Showing posts with label Fil-Am Observer Article. Show all posts
Showing posts with label Fil-Am Observer Article. Show all posts

Monday, November 4, 2019

SEPONIAS BADUA, Built a Strong Foundation for His Family

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...



Seponias Valdez Badua

Seponias, Abdulia Gedulia [wife] and family

[photos credit to Fil-Am Observer]



SEPONIAS VALDEZ BADUA came to Hawaii in 1946 together with his good friend, the late Bartolome Sablas. They came on board the S.S. Maunawili via Cabugao, Ilocos Sur. He came for the adventure and to find a better life for himself and his family even if meant leaving his young wife and children behind.

He was born on January 27, 1913 in Sarrat, Ilocos Norte.

He went to Kauai first and worked in Lihue for awhile, then moved to Honolulu before setting down in Maui. He worked at the Wailuku Sugar then transferred to Pioneer Mill in Lahaina. He worked in the field doing odd jobs, as a ditch man [irrigator], then as a luna [supervisor]. He retired from Pioneer Mill in 1978. He also worked part-time as a carpenter and helped his children build their homes.

Seponias lived in Wainee Village, more popularly called Lahaina Pump, together with his friends Arsenio Jacinto, and the late Bartolome Sablas, and Mr. Tabbal in a one room single men's house. He enjoyed attending some events in the camp especially chicken fights. He is remembered as a talented carpenter helping his neighbors and friends fix their homes without expecting anything in return. He and his wife Abdulia Gedulia Badua are blessed with five children.


Their first child is Germana, married to Ernesto Julian. She works for Pacific Life Guardian Insurance and as an agent for Valley of the Temple. They lived in Honolulu and have four children.

Their second child is Avelino Badua, married to Clarita. He is a retired contractor. They lived in Haiku and have one child.

Their third child is Jovita, married to Guillermo Tamayo. She retired from the hotel indusrty. They have four children.

The fourth child is Tarcila, married to Loreto Julian. She retired from the hotel industry and have four children.

The fifth child is Virginia, married to Moses Timbal. They own a tropical flower business in Hana. They have two children.

One of the many memories that Seponias have shared with his grandchildren was riding along the Lahaina-Pali [there was no highways yet at that time]. They even had to stop over at Maalaea to rest before heading back to Lahaina from central Maui.

Seponias enjoyed fishing with his son-in-law, Moses. He also enjoyed helping in Avelino's garden in Haiku. He live a happy long life  with a simple goal: to see that all his children are settled in their homes which he helped build, to see his grandchildren get a good education, and to see his family members care and helped each other. As they say in Ilocano, "naurnos a pamilia." He reminded his grandchildren not to forget their roots.

Virgie Timbal, Seponias youngest daughter had these heartwrming words about theie father: "My Dad was the best Dad. He never neglected when he left us in the Philippines. He always supported us financially even with the littles wages he eraned. He was a very loving, mellow Dad. He never got angry with us. He always emphasized in getting a good education beacuse education is the key to success which you can take with you anywhere you go. He always told us to be good people. Even our husbands learned a lot from my Dad. We all love him very much."

Nelson Julian, one of Seponias' grandchildren summed up so eloquently his memories about his grandfather. "Grandpa was a man who toiled and labored in the cane fields above the hills of Lahaina under the hot Maui sun, covered with red dirt. He instilled the value of hard work and perseverance to pursue the goal of having his whole family together and providing them with a better life. Having lived with him and my grandmother, I had the privillege of having a first hand look of him getting up early in the morning to go to work on the fields and the immediately go and work as a carpenter till dark or even later. Now that I am older, I often wondered how he had all that energy. He was a man of driven by his good work  ethic and family. He always took the time for his family. If I needed a ride, he would be there. One night when I was 12, we were practicing late for basketball and it was getting dark, I was thinking I had to ride my bike up Lahainaluna Road in the dark. Lo and behold, my grandfather was there to pick me up. He was always there for us. He loved to work for his hands and I was always amazed at what he could build as a carpenter. He was a self taught man and he did his craft well. He build many homes including his own but the greatest thing that he built was his family that he loved so dearly. He put his heart and soul into proving a better life for all of us. He was our patriach who instilled the values that if you have passion, soul, determination, a lot of heart and willing to work hard, you can become successful at whatever you want to do in life. He left a legacy for all of us to follow and to this day, I still follow what he taught me about value of hard work and determination to provide a better life for my children."


Seponias' last advice to his grandchildren on his deathbed was: "agsingsingpetkayo amin nga appokok [ be good always my grandchildren]." Seponias Badua passed away on February 27, 2009.




SEPONIAS VALDEZ BADUA
Built a Strong Foundation for His Family
*Sakada Corner, August 2o1o Issue
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
wwwfilamoberverarticles.blogspot.com

Wednesday, December 27, 2017

SILVESTRE PEROS, SR.: Kinapateg ti Ayat ken Pannuporta Kadagiti Annak


Silvestre Peros, Sr. ken Herminia Torricer


KADAGITI annakna a lallaki ken manugangna a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata," dayta ni Silvestre Peros, Sr. 

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana. Narigat ti panagbiag dagiti ag-Peros. Agtrabaho ni Silvestre kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti suporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia kas agtagtagilako. 

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti Sakada recruiters iti Filipinas manipud iti Hawaii tapno mapan agala kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan. Inawat a siraragsak ni Silvestre dayta dimteng nga opurtunidad. Nagpirma ti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita. 

Nagrubbuat iti Filipinas manipud iti Puerto ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946, babaen iti nagluganna nga S.S. Maunawili a barko. Inesponsoran ti HC & S ni Silvestre. Ket apaman a nakasangpet iti isla ti Hawaii, nagnaed iti Camp 13, Maui. Kinabbalayna dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho daytoy a kas fertilizer maintenance-man ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978. 

Para ken ni Silvestre, naliday ti kapadasanna a panagbiag iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, sinaruno ti pamiliana ni Silvestre iti Hawaii . Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 ti daydi a tiempo. 

Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar iti Filipinas ti pagdakkelan dagiti annakda. Inyawidna ngarud ti sibubukel a pamilia a nagsubli idiay Filipinas, kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna. 

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Ti kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayanna idi Enero 3, 1951. 

Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annak da Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagiti annakda. 

Ket kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addaan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen. Kalpasan ti panagsublida iti Hawaii, nagnaed ti pamilia iti Camp 4. Naipasngay ti anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo. 

Naragsak ni Silvestre iti panagtitiponda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod. 

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada, kas paborito a pangibusan ti oras. Sabali laeng ti kinalaing ni Silvestre a mamukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna. 

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia. Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti Swap Meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, natnateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan kadagiti pagtaengan dagiti annakna tapno agparut daytoy iti ruot. "Napintas daytoy a watwat ti bagi," kunana. 

Naparaburanda Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak: 
*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Agktibo daytoy kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isu da: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda. 

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda. 

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken ti Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda. 

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mailcarrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad a kas ti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annak da: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda. 

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karaman da Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan a mainaig ti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke. 

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver. 

Maysa ti anakda, ni Zachary. 

Balakad ni Tata Silvestre kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag." 

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak." 

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti kinapateg ti ayat ken pannuportada kadakami nga annakda kadagiti naglabas a tawen."* 



SILVESTRE PEROS, SR.: Kinapateg ti Ayat ken Pannuporta kadagiti Annak
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

Wednesday, October 18, 2017

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[Nabulod ti ladawan a naaramat]


AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.


Ngem asino ni Ernesto?
Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.


Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...
Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp. 


Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.


Naragsak met iti kampo...
Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.


Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto
Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.


Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.


Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*





ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com