ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.


Ngem asino ni Ernesto?
Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.


Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...
Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp. 

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.


Naragsak met iti kampo...
Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.


Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto
Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.


Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.


Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*




ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Agtrabaho ken Agurnong para iti Masakbayan

Agtrabaho ken Agurnong para iti Masakbayan
ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nabulod ti ladawan a naaramat]

"Agadal. Sumrek iti eskuela tapno daytoy ti pagpuonam iti trabaho. Ken tapno adda ipannakkelmo!"

 

AGTAWEN daytoy a Sakada iti 22. Idi 1946, napan ni Ernesto idiay Vigan, Ilocos Sur tapno agpirma iti kontrata ken mairaman nga agtrabaho kas maysa a plantation worker iti Hawaii.

Asino ni Ernesto?
-Nayanak ni Ernesto Agcaoili, Sr. idiay Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924. Nakapan iti Hawaii babaen iti barko a nagluganda [karaman pay dagiti sabsabali a lallaki a naawis nga agtrabaho] nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti nasao a barko iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Kadua ni Ernesto iti barko da Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr., ken sabsabali pay a padana nga Ilokano a nagturong iti Hawaii.

Nagbalin a nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena a nagpa-Hawaii. Para kenkuana, nagbalin daytoy a karit ken ekspiriensa.

Idi nakadanon ti barko a nagluganna iti Hawaii, naidestino iti Hilo, iti Big Island. Nagtrabaho daytoy iti tallo a bulan. Ket babaen iti tulong ni uncle na Isabelo Macapulay, immallatiw iti pagtrabahoan ni Ernesto iti Maui. Nagtrabaho iti East Maui Irrigation Plantation ti Paia. Nagyan iti two-bedroom house a kaduana da Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan ti kampo a nagyananda iti asideg ti Old Maui High School, a maawagan pay iti H'poko Camp. Agupa da Ernesto ken dagiti kaduana iti lima doliar iti kada bulan a panagyanda iti balay, karamanen ti danum ken elektrisidad a mabayadan iti panagupada. Ket iti trabaho, mabayadanda met iti uppat a doliar iti kada aldaw a panatrabaho.

Iti nasao a plantasion ti irigasion, agtrabaho ni Ernesto kas brakeman- isu ti mangimaton iti pannakaikarga dagiti unas iti tren a pakailugananna, kalpasanna, mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Nagtrabaho pay daytoy iti harvesting department ti nasao a kompania.

Kalpasan ti sumagmamano a tawen iti dayta a trabaho, naibaon ni Ernesto kas irrigation man [iggemna daytoy a trabaho agingga a nagretiro idi 1986]. Ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. ti nagbalin a long-time irrigation mate na.

Lagip ti Napalabas
-Iti pananglagip ni Ernesto dagiti naragsak nga aldawna idi iti H'poko Camp, narimat dagiti matana a nagestoria. Kunana, kanayonda a rummuar a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki iti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno agpasiar iti sabali a kampo, ken wenno makisala kadagiti nalalasbang a babbai iti nasao a kampo.

Kuna ni Ernesto a mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panangisala kadagiti babbalasang. Iti tunggal tawen, marambakan met ti Rizal day. Ti Rizal day ti kadakkelan a pasken a marambakan iti tunggal tawen. Ket kas kaugalian daytoy a panagtitipontiponda, mangidonar ti akinkukua iti plantasion iti sibubukel a baka a maparti ken maluto a pagsasangoan iti selebrasion.

Kuna ni Ernesto a paggaayatna la unay ti pallot isu a kanayon a sumurot a mapan makipallot [biangan], uray no agmulta iti sangapulo doliar. Kunana a no mabayadanen ti multa a sangapulo doliar, saanen nga ituloy dagiti polis ti mangtiliw kadakuada.

Ni Ernesto ken ti pamilia
-Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa.

Inako ni Ernesto a nagutigot ti riknana gapu iti pintas ni Rosita. Aktibo idi ni Rosita a nagserbi iti simbaan ken komunidad. Agpadada ketdi nga aktibo iti Kahului Filipino Community Association ken ti Saranay of Maui.

Dagiti bunga
-Inauna ni Ernesto, Jr. Nagtrabaho iti Haleakal Observatory.

Ni Roxanne Tejada ti maikadua. Nayasawa ken ni Paul. Nagtrabaho iti Kapiolani Children's Hospital, Honolulu kas executive secretary.

Ni Darlene Gascon, maikatlo. nayasawa ken ni Alfred ken nagtrabaho iti Safeway Bakery.

Inaudi ni Leticia Akahi ken nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ken kaay-ayo ni Ernesto ti agpasiar iti Old Kahului Shopping Center tapno makiinnistoria wenno agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda kadagiti padana a sakada. Ket kas met la ken ni Ernesto, naragsak dagitoy padana a sakada a manglagip iti napalabasda iti kampo ken iti trabaho.

Ti balakad ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agragsak! Saan a panunoten iti panagurnong ti kuarta. Paragsaken ti bagi!"

Ket para kadagiti agtutubo kunana: "Agadal. Sumrek iti eskuela tapno daytoy ti pagpuonam iti trabaho. Ken tapno adda ipannakkelmo!"