nga agasawa ken agsubli laengen iti Hawaii a kas maysa a baro iti agnanayon. 

Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti puso ni Conchita. Sabali ketdi ti taktika nga inusarna a nagdaton ken ni Conchita. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita a tulongan ken kuyogenda a mapan "dumanon" ken "agdaton" kenkuana. 

Nagballigi ngarud ni Severino. Estrahiya, dayta ti inaramidna.

Di nagbayag, nagkallaysa da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw ti panagkasangay ni Severino] iti simbaan ti Sarrat, Ilocos Norte. Dua ketdi ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken iti Batac a puon ni Conchita.

Intangsit da Severino ken Conchita nga engrande ken adu ti dimmar-ay iti padaya.

Ti Bunga

Ni Elizabeth Malacas ti inauna. Nagadal daytoy ti Med-Assist of Hawaii iti Honolulu. Addaan ti karera iti Medical Technology. Nagtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, bellman ti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.

Ni Jerry ti maikadua. Nagadal iti Maui Community College, degree in Buiding Maintenance. Nagtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken Merlita Tasani, maysa nga accountant ti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda, da Jaren, Justin ken Melyssa.

Ti balakad da Severino ken Conchita kadagiti agtutubo: "Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapulan ti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

Para kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti inaldaw. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."

Magusgustoan unay ni Severino ti agmula kadagiti nateng ken agbisikleta a kas paset ti panagwatwatna.

Gapu ti determinasion ni Severino a napan iti Hawaii, naluktan ti dalan iti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a napan iti Hawaii.

.

.

.

.

GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN ITI NARANIAG A MASAKBAYAN

Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

*Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art

Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a ladawan dagiti sakada]

Antonio Bernardo: "Agragsak agingga a Kabaelan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

AGTAWEN ni Antonio Bernardo iti walopulo ket pito ken maysa kadagiti simmangpet a Sakada idi 1946. Maysa a pagwadan nga ama.

Nayanak ni Antonio idi Mayo 8, 1918, iti Santa Maria, Ilocos Sur. Napan iti Hawaii idi 1926 a kaduana ti inana, ni Lucena. Ngem agpada da Antonio ken Lucena a nagsubli iti Filipinas idi tawen 1933. Nagindegda iti Pangasinan.

Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nagsubli ni Antonio idiay Santa Maria idi 1946 tapno bisitaenna dagiti kabagianna. Ngem kadagidi met a panawen, isu met ti panagrekrut ti Hawaii Plantations kadagiti lallaki a mayat a mapan mangged iti Hawaii- iti kataltalonan, ta awan ti makuna a napintas panggedan iti Filipinas kalpasan ti gubat. Ket gapu iti kaawan a pagtrabahuan iti pagilian a Filipinas kadagidi a tiempo, naawis ngarud ni Antonio a nagpirma iti kontrata tapno mairaman daytoy iti opurtunidad nga agtrabaho iti Hawaii. Ken kas maysa a sakada.

Intangsit ni Antonio a natalinaay ti panagbiaheda iti barko a naglugananda, ti S.S. Maunawili a nagturong iti Hawaii. Saanna a napadasan ti nagsakit bayat ti panaglayag ti barko iti katengngaan ti taaw. Ket apaman a nakasangpet ti barko iti destinasionna, dimmagas nga immuna iti Big Island tapno agidissaag kadagiti kakaduada a mangged sadiay sakbay a nagturong iti Maui.

Ti isla ti Maui ti nagbalin a pinal a destinasion ni Antonio. Nagtrabaho ngarud iti Maui Agriculture [Paia]. Ket di mabayag, naikappeng ti Maui Agriculture iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC & S]. Naitarus da iti maysa a kampo a managan iti Camp Pulehu. Kalpasanna, nayakarda iti Camp Kehoa. Ket manipud iti kampo ti Kehoa, naam-ammo ni Antonio ti maysa a napintas a dayag iti nagan a Jeannette Esther Dagdag. Natennag ti rikna ni Antonio ken Jeannette ket nagayat nga insigida iti balasang. Awan ngarud nasayang a panawen, ket idi Oktubre 16, 1959, naglantip dagiti pusoda.

Nayanak ni Jeannette iti Lahaina, Maui, ngem dimmakkel iti Santa Maria, Ilocos Sur. Nagsubli met laeng iti Hawaii idi mangrugin nga agbalasang.

Nadumaduma a klase ti trabaho ti sinerkan ni Antonio iti HC & S. Nagtrabaho pay a kas weedicides, naglammua kadagiti ruot ken immatonanna iti pannakakita ti drip irrigation system ti kompania a mausar iti kaunasan. Saan laeng a dayta ti nagbalin a trabahona, nagpaay pay iti Paia Mill, iti fire room- maysa a lugar a pagpataudan iti alibungubong para iti nasao a kiskisan.

Idi agtutubo pay laeng ni Antonio, kaay-ayona ti agmula kadagiti nagduduma ti klasena a nateng kas iti tarong, mani, kardis [ilima beans pigeon peas], papaya, kdpy...

Nagbalin pay nga aktibo a miembro kadagiti organisasion iti komunidad da Antonio ken Jeannette kas iti Kahului Filipino Community Association [KFCA], Saranay Maui, United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR] ken Santa Marians of Maui.

Naparaburan dagiti ag-Bernardo iti dua nga annak a babbai. Ni Milagros, inaunaan ken nagturpos iti Unibersidad ti Hawaii- Manoa, iti degree a Business Administration with Emphasis in Accounting. Nagtrabaho daytoy iti pagadalan a pagbasaan ti anakna iti New Mexico. Nayasawa ken ni Mark McMillan. Maysa met ti nagbalin a bunga ti ayan-ayatda- ni Jeremy.

Maikadua ni Dr. Bernadette. Nagturpos iti Georgetown University ti Washington D.C., Medical School, Washington University, St. Louis, Missouri. Nagbalin a pannakabalayna ti Barnes-Jewish Hospital iti St. Louis. Nagtrabaho daytoy a kas obstetrician/gynecologist iti Western Suburb of Chicago, Illinois. Nayasawa ken Benjamin Bresneck. Maysa ti anakda- ni Tyler Matthew.

Kaay-ayo da Antonio ken Jeanette ti agpaspasiar. Kadagiti lugar a napanandan: San Juan, Puerto Rico; Sto. Domingo, Sta. Lucia, Antigua. St. Marten ken St. Thomas. Masansan a bisitaenda dagiti annak ken appokoda idiay Mainland.

Ti maibalakad ni Antonio kadagiti agtutubo: "Mapanka iti eskuela. Agbasa a nalaing tapno daytoy ti tulbek iti al-alisto a pannakasapulmo iti trabaho. Siguraduem nga ileppasmo ti narugiam." Para kadagiti nataengan, kunana: "Agragsak. Agrag-o ken nanamen ti pudno nga anag ken kaipapanan ti biag agingga a kabaelan. Agbaniaga!"

Gapu ti Pammatina, Naluktan ti Dalan ti Naraniag a Masakbayan

[Nabulod ti ladawan a naaramat iti Honolulu Museum of Art]

"Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapul iti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."

TI kaadda ti determinasion, pammati, panaganus ken nalayog nga arapaap no apay a nagun-od ni SEVERINO AGBANNAOAG ti naimbag a gasat ti kaaddana iti Hawaii.



Ngem Asino ni Severino?
Nayanak ni Severino idi Nobiembre 29, 1927 iti ili a Sarrat, Ilocos Norte. Maibilang ni Severino kadagiti tartaraudi ti lima a bansada dagiti sakada a nagturong iti Hawaii idi tawen 1946.


Ni Pedro Ramirez, uncle ni Severino, ti nagpetision kenkuana a nagturong iti Hawaii. Napan ni Severino ken ti gayyemna, dati a trabahador ti Hawaiian Plantation, iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, tapno ag-report, ngem nairana nga awan idi dagiti rekruter wenno nagawis kadakuada tapno maipastrekda ida iti barko a S.S. Maunawili.


Saan a nagsuko ken napukawan ti namnama da Severino ken ti gayyemna tapno makapanda iti Hawaii. Determinasion ti nagari iti kaunggan ni Severino.

Kayatna ken arapaapna unay ti mapan idiay Hawaii, nagpatnagda ngarud a naguray ti gayyemna iti pantalan. Naturogda iti sirok dagiti narukbos a kayo. Inan-anusanda nga inuray ti panagsubli dagiti rekruter.


Nagsubli nga agpayso dagiti rekruter iti kabigatanna. Adda met idi dagiti padada a lallaki a nakipagur-uray, ngem kaaduan dagitoy ti saan a nakaanus. Nagawidda kadagiti bukodda a pagtaengan ken lugar a naggapuan isu a saanda a naisurot a napan idiay Hawaii.



Iti Hawaii
Simmanglad nga immuna ti barko a nagluganan ni Severino iti isla ti Kauai. Kalpasanna, nagturong ti barko iti Maui. Naidissaag ti tunggal sakada kadagiti bukodda a destino wenno pagtrabahoan. 

Iti Pioneer Mill ti Lahaina, Maui, ti destino ni Severino. Nagnaed iti maysa a kampo nga awaganda iti "Lahaina Pump" manipud 1946 agingga ti 1970. Daytoy a kampo ket masarakan iti ngatuen ti Lahaina Maui Youth Center ken Aquatic Center.


Manipud tawen 1946 agingga iti 1963, adu a klase ti trabaho ti nastrekan ni Severino kas koma ti awaganda iti "pali-pali," agdalus kadagiti tubo a naikonektar iti mismo a main pipe tapno al-alisto a dumalan ti danum a pagpasayak iti kaunasan. 

Matangdanan iti 45 cents tunggal oras, walo nga oras iti tunggal aldaw, ken innem nga aldaw a trabaho iti tunggal lawas.


Manipud 1963 agingga ti 1972, nagserbi ni Severino iti Harvesting Department. Iti tawen 1972 agingga ti 1977, nagtrabaho iti Kawaola [powerhouse] tapno kitaenna ti pannakaiwaras ti danum. Ken idi 1977, nagtrabaho pay kas "ditchman" wenno agdalus iti kanal agingga a nagretiro iti trabaho idi 1972. Matangdanan daytoy iti $8.75 tunggal oras.



Biag iti Kampo
Ti Rizal Day ti kadakkelan nga okasion a rambakan dagiti trabahador iti plantasion segun ken ni Severino. Sabali laeng ti social dancing ken sabasabali pay a panagtitipontipon a rambakanda iti tunggal maysa. Aggasto dagiti babbaro kadagiti magatang a social dancing ken social boxes. Kuna ni Severino a dagiti babbai nga Haponesa ti aglaba ti pagan-anayda a Filipino.



Da Severino ken Conchita
Bimtak ti gubat idiay Korea idi tawen 1952 agingga ti 1954. Adu a sakada ti napan nagserbi, maysa ditoy ni Severino.


Kalpasan ti gubat, nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agsapul iti asawaenna. Ditoy a naam-ammona ti ubing ken nalasbang a balasang nga agnagan iti CONCHITA BATUGO. 

Kayat ti uncle ni Severino a maasawana ni Conchita. Nairana idi nga agyan ni Conchita iti balay ti kabsatna a babai iti Sarrat, Ilocos Norte. Agassideg ti pagyanan da Severino ken Conchita. Kayat ti pamilia ni Severino ni Conchita ken kayatda nga isuda ti agkagasat. Agad-adal idi ni Conchita iti High School, ngem nagkitakit ti balasang idi insingasing ni Severino ti panangikallaysana kenkuana gapu ta saan pay a nakasagana a makirelasion.


Malagip ni Severino nga itarayan ken aglemmeng pay ni Conchita idi damoda ti agsarang. Awan naaramidan ni Severino. Naguray agingga nga inleppas nga immuna ni Conchita ti high school ken kolehio sakbay a nakirelasion kenkuana.


Nagsinsinnurat da Severino ken Conchita iti uppat a tawen bayat ti panaginnadayoda. Inako ni Conchita a saan a napintas ti linaon dagiti dadduma a surat kenkuana ni Severino. Kunana, nagpakipot. Pinarigatna ni Severino. Ngem no ad-adu a surat a maawat ni Severino manipud ken ni Conchita a panglais, ad-adda met ti panaggustona ti balasang.


Idi 1959, nagdesision a nagsubli ni Severino iti Filipinas tapno agdaton manen ken yawisna ti panagkasarda ken Conchita. Ket kas paset ti plano ni Severino, no saan nga awaten ti balasang ti panagdatonna, saanen nga agasawa ken agsubli laengen iti Hawaii a kas maysa a baro iti agnanayon. 

Ngem nasikap ni Severino ta inabakna ti puso ni Conchita. Sabali ketdi ti taktika nga inusarna a nagdaton ken ni Conchita. Kiniddaw ni Severino kadagiti kabagian ni Conchita a tulongan ken kuyogenda a mapan "dumanon" ken "agdaton" kenkuana. 

Nagballigi ngarud ni Severino. Estrahiya, dayta ti inaramidna.


Di nagbayag, nagkallaysa da Severino ken Conchita idi Nobiembre 29, 1959 [aldaw ti panagkasangay ni Severino] iti simbaan ti Sarrat, Ilocos Norte. Dua ketdi ti naangay a padaya- maysa iti Sarrat ken iti Batac a puon ni Conchita.


Intangsit da Severino ken Conchita nga engrande ken adu ti dimmar-ay iti padaya.



Ti Bunga
Ni Elizabeth Malacas ti inauna. Nagadal daytoy ti Med-Assist of Hawaii iti Honolulu. Addaan ti karera iti Medical Technology. Nagtrabaho iti Resort Quest Kaanapali Shores, front desk. Nayasawa ken ni Leonardo Malacas, bellman ti Royal Lahaina Hotel. Dua ti annakda a lallaki, da Brandon ken Myron.


Ni Jerry ti maikadua. Nagadal iti Maui Community College, degree in Buiding Maintenance. Nagtrabaho iti Four Seasons Hotel, iti engineering department. Nayasawa ken Merlita Tasani, maysa nga accountant ti Grand Wailea Hotel. Tallo ti annakda, da Jaren, Justin ken Melyssa.


Ti balakad da Severino ken Conchita kadagiti agtutubo: "Ikalikagum ti panagadal. No awan daytoy, saan a makasapul iti napintas a pagtrabahoan. Ngarud, agbasa a nalaing. Ituloy dagiti naimbag nga aramid tapno agballigi iti biag."


Para kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti inaldaw. Kitaen dagiti taraon nga ipauneg."


Magusgustoan unay ni Severino ti agmula kadagiti nateng ken agbisikleta kas paset ti panagwatwatna.


Gapu ti determinasion ni Severino a napan iti Hawaii, naluktan ti dalan ti naranraniag a masakbayan dagiti annakna, dagiti appoko ken kadagiti amin a mapan iti Hawaii.



GAPU TI PAMMATINA, NALUKTAN TI DALAN TI NARANIAG A MASAKBAYAN
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com