SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

KADAGITI annak a lallaki ken manugang a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata." Wen, isu dayta ni Silvestre Peros, Sr.

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana.

Narigat ti panagbiag dagiti Peros. Agtrabaho ni Silvestre a kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti naan-anay a pannuporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia nga aglako iti kumporme dita.

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti sakada recruiters iti Filipinas manipud Hawaii tapno agala wenno agawis kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan.

Inawat a siraragsak ni Silvestre ti dimteng nga opurtunidad. Nagpirma iti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.

Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili a nagluganan dagiti lallaki iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946. Inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar Company ni Silvestre. Nagnaed dagitoy a lallaki iti Camp 13 idi nakasangpetda iti Maui. Kinabbalay ni Silvestre dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho ni Silvestre a kas fertilizer maintenance ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.

Para ken ni Silvestre, naliday ti biagna iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, napasangpeten ni Silvestre ti pamiliana iti Hawaii. Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 iti daydi a tiempo.

Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar met laeng ti Filipinas a pagdakkelan dagiti annakda. Inyawid ngarud ni Silvestre ti sibubukel a pamiliana a nagsubli iti Filipinas. Kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna.

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki bayat ti kaaddana iti Filipinas. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayan ni Herminia idi Enero 3, 1951.

Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annakda Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagitoy.

Kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Iti panagsublida iti Hawaii, nagnaedda iti Camp 4. Naipasngay ti sabali pay nga anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo.

Naragsak ni Silvestre iti panagtitipon ken panagguummongda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada. Dagitoy nga aktibidad ti pangibusanna ti orasna. Sabali laeng ti talento ni Silvestre nga agpukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia.

Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti swap meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, nateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan agparut ti ruot ken agdalus iti lawlaw ti pagtaengan dagiti annakna. "Napintas a watwat ti bagi," kunana.

Naparaburan da Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:

*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Aktibo kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isuda: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mail-carrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad kas iti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annakda: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karamanda Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan mainaig iti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.

Maysa ti anakda, ni Zachary.

Balakad ni Tata Silvestre idi kadagiti ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag."

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti pateg ti ayat ken pannuportada kadagiti annak, appoko ken appoko ti tuod."

.

.

.

.

.

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

[Nabulod ti ladawan a nausar]

"Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isut' kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

VICENTE BAGOYO, SR., maysa a sakada ken politiko.

Nayanak iti Santa, Ilocos Sur idi Hulio 17, 1916. Gapu iti kinarigat ti biag iti Filipinas, impamuspusan ni Vicente ti makapan idiay Hawaii idi Abril 26, 1946, ket insakripisiona a pinanawan ti masikog nga asawana, ni Rosa, ken ti dua nga annakna a babbai. Nagrubbuat iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur ken naglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Maysa a karit ti ipapananna iti Hawaii gapu ti maysa a lalaki nga agnagan iti Mariano Galinato- daytoy ti namagbalbaliw ti panunotna. Gapu iti daytoy nga awis, kinasarita ni Vicente ni Rosa tapno suportaran ti asawana ti panggepna, ken tapno gatangen ken bayadanna ti recruitment papers ni Mariano.

Naragsakan ni Mariano ket immannugot nga ilakona ti recruitment papers-na ken ni Vicente. Ginatang ngarud dagiti ag-Bagoyo ti recruitment papers ni Mariano nga aggatad iti beinte pesos [P20.00]. Ket babaen iti tulong ni pasado a nag-Gobernador ti Ilocos Sur, Sixto Brillantes, alisto a naikamang ni Vicente iti imigrasion, tsek-ap iti doktor ken dadduma pay a kasapulan ken saan nga iti nagan a Vicente Bagoyo ti inaramatna no di ketdi ti nagan a Mariano Galinato. Prinaktisna dagiti rumbeng nga aramidenna no inkaso a maawagan daytoy nga aglugan iti S.S. Maunawili. Linaglagipna nga isu ni Mariano Galinato- ti maikadua a kinataona. Idi damo, narigat para kenkuana, ngem masapul nga usarenna dayta a nagan tapno makadanon iti Hawaii.

Maysa a nakalalagip a pasamak iti ipapanna ti Hawaii idi nagkalugananda iti barko nga S.S. Maunawili ti gayyemna, maysa met laeng a sakada, -ni Emigdio Davalos.

Apaman a nakasalanglad ti barko iti Hawaii, nagsardengda iti Kahului Harbor iti Maui tapno maidissaag ti sumagmamano a sakada sakbay a nagluas a nagturong iti Hilo, Hawaii [Big Island]. Iti Hilo, naikkanda ti gundaway a mangpili iti plantasion a mabalinda a pakadestinoan ken pagtrabahoan.

Pinili ni Vicente ti mapan idiay Lanai tapno mangged iti Dole Company para iti sueldo a 50 cents tunggal oras. Nagparaspas/nagdalus iti ruot ni Vicente iti kapinyaan, ngem agingga laeng iti uppat a pulo ket lima nga aldaw. Para kenkuana, saan a maikari nga agtrabaho iti kapinyaan.

Adda idi kabsat ni Vicente, ni Nazario Bagoyo, nga agnaed idiay Honolulu ken agtagikua iti cafe a naawagan ti "Spic and Span Cafe." Naragsak a sinarabo ni Nazario ni Vicente tapno agtrabaho kenkuana a kas katulongan ti kusina iti nakurang a maysa a tawen. Ngem ti di napakadaan a napasamak, adda naisayangkat a panagwelga ket nairaman ti produkto a kasapulan ni Nazario iti negosio, saan a nagpaut ti negosio ket kapilitan daytoy a nagserra. Ngem alisto a nakabirok ni Vicente iti trabaho, iti Navy Yard ken nagserbi iti electronic department ti Pearl Harbor iti tallo a tawen. Napan ni Nazario iti Maui tapno agtrabaho iti Pioneer Mill ti Lahaina.

Kailiw ni Vicente ti nabati a pamiliana, nagdesision daytoy a nagawid iti Filipinas idi Setiembre 1949.

Manangipateg unay a kabsat ni Nazario Bagoyo, dinamagna ken ni Vicente no kayatna ti agsubli iti Hawaii tapno maipilana ti petisionna. Kasla di kayat ni Vicente ti agsubli iti Hawaii ngem imbagana ken ni Nazario nga ituloyna ti petision nga ipilana. "Panagkunak, plano ni Apo Dios amin dagitoy," kuna ni Vicente.

Bayat ti kaadda ni Vicente idiay Filipinas, simrek iti politika. Nagpaidasig a kas konsehal ket nangabak. Ambision pay idi ni Vicente ti agpaidasig a kas mayor ken gobernador iti Ilocos Sur. Kuna ni Rosa nga adu ti pagdiperensiaan ti politika ti Hawaii ken iti Filipinas. Inlawlawagna a masapul nga agresiboka a makikameng iti maysa a partido. No agkitakitka, bunganga ti paltog, harassment ken posible a patay ti pagtungpalan.

Kuna ni Rosa a napasamak amin dagitoy kadagiti Bagoyo's. Iti kina-relihiosa ni Rosa, kanayon idi nga agkararag tapno mailiklik ti pamiliana iti ania man a dakes a mapasamak. Di mabayag, nakombinsir ni Rosa ni Vicente nga isardengnan ti politika. Kinapudnona, simrekda pay a dua iti dakkel a simbaan ti San Vicente tapno agkararag para iti kinatalged ti pamilia. Inako ni Vicente a kalpasan a pimmanawda iti simbaan, nakarikna iti bang-ar ti bagi ken kararua, kinatalged ken kappia iti panunot ket nakasagana daytoy a mangrugi manen- ngem saannan a prayoridad ti politika.

Idi Hulio 27, 1966, nagsubli iti Hawaii, nagyaman iti kabsatna gapu iti panangpetisionna kenkuana. Nagtrabaho ngarud iti Kaanapali Beach Hotel, Food Beverage Department. Nagserbi pay a Maintenance Supervisor iti nasurok sangapulo ket maysa a tawen. Innalana ti nasapa a panagretiro iti trabaho idi 1978.

Ni Vicente ti pundador ti Saranay Organization- maysa a grupo a tumulong kadagiti mismo a miembrona pakaseknan ti panagminatayan. Kameng pay iti United Santanian Organization of Maui, Lanai ken Molokai.

Iti panangrambak da Vicente ken Rosa ti maika-69 nga anibersario ti kallaysada, linagip dagiti agasawa ti koneksion ti petsa ti anibersario iti kallaysada ken boluntario nga inestoriada ti pakasaritaan ti ayan-ayatda. Kunada nga adda idi sabali a babai nga agkursunada ken ni Vicente, ngem ni Rosa ti intungpalna. Segun kadagitoy nga agasawa, adda kabsat daytoy a babai a nalastog. Kabalinan ti kabsat daytoy a babai a dadaelen ti relasionda ken ni Rosa, ngem saan ketdi a nagballigi ti panggep dayta a kabsat ti babai iti panggepna.

Kas met ti ina ni Vicente ni Rosa, makaguyugoy ken nagaget iti trabaho. Gapu iti dayta, saan a nagpammayang a nagpasiar ken nagdaton ni Vicente iti sangnguanan ti ina ni Rosa. Tapno mapasingkedan ti relasionda, immannugot ngarud a nakikallaysa ni Rosa ken ni Vicente. Nagkasar ngarud da Vicente ken Rosa iti maysa a hues idi Setiembre 18, 1937. Ngem gapu ti kina-relihiosa ni Rosa, kiniddawna ken ni Vicente nga agkasarda iti simbaan. Napasamak ti panaglantip ti puso dagitoy dua iti simbaan idi Nobiembre 18, 1937 iti St. Catherine Church ti Santa, Ilocos Sur.

Naparaburan dagiti ag-Bagoyo iti lima nga annak:

Ni Rosalia Lozano, inunaan. Nayasawa ken ni Leonardo Lozano. Maysa a maestra ni Rosalia iti Filipinas. Nagtrabaho daytoy iti Party Pantry. Uppat ti annakda.

Maysa met a maestra ti maikadua a balasangna, ni Leticia Enriques. Retirado iti nagtrabahuanna a Duty Free. Maysa ti anakda.

Ni Rogelio Bagoyo, ti maikatlo. Nagadal daytoy iti Business Administration iti Unibersidad ti Santo Tomas. Nagtrabaho iti Maui Chemical and Paper Products, Co. Nayasawa ken ni Ofelia, retirado a sekretaria ti Maui Police Station. Tallo dagiti annakda a babbai.

Ni Estrella Cabatic, maikapat ket nayasawa ken ni Rudy Cabatic, maysa a Maui County Mechanic. Nagadal ni Estrella iti General Office ti Maui Community College. Nagtrabaho iti Homemaid Bakery. Dua ti annakda a bin-g a babbai.

Ni Vince Bagoyo, Jr., ti inaudi. Nagturpos iti Chaminade College idiay San Diego State ken Long Beach. Naawatna ti Masters in Public Policy and Administration. Nailayon a konsehal ti Maui ken nayasawa ken ni Jennifer, maysa a nurse iti Maui Memorial Medical Center. Tallo ti annakda.

Ti balakad ni Vicente kadagiti ubbing ken agtutubo: "Panagayat, respeto ken dayawen ti Dios. Saan nga agaramat iti maipawil a droga gapu ta itundanaka iti dakes."

Kadagiti nataengan kunana: "Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isu't kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

.

.

.

.

.

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

ni Rudy Ram. Rumbaoa

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

 

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

ANDREW ANDAYA, SR. A Hardworking Man, A Caring Provider

 

Taldiap: Salada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...

-----

THIS is the story of a hardworking man who was also a caring provider for his family and relatives.

Andrew Andaya was born in Dasay, Narvacan, Ilocos Sur on July 10, 1912. In 1926, at only 14, he came to Hawaii together with his uncle. They left Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur with hopes and dreams for a better life.

Even at that young age, Andrew was already mature and ready to work at Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC &S]. He was a very strong man. His first job was cutting sugar canes with sharp cane knives. He bundled them up and carried on his back. There were no machinary to do those jobs during those days. He was paid 75 cents a day. Then he became a dump truck driver, collecting the rubbish from the mill and the fields and dumped them in proper places. He held on this job until he retired, at 62, in 1974.

Andrew lived in Alabama Camp in Puunene, Maui. Alabama Camp was a very special place where many fun activities were held at the Filipino Clubhouse. There were social dances galore where young men went for fun. Rizal Day celebrations were also held there.

In November 1961, at age 49, Andrew decided to go back to the Philippines to find a wife. In Dasay, Narvacan, Ilocos Sur, he met a very beautiful yong lady, Perlita Valdez. There was no doubt in his mind that she should be the perfect wife for him. Andrew's brother was assigned to go to Perlita's parents to tell them of Andrew's intention to marry their daughter. Perlita's parents accpeted the proposal- the danon- without reservations. On December 14, 1961, Andrew and Perlita exchanged vows at Lucy's Chuurch in Narvacan town. A grand reception followed in Dasay, at Perlita's home.

Andrew came back to Hawaii soon after their wedding. Perlita followed him on March 19, 1962. They lived in Alabama Camp in Puunene for a few years then moved to Kahului in 1964 beacuse the Puunene Camps were about to phased out.

Perlita worked at the Maui Pine Cannery as a packer until 1968. In 1972, she worked at HC & S until her retirement in 1995. At HC & S, she took care of young cane plants, drove a tractor, served as control crew worker [controlled the conveyor for cane stalks for planting], and installed pipes for drip irrigation.

Andrew and Perlita have two caring children, Pauline and Andrew Jr. Pauline is married to Robert Tiu and works at Maui Federal Credit Union as Operations Manager. They have three children: Nathan, Brittany, and Jacob. Brittany is presently a student at Seattle University hoping to be a pharmacist. They also have a grand daughter, Kaila Faith.

Andrew Jr. is married to Baby  and works at HC & S. They have three childredn: Julia Sunshine, Chelsea, and Anson James.

Pauline Tiu had these heartwarming words to say about her Dad: "May Dad was a very hardworking and caring man. He always wanted the best for his children, better than that he ever had. He emphasized to us the importance f education and to make something out of ourselves. He was my baby sitter when I had my first baby, Nathan. He was a good husband to my Mom. He was a great cook. He can cook anything even the best pinapaitan- the fresh beef soup dish. I missed his cooking a lot. When my Mom came home from work, he was already done with the cooking for our dinner. I love my Dad. I was his pet. I miss him."

Andrew Sr., passed away on January 6, 1990.

Perlita became a naturalized US citizen on December 22, 1965. She and Andrew were instrumental in petitioning her parents, Federico and Francesca Valdez, her brothers Ernesto, David, Reynaldo, Alex, and Roger, her sister Mila Fontanilla, her sister-in-law, Narcisa Andaya, and her nephews, Henry, Oscar, Melchor, and Larry Andaya. Perlita even took a second job to help finance their expenses in coming to Hawaii.

Perlita's advice to her contemporaries is to travel whenever possible, exercise, and just enjoy life.

Her advice to the youth is to study hard and no to forget to attend church services.

Perlita keeps herself busy by babysitting  her great grandchildren and raising beautiful flowering plants such as euphorbias and orchids. She belongs to the Christ the King Church Choir and Maui Basic Christian Community.

In 1996, Perlita remarried a very nice, kind, and loving man, Ireneo Casino. They both enjoy going on cruises, trips, and taking care of their great grand children and their beautiful plants. *

ANDREW ANDAYA, SR.

A Hardworking Man, A Caring Provider

*Sakada Corner

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

Silvestre Peros, Sr. ken Herminia Torricer

KADAGITI annak a lallaki ken manugang a babbai, kaay-ayoda nga awagan  iti "Tata." Wen, isu dayta ni Silvestre Peros, Sr.

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana.

Narigat ti panagbiag dagiti ag-Peros. Agtrabaho ni Silvestre a kas maysa nga agpanpanday tapno maitedna ti naan-anay a pannuporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia nga aglako iti kumporme dita.

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti sakada recruiters iti Filipinas manipud Hawaii tapno agala wenno agawis kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan. 

Inawat a siraragsak ni Silvestre ti dimteng nga opurtunidad. Nagpirma iti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.

Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili a nagluganan dagiti lallaki iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946. Inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar Company ni Silvestre. Nagnaed dagitoy a lallaki iti Camp 13 idi nakasangpetda iti Maui. Kinabbalay ni Silvestre dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho ni Silvestre a kas fertilizer maintenance ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.

Para ken ni Silvestre, naliday ti biagna iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, napasangpeten ni Silvestre ti pamiliana iti Hawaii. Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 iti daydi a tiempo.


Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar met laeng ti Filipinas a pagdakkelan dagiti annakda. Inyawid ngarud ni Silvestre ti sibubukel a pamiliana a nagsubli iti Filipinas. Kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna. 

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki bayat ti kaaddana iti Filipinas. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayan ni Herminia idi Enero 3, 1951.


Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annakda Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagitoy. 

Kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Iti panagsublida iti Hawaii, nagnaedda iti Camp 4. Naipasngay ti sabali pay nga anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S dagiti nasao a kampo.


Naragsak ni Silvestre iti panagtitipon ken panagguummongda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada. Dagitoy nga aktibidad ti pangibusanna ti orasna. Sabali laeng ti talento ni Silvestre nga agpukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia.

Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti swap meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, nateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan agparut iti ruot ken agdalus iti lawlaw ti pagtaengan dagiti annakna. "Napintas a watwat ti bagi," kunana.


Naparaburan da Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:

*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Aktibo kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isuda: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mail-carrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad kas iti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annakda: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karamanda Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan mainaig iti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.
Maysa ti anakda, ni Zachary.


Balakad ni Tata Silvestre kadagiti ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag." 

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti pateg ti ayat ken pannuportada kadagiti annak, appoko ken appoko ti tuod."



SILVESTRE PERSO, JR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.


Ngem asino ni Ernesto?
Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.


Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...
Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp. 

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.


Naragsak met iti kampo...
Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.


Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto
Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.


Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.


Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*




ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti maudi a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg iti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra iti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy iti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard iti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong ti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa daytoy [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan iti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka iti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma iti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras ti tunggal aldaw ket maakawat daytoy iti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta ti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, iti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipinos a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipinos, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu iti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas iti "hapai ko" [agawit/agbagkat iti nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar iti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna kas iti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen iti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*



FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR. 
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article/05.10.2007
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. Gaput' Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nakadanon iti Hawaii

[Ala a ladawan da Maria ken Albino idi 1991]

[Ladawan ni Albino Sambrano Prieto, Sr. idi damo a napan iti Hawaii idi Enero 1930.

ALBINO SAMBRANO PRIETO, Sr. 

Gaput' Nangato nga Arapaap daytoy San Nicolaneo, nakadanon iti Hawaii

ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK ni Albino Sambrano Prieto, Sr. idi Pebrero 10, 1910 iti Barrio Tamorong, San Nicolas, Ilocos Norte. Maysa ni Albino kadagiti naruay a Filipino a napan iti isla ti Hawaii idi 1930s, ken maysa daytoy kadagiti maawagan iti "old-timers" wenno, nagkauna a sakada a nakagteng iti isla ti paraiso a kunada. Ket kas met dagiti dadduma nga Ilocano, nangato ti arapaap ni Albino iti biag, situtured a nangtallikud ti ingungotenna a pamilia tapno maisaganaanna ida iti naranraniag a masakbayan.

Segun ken ni Maria, kasimpungalan ni Albino, immuna a nagteng ni lakayna ti Big Island of Hawaii idi 1930, bulan ti Enero. Nagtrabaho daytoy iti Sugar Plantation ken matangdanan iti maysa a doliar iti kada aldaw a panagbannogna iti kataltalonan. Kanayon latta a nabasa ken natutudo ti paniempo iti Hilo. Gapu iti dayta, nagdesision ni Albino nga umakar iti isla ti Oahu tapno sadiay nga agtrabaho.

Idi tawen 1937, nagbaliw ti desision ni Albino ket immakar iti Haliimaile, iti isla ti Maui ket ditoy a nakastrek iti trabaho, iti Maui Pine Plantation. Nagtrabaho ditoy agingga a naturposna ti panagretirona idi 1972 kas maysa a truck driver. Kas maysa a batsilier wenno baro, nakipagnaed iti Dios-ti-aluadna a Sakada Maximo Pagurigan, ta mailasin dagiti batsilier kadagiti naasawan a lallaki ka dayta tiempo.

Nagdesision ni Albino a mapan agbakasion iti Filipinas idi 1953 tapno agsapul iti kapunganna. Ket iti kaunaan a gundaway iti panagbiag ken panagayatna, naam-ammona ti maysa a dayag a taga-Catuguing, San Nicolas, Ilocos Norte. Nakapimpintas daytoy a dayag para ken ni Albino. Nagam-ammoda ken ni Maria Coloma.

Iti kaduogan a pammati ken tradision dagiti Filipino, dagiti nataengan a mangibagi iti agsumbangir a partido ti mangurnos ti kasar. Nabayagen a naibaga ni Albino iti tatang ni Maria ken kabagianna ti natarnaw a tarigagay ken naimpapusoan a panagayatna iti balasang. Dinawat ni Albino ti pammalubos dagiti nagannakna nga ikasarna ni Maria.

Iti maysa nga aldaw a panagawd ni Maria a naggapu iti Bangui, Ilocos Norte, nakigtot laengen idi maammuanna a natulagen ti kasarda ken ni Albino. Naladawen idi agkedked ti balasang iti plano dagiti nagannakna. Ta para iti balasang, narigat nga awatenna ti kinapudno aglalo ket dakkel ti nagbaetan ti tawenda a sangapulo ket siam ken ni Albino. 

Gapu iti napintas ken nabagas a pammagbaga ken pannuporta ti kabsatna a babai, naallukoy met laeng ti rikna ni Maria a mangawat iti panagayat ni Albino kenkuana. Ken gapu ta natulnog nga anak ni Maria, pinampanunotna a naimbag ti idiaya dagiti nagannakna a makiasawa ken ni Albino para met laeng iti naranraniag a masakbayanna. 

Idi Marso 20, 1953, nagkasar da Albino ken Maria. Nagsubli met ni Albino iti Hawaii idi Abril 3, 1953.

Ket idi Pebrero 1958, napan dinanon ni Maria ni Albino iti Hawaii. Nagbalin a namaris ti relasion da Albino ken Maria. Rimmegta ti ayat ken pammateg iti tunggal maysa. Gapuna a nagbalin met daytoy a dakkel nga impluensia ken pondasion iti panagdakkel ken itatanor dagiti annakda a nasirib.

Napagasatan dagit agasawa iti tallo nga annak. 

Isu da: Albino Prieto, Jr., inauna ken agtrabaho iti WSP Hawaii. Nayasawa ken ni Janet Garidan ken dua dagiti annakda. Da Jolyn ken Albin. Agnaed da Albino Junior iti Waipahu, Oahu.

Maikadua ni Dominga Abe. Agtrabaho iti Kaiser Medical Group ken nayasawa ken Eric Abe. Dua met a nalungpo nga ubbing a babbai ti annakda, da Elena ken Emi.

Ni Glen Prieto ti inaudi. Empleado iti Doctors Medical Center iti San Pablo, California. Nayasawa ken ni Jane Prieto ken dua a lallaki ti annakda. Da Benjamin ken Samuel.

Managasistir unay nga asawa ken ina ni Maria kadagiti annakda sakbay a nagtrabaho iti Maui Pine Company idi tawen 1966. Imbubos ni Maria ti amin a panawenna iti daytoy a pagobraan agingga a nagretiro iti trabaho kalpasan ti beinte singko a tawen.

Aktibo a miembro da Albino ken Maria iti St. Jopeph Filipino Catholic Club ken iti Haiimaile Community Association. Para kadagitoy nga agasawa, importante pay laeng iti edukasion. Gapuna nga impaayda amin a pannuporta ken pinansial a kasapulan dagiti annakda tapno magun-odda ti kangatuan nga adal a maipaay ti maysa a pagadalan. Nagturpos amin a tallo nga annakda iti kolehio.

Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Albino idi Mayo 5, 1993.

Kuna dagiti tallo nga annakda, "Simple, naasi ken managayat unay ni Tatangmi. Manmano nga agunget. Saan a managreklamo ngem kanayon a sisasagana a tumulong iti amin a pagkasapulan ti siasino man. Kasunganina, kinadisiplina ti yad-adal ni Ina kadakami. Managangaw ketdi ni Tatang no kasta a malmaldaykami a sangapamilliaan. Agpakpakatawa, ngem managpartuat kadagiti bambanag. Inyaramidannakami iti sinan-karro/kotse nga ay-ayammi. Agaramid iti furnitures ken balay dagiti tarakenmi. Isu pay ketdin a mismo ti nagaramid iti extension ti balaymi, ta kunana, isu pay a pangtangdanna ti agtrabaho. Wen, nainut ken managsalimetmet ni Tatang. Saan la a dayta, insurona pay kadakami no kasano ti ag-garden kas iti panagmula, aglammua, ken agani wenno mangburas iti mula a mani ken patatas. Mismo met la a ni Tatang ti nangisuro kadakami no kasano ti agluto iti "pinakbet" gapu ta iti dayta a tiempo, agtartrabaho pay la ni Ina. Kaay-ayo pay ni Tatang iti mapan agbanniit iti Spreckelsville, Hookipa ken Naska [Kanaha Beach]. Ket no dadduma, itugotnakami sakamto aguray iti uneg ti karro bayat nga agbanniit. No dadduma, kakuyogna ni Isabelo Ordonez, maysa met la a Sakada a mapan agpallailang iti igid ti baybay. Dimi malipatan iti kinaburay ken kinadungngona kadakami nga agkakabsat nangruna no ikkannakami idi iti penny nga igatangmi ti kendi iti Inokuma Store. Sinuroannakam' pay nga agmaneho iti kapinyaan a kataltalonan ti Haliimaile kalpasan ti trabahona. Nagaget nga agtrabaho ta ayatna laeng a saankami a maawanan iti kasapulan, nangruna iti pinansial. Ket pudno unay, nagsakripisio a nagtrabaho ni Tatang tapno makaadalkami nga agkakabsat iti kolehio."

"Impagunamgunam unay ni Tatang kadakami ti kinaimportansia ti edukasion, ti kinadalus a kinatao, ti kinapudno iti amin nga aramid, ken ti panangtulong iti tunggal maysa. Ket uray pay idin nakapagretiro iti Maui Pine, agtultuloy pay laeng nga agtrabaho. Agawat iti lammuaenna a dalusan iti balay dagiti am-ammo ken gagayyemna. No dadduma, maisurotkami pay nga agkakaka iti sideline a trabahona," linagip a kuna ni Glen.

"Maysa a pagulidanan nga Ama ni Tatang," innayon ni Albino Junior.

CIRILO P. SINFUEGO, SR.: Lagip Ti Maysa A Sakada

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti nagkauna a sakada ti Hawaii]

Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

"Ad-adda a nagrimat ti pakasaritaan ti kabibiagna idi inatendaranna ti imbitasion ti Philippine Consul General iti Honolulu tapno makipaset ken mangsaksi iti pannakaiparang iti publiko ti nakitikitan nga estatua ti Sakada ken ni dati a Presidente Gloria Macapagal-Arroyo idi Setiembre 16, 2006."

IDI binasa ti anak ti yolohia kabayatan ti pannakalagip ken ni Cirilo P. Sinfuego, Sr. [pimmusay idi Enero 13, 2007], naammuan ti kangrunaan nga ugali ken kinasaririt daytoy Sakada a nayanak iti Paoay, Ilocos Norte idi Marso 16, 1913: "Adda kenkuana ti managayat ken manangngaasi a puso."


Ket no koma adda pay laeng iti daytoy a biag, nalabit, madanonna ti tawen a sangagasut. Isu ti buridek kadagiti uppat nga annak da Juan Sinfuego ken Severa Papa, agpada a mannalon ti pagsapulanda iti ili a nakayanakan.


Nayasawa ni Cirilo Sr., ken ni dati a Catalina Campos [pimmusayen]. Naparaburan dagitoy iti dua nga annak, agpada a lallaki, da Rogelio ken Cirilo, Jr.


Sakbay a rinambakan ti maikadua nga anakna ti maikadua a panagkasangayna, naawaten ni Cirilo Sr., tapno agobra iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] iti kaunasan ti Puunene ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC&S], Maui. Ngem tallo a lawas kalpasan ti isasangpetna iti Maui babaen iti nagluganna a barko nga S.S. Maunawili, naklaat laengen ni Cirilo iti impadamag ni Baketna babaen ti surat a naggapu iti Filipinas a pimmusayen ti inaunaan nga anakna.


Gapu iti daytoy nakas-ang ken naliday a napasamak iti anakna, awan ti mabalinan wenno maaramidan ni Cirilo iti dayta a gundaway tapno agawid iti Filipinas. Kayatna a makita ti anakna. Ngem binay-anna lattan a nagarubos dagiti luana.


Ket iti dayta a kanito, narikna unay ni Cirilo ti saem ken ladingit gapu't pannakapukawna ti anakna. Ngem daytoy ti nagbalin a puon ken karit kenkuana a nagbalin a natibtibker a nangsaranget kadagiti pannubok a dimteng iti biagda nga agasawa. Inyagawana ketdi ti nagtrabaho tapno maipaayanna ti naraniag a masakbayan ti asawa ken maibaonna ti nabati nga anakna nga agbasa.


Kalpasan iti 19 a tawen a naisina [wenno nayadayo] iti pamiliana, nagawid ni Cirilo iti Filipinas idi tawen 1965 tapno agbakasion. Ditoy a rinuk-atanna ti nabayagen nga iliwna iti pamilia a pinanawanna. Ket di mabayag, kalpasan ti dua a tawen, idi 1967, nakitiponen ti asawana kenkuana iti Maui ngem nagbati ti anakna iti Filipinas tapno ileppasna ti maudi a tawenna iti kina-Dentistry iti University of the East.


Ket idi 1968, kalpasan a nagturpos ti anakna iti dental school ken nakapasa iti Board Examination, nakitipon metten daytoy iti pamiliana iti Maui. Nagbayag daytoy iti makabulan kalpasanna, nagawid met laeng iti Filipinas tapno ipaayna ti suportarna iti asawana a masikog idin. Ket idi 1971, tallo a henerasion dagiti Sinfuego ti nagkaykaysa iti umuna a gundaway, karaman ti umuna nga apoko ni Cirilo iti Maui.


Nagbalin ni Cirilo nga aktibo iti Maui iti pannakabangon ti pagsayaatan ti komunidad babaen ti partisipasion ken impakitana ti lideratona kadagiti ka-Filipinoan ken dadduma pay a grupo.


Nabenipisiaran ti United Sons and Daughters of Ilocano Regions [USDIR] iti panangipaayna ti serbisiona iti agarup uppat a pulo ket uppat a tawen kas presidente manipud 1960 agingga iti 2004, kalpasan a nabotosan ti anakna iti isu met laeng a grupo. Nagbalin pay nga aktibo daytoy iti ILWU.


Kas maysa kadagiti sakada ti Maui, malaglagipto latta ti kabibiagna iti puso ken iti trabaho ti kaputotanna manipud iti anak, appoko ken ti pamiliana. Ket idi naangay ti Centennial Celebration idi tawen 2006, maysa ni Cirilo ti pinadayawan ti Maui County Council babaen ti resolusion nga impila ni Maui Councilmember Joe Pontanilla.


Karaman pay daytoy a naipresentar iti seremonia kas pagdayaw ken panagraem kenkuana iti Christ the King Catholic Church ken ti Episcopal Church of the Good Shepherd. Ad-adda a nagrimat ti pakasaritaan ti kabibiagna idi inatendaranna ti imbitasion ti Philippine Consul General iti Honolulu tapno makipaset ken mangsaksi iti pannakaiparang iti publiko ti nakitikitan nga estatua ti Sakada ken ni dati a Presidente Gloria Macapagal-Arroyo idi Setiembre 16, 2006.


Iti daytoy met la a programa, naawagan ti naganna tapno sungbatanna iti sanguanan ti kamera dagiti saludsod ni television personality ken host Emme Tomimbang. Napnek dagiti nagbuya iti nasao a programa iti sungbat ken ti panangibinsabinsana ti ekspiriensana kas maysa a sakada.


Bayat ti maudi a paset ti final Celebration of Life service a naangay idi Pebrero 3, 2007, iti Church of the Good Shepherd, naipakaammo ti pannakabangon ti maysa nga special scholarship program babaen kadagiti pamiliana tapno atibayenda dagiti estudiante kadagiti masapulda- ket naiyawat daytoy iti USDIR iti nagan ni Cirilo Sinfuego, Sr., kasta met iti Simbaan ti Good Shepherd.*