ARSENIO MIGUEL JACINTO: Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali

MAIKATLO nga anak ti Dios-ti-aluad da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto. Napan ni Arsenio idiay Hawaii a kas maysa a sakada idi tawen 1946 tapno makidaksanggasat ken mangsapul ti naraniag a masakbayan nga agpaay iti pamiliana.

Asino ni Arsenio?

Nayanak idi Disiembre 14, 1921, ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Inesponsoran ni ulitegna Perfecto Baraoidan ti ipapanna idiay Hawaii a kas maysa a contract laborer.

Agtawen laeng iti beinte singko idi panawanna ti bukod nga ili. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna Jose Alipio ken Alfredo Saribay. Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili.

Nagrubbuat da Arsenio iti pantalan ti Salumague, Cabugao, Ilocos Sur, idi Agosto 30, 1946. Simmanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, Maui, sangapulo ket innem nga aldaw kalpasanna a nagluasda. Nailuganda a naipan iti Pioneer Mill Co. Ltd., Lahaina, apaman a nadanon ti destinoda.

Naibalay da Arsenio ken dadduma pay a sakada iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti kiskisan. Nagindeg dagitoy iti kampo nga addaan ti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup sangapulo ket innem amin a tao ti agyan iti dayta a balay. Naited kadakuada ti bukod a paglutoan tunggal dua a katao.

Kalpasan ti tallo nga aldaw, nangrugi a nagtrabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter [aglammua iti ruot]. Natrabaho iti unos ti makatawen. Nagsueldo iti 40 sentimo iti kada oras, wenno $2.30 iti tunggal aldaw.

Kalpasan ti maysa a tawen, nagbirok iti sabali a trabaho. Nagbalin nga irrigator, wenno isu ti agpasayak kadagiti mula ken trabahona daytoy agingga a nagretiro idi 1983 a nagsueldo iti $10.00 iti kada oras.

Biag iti Waine'e Village ken ti trabaho

Iti Waine'e Village, kaay-ayo dagiti Filipino sakada ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay ti agpallot [chicken fight]. Paggaayat pay dagiti lallaki ti agsala iti social dances--a maawagan iti manzo, no sadino nga agbayad ti makisala a lalaki tapno maisalana ti babai. Maaramat wenno mausar ti maur-or a kuarta a pagbayad nga agserbi kadagiti sabsabali pay a pasken, wenno pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agkandidata a reyna iti communal celebrations a kas koma ti Rizal Day.

Bayat ti panagtrabahona iti Pioneer Mill, nagbalin a miembro ni Arsenio iti International Longshore Warehouse Union [ILWU]. Nagbalin nga instrumento iti ILWU a nagdur-asan ti kondision ti trabaho dagiti miembro a kas iti pannakaingato ti sueldo, health benefits ken dadduma pay a kalintegan dagiti mangmangged.

Saan a malipatan ni Arsenio a nakipaset pay iti dua a welga nga inangay ti unyon.

Kalpasan a nagretiro iti Pioneer Mill, nagtrabaho ni Arsenio a kas

part-time custodian iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart High School.

Idi tawen 1963, nagawid ni Arsenio idiay Filipinas tapno agbakasion. Naam-ammona ti ubing ken napintas a balasang ni Victorina Lazaro, tubo iti Siudad ti Laoag. Nagam-ammoda iti balasang babaen ti surat.

Nairana unay nga agpagayam idi ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagiti dua nga agpagayam a nagipaw-it iti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Nagutigot da Estanislao ken Filemon a mangipatulod met ni Arsenio iti surat ken ni Victorina. Nagballigi ken nagbunga dagiti impatulod ni Arsenio a surat ken ni Victorina.

Idi nagsubli manen ni Arsenio idiay Filipinas iti tawen 1965, bulan ti Disiembre, nagam-ammon da Arsenio ken Victorina iti personal--iti Manila. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Embahada ti Estados Unidos iti Manila iti isu met la a bulan. Kalpasanna, naangay ti sabali pay a panagkallaysa iti simbaan ti Laoag idi Enero 5, 1966. Nagdennada laeng iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 1966. Di nagbayag, simmaruno metten ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966

Bunga ti ayan-ayat

Naparaburan da Arsenio ken Victorina iti uppat nga intelihente nga annak:

Ni Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred Heart High School ken Lahainaluna School. Kalpasanna, simrek iti armada ti Estados Unidos manipud 1986-1990. Naidestino idiay West Germany iti tallo ken kagudua a tawen.

Maysa a vehicle mechanic. Nagtrabaho iti Westin Maui a kas irrigation housekeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino, ngem addaan tallo nga annak iti immuna nga asawana-- da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce. Dua met ti siumanna, da Makana ken Kalani.

Ni Edith Jacinto ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Adminstration Degree in Accounting. Nagtrabaho a kas Administrative Manager ti Bubba Gump Shrimp Company.

Maikatlo ni Jane Arruda. Nagturpos met iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Maysa nga Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili a third runner-up iti Miss Maui Filipina Pageant a nakisalipanna idi 1995. Kaay-ayona ti agsala iti hula idiay Old Lahaina Luau. Magustonna pay ti agbiahe iti sabali a lugar. Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda, da Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek. Nagatendar iti Sacred Heart High School, Lahainaluna [Class Salutaturian- 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc. Maysa pay a Pre-School Teacher idiay Florida sakbay a nagsubli iti Hawaii. Napadayawan pay a kas maysa a tsampion iti Maui District Spelling Bee idi 1988. Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.

Ti balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan innimonan."

Kunana met kadagiti agtutubo: "Mapan agbasa tapno agsakdu iti napintas nga edukasion. Agpartuat nga awan riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

Kaay-ayo ni Arsenio ti agbiahe iti sabali a lugar. Napadasannan ti nagpasiar idiay Las Vegas, Washington D.C, Atlantic City ken San Francisco. Paggaayatna ti agbuya iti wrestling, agmula kadagiti nateng ken ag-baby sit kadagiti appokona. Aglaba pay iti bukodna a pagan-anay. Agdalus ken aglammua iti arubayan ti balay.

Nagbalin a rangtay ni Arsenio iti dua pay a kabsat ken kabagianna iti ipapanda idiay Hawaii.

.

.

.

.

.

ARSENIO MIGUEL JACINTO:

Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayon ti Makikappia iti Sabali

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoy.sakada.blogspot.com

[Nabulod ti ladawan a naaramat. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipino sakada iti kaunasan]

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

[Nabulod ti ladawan a nausar]

"Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isut' kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

VICENTE BAGOYO, SR., maysa a sakada ken politiko.

Nayanak iti Santa, Ilocos Sur idi Hulio 17, 1916. Gapu iti kinarigat ti biag iti Filipinas, impamuspusan ni Vicente ti makapan idiay Hawaii idi Abril 26, 1946, ket insakripisiona a pinanawan ti masikog nga asawana, ni Rosa, ken ti dua nga annakna a babbai. Nagrubbuat iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur ken naglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Maysa a karit ti ipapananna iti Hawaii gapu ti maysa a lalaki nga agnagan iti Mariano Galinato- daytoy ti namagbalbaliw ti panunotna. Gapu iti daytoy nga awis, kinasarita ni Vicente ni Rosa tapno suportaran ti asawana ti panggepna, ken tapno gatangen ken bayadanna ti recruitment papers ni Mariano.

Naragsakan ni Mariano ket immannugot nga ilakona ti recruitment papers-na ken ni Vicente. Ginatang ngarud dagiti ag-Bagoyo ti recruitment papers ni Mariano nga aggatad iti beinte pesos [P20.00]. Ket babaen iti tulong ni pasado a nag-Gobernador ti Ilocos Sur, Sixto Brillantes, alisto a naikamang ni Vicente iti imigrasion, tsek-ap iti doktor ken dadduma pay a kasapulan ken saan nga iti nagan a Vicente Bagoyo ti inaramatna no di ketdi ti nagan a Mariano Galinato. Prinaktisna dagiti rumbeng nga aramidenna no inkaso a maawagan daytoy nga aglugan iti S.S. Maunawili. Linaglagipna nga isu ni Mariano Galinato- ti maikadua a kinataona. Idi damo, narigat para kenkuana, ngem masapul nga usarenna dayta a nagan tapno makadanon iti Hawaii.

Maysa a nakalalagip a pasamak iti ipapanna ti Hawaii idi nagkalugananda iti barko nga S.S. Maunawili ti gayyemna, maysa met laeng a sakada, -ni Emigdio Davalos.

Apaman a nakasalanglad ti barko iti Hawaii, nagsardengda iti Kahului Harbor iti Maui tapno maidissaag ti sumagmamano a sakada sakbay a nagluas a nagturong iti Hilo, Hawaii [Big Island]. Iti Hilo, naikkanda ti gundaway a mangpili iti plantasion a mabalinda a pakadestinoan ken pagtrabahoan.

Pinili ni Vicente ti mapan idiay Lanai tapno mangged iti Dole Company para iti sueldo a 50 cents tunggal oras. Nagparaspas/nagdalus iti ruot ni Vicente iti kapinyaan, ngem agingga laeng iti uppat a pulo ket lima nga aldaw. Para kenkuana, saan a maikari nga agtrabaho iti kapinyaan.

Adda idi kabsat ni Vicente, ni Nazario Bagoyo, nga agnaed idiay Honolulu ken agtagikua iti cafe a naawagan ti "Spic and Span Cafe." Naragsak a sinarabo ni Nazario ni Vicente tapno agtrabaho kenkuana a kas katulongan ti kusina iti nakurang a maysa a tawen. Ngem ti di napakadaan a napasamak, adda naisayangkat a panagwelga ket nairaman ti produkto a kasapulan ni Nazario iti negosio, saan a nagpaut ti negosio ket kapilitan daytoy a nagserra. Ngem alisto a nakabirok ni Vicente iti trabaho, iti Navy Yard ken nagserbi iti electronic department ti Pearl Harbor iti tallo a tawen. Napan ni Nazario iti Maui tapno agtrabaho iti Pioneer Mill ti Lahaina.

Kailiw ni Vicente ti nabati a pamiliana, nagdesision daytoy a nagawid iti Filipinas idi Setiembre 1949.

Manangipateg unay a kabsat ni Nazario Bagoyo, dinamagna ken ni Vicente no kayatna ti agsubli iti Hawaii tapno maipilana ti petisionna. Kasla di kayat ni Vicente ti agsubli iti Hawaii ngem imbagana ken ni Nazario nga ituloyna ti petision nga ipilana. "Panagkunak, plano ni Apo Dios amin dagitoy," kuna ni Vicente.

Bayat ti kaadda ni Vicente idiay Filipinas, simrek iti politika. Nagpaidasig a kas konsehal ket nangabak. Ambision pay idi ni Vicente ti agpaidasig a kas mayor ken gobernador iti Ilocos Sur. Kuna ni Rosa nga adu ti pagdiperensiaan ti politika ti Hawaii ken iti Filipinas. Inlawlawagna a masapul nga agresiboka a makikameng iti maysa a partido. No agkitakitka, bunganga ti paltog, harassment ken posible a patay ti pagtungpalan.

Kuna ni Rosa a napasamak amin dagitoy kadagiti Bagoyo's. Iti kina-relihiosa ni Rosa, kanayon idi nga agkararag tapno mailiklik ti pamiliana iti ania man a dakes a mapasamak. Di mabayag, nakombinsir ni Rosa ni Vicente nga isardengnan ti politika. Kinapudnona, simrekda pay a dua iti dakkel a simbaan ti San Vicente tapno agkararag para iti kinatalged ti pamilia. Inako ni Vicente a kalpasan a pimmanawda iti simbaan, nakarikna iti bang-ar ti bagi ken kararua, kinatalged ken kappia iti panunot ket nakasagana daytoy a mangrugi manen- ngem saannan a prayoridad ti politika.

Idi Hulio 27, 1966, nagsubli iti Hawaii, nagyaman iti kabsatna gapu iti panangpetisionna kenkuana. Nagtrabaho ngarud iti Kaanapali Beach Hotel, Food Beverage Department. Nagserbi pay a Maintenance Supervisor iti nasurok sangapulo ket maysa a tawen. Innalana ti nasapa a panagretiro iti trabaho idi 1978.

Ni Vicente ti pundador ti Saranay Organization- maysa a grupo a tumulong kadagiti mismo a miembrona pakaseknan ti panagminatayan. Kameng pay iti United Santanian Organization of Maui, Lanai ken Molokai.

Iti panangrambak da Vicente ken Rosa ti maika-69 nga anibersario ti kallaysada, linagip dagiti agasawa ti koneksion ti petsa ti anibersario iti kallaysada ken boluntario nga inestoriada ti pakasaritaan ti ayan-ayatda. Kunada nga adda idi sabali a babai nga agkursunada ken ni Vicente, ngem ni Rosa ti intungpalna. Segun kadagitoy nga agasawa, adda kabsat daytoy a babai a nalastog. Kabalinan ti kabsat daytoy a babai a dadaelen ti relasionda ken ni Rosa, ngem saan ketdi a nagballigi ti panggep dayta a kabsat ti babai iti panggepna.

Kas met ti ina ni Vicente ni Rosa, makaguyugoy ken nagaget iti trabaho. Gapu iti dayta, saan a nagpammayang a nagpasiar ken nagdaton ni Vicente iti sangnguanan ti ina ni Rosa. Tapno mapasingkedan ti relasionda, immannugot ngarud a nakikallaysa ni Rosa ken ni Vicente. Nagkasar ngarud da Vicente ken Rosa iti maysa a hues idi Setiembre 18, 1937. Ngem gapu ti kina-relihiosa ni Rosa, kiniddawna ken ni Vicente nga agkasarda iti simbaan. Napasamak ti panaglantip ti puso dagitoy dua iti simbaan idi Nobiembre 18, 1937 iti St. Catherine Church ti Santa, Ilocos Sur.

Naparaburan dagiti ag-Bagoyo iti lima nga annak:

Ni Rosalia Lozano, inunaan. Nayasawa ken ni Leonardo Lozano. Maysa a maestra ni Rosalia iti Filipinas. Nagtrabaho daytoy iti Party Pantry. Uppat ti annakda.

Maysa met a maestra ti maikadua a balasangna, ni Leticia Enriques. Retirado iti nagtrabahuanna a Duty Free. Maysa ti anakda.

Ni Rogelio Bagoyo, ti maikatlo. Nagadal daytoy iti Business Administration iti Unibersidad ti Santo Tomas. Nagtrabaho iti Maui Chemical and Paper Products, Co. Nayasawa ken ni Ofelia, retirado a sekretaria ti Maui Police Station. Tallo dagiti annakda a babbai.

Ni Estrella Cabatic, maikapat ket nayasawa ken ni Rudy Cabatic, maysa a Maui County Mechanic. Nagadal ni Estrella iti General Office ti Maui Community College. Nagtrabaho iti Homemaid Bakery. Dua ti annakda a bin-g a babbai.

Ni Vince Bagoyo, Jr., ti inaudi. Nagturpos iti Chaminade College idiay San Diego State ken Long Beach. Naawatna ti Masters in Public Policy and Administration. Nailayon a konsehal ti Maui ken nayasawa ken ni Jennifer, maysa a nurse iti Maui Memorial Medical Center. Tallo ti annakda.

Ti balakad ni Vicente kadagiti ubbing ken agtutubo: "Panagayat, respeto ken dayawen ti Dios. Saan nga agaramat iti maipawil a droga gapu ta itundanaka iti dakes."

Kadagiti nataengan kunana: "Ammuen ken ayaten ti Dios. Agpasensia, agpakumbaba ken mamakawan. Laglagipen, ti Dios, mamakawan. Isu't kasayaatan a hues. Tulongan dagiti awanan. Agnanayon a mannakaawat ken ayaten dagiti assawayo."

.

.

.

.

.

VICENTE BAGOYO, SR.: "Gapu ti Beinte Pesos, Nakadanon iti Hawaii"

ni Rudy Ram. Rumbaoa

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

 

SEPONIAS BADUA, Built a Strong Foundation for His Family

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...

Seponias Valdez Badua

Seponias, Abdulia Gedulia [wife] and family

[photos credit to Fil-Am Observer]

SEPONIAS VALDEZ BADUA came to Hawaii in 1946 together with his good friend, the late Bartolome Sablas. They came on board the S.S. Maunawili via Cabugao, Ilocos Sur. He came for the adventure and to find a better life for himself and his family even if meant leaving his young wife and children behind.

He was born on January 27, 1913 in Sarrat, Ilocos Norte.

He went to Kauai first and worked in Lihue for awhile, then moved to Honolulu before setting down in Maui. He worked at the Wailuku Sugar then transferred to Pioneer Mill in Lahaina. He worked in the field doing odd jobs, as a ditch man [irrigator], then as a luna [supervisor]. He retired from Pioneer Mill in 1978. He also worked part-time as a carpenter and helped his children build their homes.

Seponias lived in Wainee Village, more popularly called Lahaina Pump, together with his friends Arsenio Jacinto, and the late Bartolome Sablas, and Mr. Tabbal in a one room single men's house. He enjoyed attending some events in the camp especially chicken fights. He is remembered as a talented carpenter helping his neighbors and friends fix their homes without expecting anything in return. He and his wife Abdulia Gedulia Badua are blessed with five children.

Their first child is Germana, married to Ernesto Julian. She works for Pacific Life Guardian Insurance and as an agent for Valley of the Temple. They lived in Honolulu and have four children.

Their second child is Avelino Badua, married to Clarita. He is a retired contractor. They lived in Haiku and have one child.

Their third child is Jovita, married to Guillermo Tamayo. She retired from the hotel indusrty. They have four children.

The fourth child is Tarcila, married to Loreto Julian. She retired from the hotel industry and have four children.

The fifth child is Virginia, married to Moses Timbal. They own a tropical flower business in Hana. They have two children.

One of the many memories that Seponias have shared with his grandchildren was riding along the Lahaina-Pali [there was no highways yet at that time]. They even had to stop over at Maalaea to rest before heading back to Lahaina from central Maui.

Seponias enjoyed fishing with his son-in-law, Moses. He also enjoyed helping in Avelino's garden in Haiku. He live a happy long life  with a simple goal: to see that all his children are settled in their homes which he helped build, to see his grandchildren get a good education, and to see his family members care and helped each other. As they say in Ilocano, "naurnos a pamilia." He reminded his grandchildren not to forget their roots.

Virgie Timbal, Seponias youngest daughter had these heartwrming words about theie father: "My Dad was the best Dad. He never neglected when he left us in the Philippines. He always supported us financially even with the littles wages he eraned. He was a very loving, mellow Dad. He never got angry with us. He always emphasized in getting a good education beacuse education is the key to success which you can take with you anywhere you go. He always told us to be good people. Even our husbands learned a lot from my Dad. We all love him very much."

Nelson Julian, one of Seponias' grandchildren summed up so eloquently his memories about his grandfather. "Grandpa was a man who toiled and labored in the cane fields above the hills of Lahaina under the hot Maui sun, covered with red dirt. He instilled the value of hard work and perseverance to pursue the goal of having his whole family together and providing them with a better life. Having lived with him and my grandmother, I had the privillege of having a first hand look of him getting up early in the morning to go to work on the fields and the immediately go and work as a carpenter till dark or even later. Now that I am older, I often wondered how he had all that energy. He was a man of driven by his good work  ethic and family. He always took the time for his family. If I needed a ride, he would be there. One night when I was 12, we were practicing late for basketball and it was getting dark, I was thinking I had to ride my bike up Lahainaluna Road in the dark. Lo and behold, my grandfather was there to pick me up. He was always there for us. He loved to work for his hands and I was always amazed at what he could build as a carpenter. He was a self taught man and he did his craft well. He build many homes including his own but the greatest thing that he built was his family that he loved so dearly. He put his heart and soul into proving a better life for all of us. He was our patriach who instilled the values that if you have passion, soul, determination, a lot of heart and willing to work hard, you can become successful at whatever you want to do in life. He left a legacy for all of us to follow and to this day, I still follow what he taught me about value of hard work and determination to provide a better life for my children."


Seponias' last advice to his grandchildren on his deathbed was: "agsingsingpetkayo amin nga appokok [ be good always my grandchildren]." Seponias Badua passed away on February 27, 2009.




SEPONIAS VALDEZ BADUA
Built a Strong Foundation for His Family
*Sakada Corner, August 2o1o Issue
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
wwwfilamoberverarticles.blogspot.com

Dalmacio "Dalmas" Sagudang, Taga-Manabo a Napan iti Maui

[Dalmacio ken Conchita Sagudang]

[Dalmacio "Dalmas"
Sagudang]

Dalmacio "Dalmas" Sagudang
Taga-Manabo a Napan iti Maui
Ni Rudy Ram. Rumbaoa


NUPAY kaaduan kadagiti mangmangged iti kaunasan ti Hawaii ti naggapu iti Ilocos, adda latta met sumagmamano kadakuada ti naggapu iti Manabo, maysa a bassit nga ili ti Abra, a maysa itan a probinsia a dati a maibilang iti Ilocos Region ngem nairamanen iti Cordillera Administrative Region.

Maysa ni Dalmacio Sagudang, wenno "Dalmas," ti nalatak a birngasna, ti maysa kadagiti napagasatan a nakapan iti Hawaii. Nayanak ken dimmakkel ni Dalmas iti Abra idi Hulio 20, 1922.

Kas met kadagiti dadduma a taga-Ilocos nga immun-una ngem isuna a nakapan iti Hawaii, arapaapna ti naranraniag a masakbayan ti pamilia. Naundor met ketdi ni Dalmas a nakibalbalubal kadagiti natatangken a bingkol iti pagtatalonan, wenno an-anusanna ti darang ti init iti agmalmalem ayatna laeng a mairingpasna ti panagarado wenno panagmuriski. Naanus ken nagaget ni Dalmas. Ngem adda met arapaapna. No mabalin, maipaayanna iti nasaliwanwan a panagbiag ti pamiliana.

Naikuyog kadagiti padana a lallaki a napan iti Hawaii.

Immuna a simmanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Oahu. Nagtrabaho iti Oahu iti saan unay a nabayag. Immallatiw iti Maui, iti Lahaina, ken nagtrabaho iti Pioneer Mill.

Kas met la kadagiti dadduma a mangmangged iti kiskisan, nagnaed ni Dalmas iti Wainee Village, iti Lahaina Pump.

Tipikal wenno naisangsangayan a purok ti Wainee ta namulaan iti unas ti aglawlawna. Kabatoan pay la idi ti dalan, saan pay a sementado. Saan nga agkakamang dagiti napatakder a babbalay, naisina ti kusina iti pannakasala ken kuarto. Adda pay community bathrooms.

Nasayaat ken napakumbaba a trabahador ni Dalmacio. Aramidenna amin ti maibaga a trabahona iti kiskisan. Nagretiro idi 1984 iti tawenna a 62.

Magustoan unay ni Dalmacio ti mapan agkalap. Kaay-ayona ti panangibakalna ti iket sananto guyoden, hukilau-style a kunada iti Hawaiian. Adu ken nagduduma ti klasena a lames ti matiliwna kas iti kala, moi, manini, mullet, ken no ania ditan. Nalaing pay nga agpidut iti opihi ta adda bukodna a teknik ken ammona no sadino ti kapintasan a pangpidutanna.

Nalatak ni Dalmacio kadagiti kapatadana a mammallot idi kabambanuaganna ta nabirngasan daytoy iti "the master cockfighting knife installer." Ta kaaduan ngamin nga ipallotda kadagiti gagayyemna ket isu a mismo ti mangipan ti tadi ti mangabak a manokda.

Ngem di nagbayag, nauma ni Dalmacio iti biag ti maysa a baro. Idi tawen 1965, nagbakasion ni Dalmacio iti Filipinas tapno mapan agsapul iti asawaenna.

Babaen ti tulong dagiti kabagianna, nayam-ammo ken ni Dalmacio ti maysa a napintas a dayag nga agtawen iti sangapulo ket pito, ni Conchita Domagiay, taga-Poblacion, Abra. Awan ti naited nga adu a panawen wenno tiempo nga agsarita wenno agkita kada Dalmacio ken Conchita.

Naurnos ti amin tapno agkallaysa da Dalmacio ken Conchita. Naglantip ngarud ti puso da Dalmacio ken Conchita idi Abril 26, 1965. Iti sumuno a bulan kalpasan ti boda, nagsubli ni Dalmacio iti Hawaii. Simmaruno a dagus ni Conchita maysa a tawen kalpasanna.

Kas kaugalian ti kaaduan a Filipino iti Lahaina Pump kadagidi a panawen, isagaan ti sibubukel a pumurok ti panangpasangbay iti baro a kameng ti purokda kas iti panagidonasion iti kuarta a mabusbos para iti welcome party. Kas koma kadagiti mangngalap, agidonarda iti lames a makalapanda, idinto a dagiti sabsabali, mangitedda kadagiti produkto a kas iti nateng, karnet' baboy, baka, manok ken kalding.

Nagtagibalay ni Conchita tapno isu ti mangaywan kadagiti annakda. Idi dadakkelen dagiti annakda, nagtrabaho metten ni Conchita tapno adda nayon a masapulan ni lakayna ken agserbi iti pamilia. Napintas ketdi ti panagkatunosan dagitoy nga agasawa ta apaman a makasangpet ni Dalmacio nga aggapu iti trabaho, sumaruno met a mapan agtrabaho ni Conchita iti Royal Lahaina Hotel manipud alas kuatro iti malem agingga iti alas dose ti tengnga iti rabii. Ngem sakbay a mapan agtrabaho ni Conchita, naisagana aminen ti pangrabii ni Dalmacio ken dagiti ubbing. Nakadigosto metten dagiti ubbing iti dayta nga oras a mapan agtrabaho.

Naparaburan da Dalmacio ken Conchita iti tallo nga annak:
-Ni Danilo Sagudang, inauna, agtrabaho iti Ritz Carlton Hotel ken Hyatt Hotel. Maikadua ni Edna, agpapaay a kas paralegal iti maysa a law firm iti Oahu. Ni Evelyn ti inaudi, maysa a mangisursuro iti Pukalani Elementary School ken nayasawa ken ni Chris Suzuki.

Kuna ni Conchita kadagiti agtutubo: "Respetaren dagiti nagannak ken in-inauna ngem dakayo. Agbalin a nasayaat nga annak. Mapan agbasa ket gun-oden ti naimbag nga edukasion. Diyo koma padpadasen a sumoken ti maipawil a droga."

Iti biang dagiti kapatadana, kunana: "Agwatwat iti inaldaw. Agipauneg kadagiti nasustansia a taraon a kas iti lames ken nateng. Agbalin koma a responsable iti panangisuro kadagiti annak tapno agbalinda a nanakman, responsable iti biag, ken managbuteng iti Dios. Gutigoten dagiti annak no ania ti kayatda a gun-oden ti biag. Saanyo nga upayen ida."

Kuna ni Danilo: "Saan a nagun-od ni Tatang ti nangato nga edukasion, ngem naanus, nagaget ken ammona a suportaran ti pamiliana. Naimbag ti panagpuspusona ken impaayna ti amin a kabaelanna tapno matun-oyanmi ti arapaap a kalikagumanmi. Kanayon a balakadannakami kadagiti pagsayaatan nangruna ti pagkasapulanmi nga agkakabsat. Kaay-ayona unay ti mapan agkalap ken makipallot. Magustoanna pay ti agdengngeg iti Filipino program ti radio. Nagtabtabako ngem nagbalin a pagulidanan ken nasayaat nga ama."

Da Dalmacio ken Conchita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti nagannak, kakabsat a lallaki ken babbai iti pannakapanda iti Hawaii. Dakkel a ragsak dagitoy nga agasawa gapu iti naaramidda iti pamilia.

Pimmusay ni Dalmacio idi Disiembre 22, 2011.

Managayat ken Manangipateg da Leo ken Ida

MANAGAYAT KEN MANANGIPATEG DA LEO KEN IDA
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ti balakad ni Leo kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbasa, mapan iti eskuela. Agbalin a napudno uray kasano ti rigat ti biag, respetaren dagiti nagannak ken sabsabali, ayaten ti dadduma saan laeng iti bagi, ken saan nga agsigarilio." Para kadagiti nataengan, kuna ni Leo: "Aywanan ti salun-at babaen iti panagwatwat, agipauneg iti bitamina, mangan iti nateng ken prutas, saan nga uminum iti nasanger ken isardeng ti panagsigarilio."

LEO VISITACION, Sakada.

Managayat a tao ni Leo ta isagutna ti amin nga adda kenkuana para iti pagsayaatan ti sabali- nangruna iti dungdungngoenna nga asawa, dagiti annakna, step children, ken appokona.

Ngem asino ni Leo Visitacion?
Nayanak ni Leo idi Disiembre 3, 1921 idiay Bangui, Ilocos Norte. Pinetisionan ni angkelna, Pedro Soriano, maysa a Sakada a napan iti Hawaii idi 1930's, ken naidestino nga agtrabaho iti Kahuku Sugar Plantation idiay Oahu.

Idi tawen 1946, naglugan ni Leo Visitacion iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti Pantalan ti Salomague, Ilocos Sur. Kadua ni Leo dagiti dadduma a Sakada kas kada: Valentin Ragasa, Mauricio Villanueva ken dadduma pay a dina mainaganan. Simmanglad ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor kalpasan ti sumagmamano a lawas a panagbiaheda. Orihinal a naidestino ni Leo nga agtrabaho iti Lahaina Pioneer Mill. Naibaon ni Leo idiay Maui Pine Plantation iti Haliimaile. Sinarabo ida ti Dios-ti-aluadna nga angkelna, ni Marcos Ruiz ken Pedro Balbag. Kinabbalay ni Leo da Saturnino Vite ken Teodoro Yadao iti kabalbalayan ti plantasion iti purok ti Haliimaile. Nabayadan ni Leo iti 50 cents iti tunggal oras a panagtrabahona iti Maui Pine Plantation. Agpuros ken urnosenna dagiti pinya, agparaspas iti ruot, drayber iti trak, ken nagtrabaho pay kas maysa a karpintero, agtarimaan iti balay [no off-season ti panagpuros iti pinya].

Linagip ni Leo dagidi nga aldaw. Kunana, kukua idi ti Maui Pine Company dagiti balay a nagtarusanda. Agrenta amin dagiti trabahador iti dayta a balay a paupaan ti MPC agingga iti 1960's, idi madesisionan ti kompania nga ilako dagiti nasao a balbalay kadagiti trabahador. Magatang ti nasao a babbalay iti kalainganna a presio nga $2,000.00 iti tunggal maysa. Nupay kasta iti kababa ti presiona idi, nangina para kadagiti tattao a gumatang iti dayta a balay.

Iti Haliimaile Camp, naipatakder ti Filipino clubhouse iti sentro ti kampo no sadino a ditoy ti pagguummongan dagiti tattao. Makaisem ni Leo a manglagip nga adu dagiti padaya/punsionan ken pasala kadagidi nga aldaw nangruna no madanonan ti selebrasion ti Rizal Day. Kaaduan kadagiti gundaway a dagiti lallaki ti agluto. Dina malipatan ketdi dagiti nalalasbang ken agkakapintas a babbai a naam-ammo ken naisalana kas kada: Agrifina Cabebe, Connie Balderas, Agnes Sagun, Conchita Andres, Dora Fuentes Lorico ken sabsabali pay a dina malagipen ti nagnaganda. Kaaduan a tiempo, addada iti biliaran [pool hall] nga adda iti tengnga ti kampo, ket magustoan unay ni Leo ti agistambay sadiay.

Paggaayat ni Leo ti agtrabaho iti Haliimaile ngem napukaw ti panagkaykaysa dagiti trabahador iti Maui Pine, daytoy ti gapuna nga immakar ni Leo iti Kahului Department [maysa a sangay wenno katulongan ti HC & S] kas maysa a karpintero. Nagtrabaho sadiay iti maysa a tawen. Manipud 1961- 1976, nakikappeng iti Sakata Construction. Iti daydi a panawen a pannakikamengna iti Sakata Construction, isu met ti panagturay ni Pres. Jimmy Carter, adda programa a SCET [maysa a training program] babaen iti panangiturong ti County of Maui. Ginundawayan ni Leo ti nagtrabaho iti dayta a programa iti tallo a tawen. Ti SCET kayatna a sawen, Super Cupboard Employment Training Program. Nai-pokus ti programa para iti panagdur-as ti kabukbukodan a kabaelan ken sirib.

Gapu ta kanayonna a birbiruken dagiti opurtunidad, nageksamen ni Leo ti Civil Service ket naigasatanna ti nakapasa. Daytoy ti nanglukat iti sabali a gundaway kenkuana. Ket babaen iti County of Maui, nakastrek iti Building Maintenance Program. Nagtrabaho sadiay agingga a nagretiro idi 1985 iti tawenna a 63.

Kalpasan iti dua a tawen manipud nagretiro, nagdesision ni Leo ket nagtrabaho manen kas caretaker. Kunana, masapul ti aktibidad para iti salun-atna, nupay maragsakan unay nga agyan iti balay a kaduana ti asawana, ni Ida, tapno tumulong a mangkita kadagiti appokona. Part-time job ni Leo ti kina-caretaker. Agtrabaho iti 15 nga oras iti tunggal lawas ken agtrabaho laeng daytoy iti aldaw ti Sabado ken Domingo. Para ken ni Leo, magustoanna daytoy a trabaho ta madennaanna dagiti appokona iti weekdays.

Pagulidanan nga agasawa da Leo ken Ida ta debosionado ken agtalekda iti tunggal maysa. Ket maysa kadagiti magustoanda nga estoriaen ti "estoria ti ayan-ayatda." Kinapudnona, ammoda a tulongan ti tunggal maysa ken lagipen dagiti di kalipatan paspasamak idi panawenda.

Ti Pamilia
Nagam-ammo da Leo ken Ida iti umuna a gundaway iti panagbuniag ni Virginia Supnet, agpada a ninong ken ninang dagitoy. Napintas ni Ida, ngem ubing a nabalo. Nagtrabaho iti Central Pacific Bank, kayo pay laeng idi ti pasdek daytoy a masarakan iti nagtakderan ti Burger King iti agdama.

Kas kostumbre dagiti empliado ti banko nga agur-or ken agimbitar iti kliente nga agdeposito ti kuarta iti bangko, nasarita ni Ida kadagiti am-ammo ken gagayyem ni Leo nga awisenda met daytoy iti bangko a pagpapaayanna. Uray pay ti angkel ni Leo, ni Marcos Ruiz, inawisna met ni Leo a mangpadas ti agdeposito iti CPB tapno maam-ammona ni Ida. Binilin pay ni Marcos ni Leo nga ikasarna nga insigida ni Ida ta adu dagiti Hapon nga agrayo kenkuana. Ket gapu iti dayta, nakarit ti pakinakem ni Leo a napan iti nasao a bangko. Ngem siniguradona nga iti umuna a gundaway a papanna iti bangko, dayta ti rugi ti agnanayon a relasionda ken ni Ida. Ket manipud idin, naginnasideg ti riknakda. Mapanda agbuya iti sine, iti night club [Tokyo Tei, masarakan daytoy iti Dr. Savona's, Dr. Don's iti asideg ti Hokama iti agdama].

Kalpasan iti ababa a panawen a panagaremna ken ni Ida, inawis ni Leo nga agkallaysada. Kas maysa a tradision ti Filipino, inturtured ni Leo ti napan iti pagtaengan ni Ida tapno dawatenna ti pammalubos dagiti nagannakna nga ikallaysana ti balasangda. Idi Nobiembre 18, 1967, nagkallaysada ngarud ket maibilang daytoy kadagiti maysa a kadakkelan a padaya iti Hale Nanea [maysa a pasdek a masarakan idi iti Kahului Harbor]. Iti agdama, agnaedda iti Kahului.

Naparaburanda Leo ken Ida iti innem ken edukado nga annak
Isuda: Bernard Barbero, inauna, nagadal iti Maui Community College [MCC] ken majored iti Liberal Arts. Agtrabaho daytoy iti McCabe Hamilton Renny kas Estividore Supervisor. Nayasawa ken ni Virgie, maysa a Loan Officer ken pangulo ti kompania a maawagan iti Up Up and Away Decor Baloon. Dua ti annakda a lallaki: da Desmond ken Brent.

Maikadua ni Wilburt Barbero. Nagturpos iti College of Norte Dame nga addaan iti degree nga Interior Decorating. Agtrabaho iti Tommy Bahamas idiay Lahaina.

Ni Lee Barbero ti maikatlo. Nagadal iti MCC ken majored iti Carpentry. Agtartrabaho daytoy iti Wailea Old Blue kas Golf Course Maintenance person. Nayasawa ken ni Tanya, maysa a Registered Medical Assistant ken Nursing Supervisor, kaduana ni Dr. Medina. Da Lee ken Tanya ti Maui Community Coordination Couple Worldwide Marriage Encounter. Maysa ti anakda, ni Marlena.

Maikapat ni Lisa Moore. Nagturpos iti Unibersidad ti Hawaii- Hilo ken iti Unibersidad ti Hawaii- Manoa, majored iti Medical Techonology. Agtrabaho iti Maui Prosecutor's Office. Nayasawa ken ni Sean Moore. Dua ti annakda: Cameron ken Caitlin.

Ni Juliet Hammonds ti maikalima. Nagturpos iti U.H,- Manoa ken majored iti Liberal Arts. Agtrabaho iti Maui Medical Group. Nayasawa ken ni Earol Hammonds, agdama nga agpapaay iti armada ti Estados Unidos. Dua ti annakda: Jewel ken Elisa.

Inaudi ni Danny kadagiti annakda Leo ken Ida. Agtrabaho daytoy kas Security Guard iti Kihei.

Ti balakad ni Leo kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbasa, mapan iti eskuela. Agbalin a napudno uray kasano ti rigat ti biag, respetaren dagiti nagannak ken sabsabali, ayaten ti dadduma saan laeng iti bagi, ken saan nga agsigarilio." Para kadagiti nataengan, kuna ni Leo: "Aywanan ti salun-at babaen iti panagwatwat, agipauneg iti bitamina, mangan iti nateng ken prutas, saan nga uminum iti nasanger ken isardeng ti panagsigarilio."

Aktibo a miembro da Leo ken Ida iti Christ the King Church. Ni Ida ti Eucharistic Minister, tulongan ni Leo ni Ida dagiti trabahona iti simbaan.

Managayat ken manangipateg a nagannakda Leo ken Ida, daytoy ti pinaneknekan dagiti annakda!"*