DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

[Nabulod ti ladawan a nausar,
Maysa kadagiti impinta ni Macario Pascual,
"The Sakada Series."]

ITI nagkorosan ti South Papa ken Puunene Avenue iti Kahului, Maui, makita ti fruit and vegetables stall iti sango ti maysa a balay. Ditoy ti paggatangan dagiti ka-Filipinoan kadagiti nalaka a presko a prutas ken nateng. Uray dagiti sabsabali a puli, naawis ken nasurotanda met ti gumatang ditoy ta mannakigayyem ti akinkua ken mangimaton-- ti sakada nga agtawen iti 95, ni Domingo Ilustrisimo.

Ngem Asino ni Domingo Ilustrisimo?
Nayanak ni Domingo Ilustrisimo idi Agosto 3, 1912 idiay Sinait, Ilocos Sur.

Naglugan ni Domingo a nagpa-Hawaii iti barko nga S.S. Lincoln iti pantalan ti Salomague idi 1931. Dakkel ketdi a sakripisio ken determinasion ti inaramid ni Domingo nga agtawen laeng 19 idi panawanna ti pamiliana. Umabot iti makabulan a nagbiahe iti taaw ti barko a naglugananna sakbay a nagtengda ti isla ti Hawaii.

Ket segun ken ni Domingo, adda sumagmamano a bagyo ti nasagangda iti katengngaan ti taaw bayat a naglayag ti barko a naglugananna. Ngem intangsitna ketdi a napigsa ti resistansiana gapu ta saanna man pulos napadasan ti nagsakit a kas kadagiti padana a sakada a nagbiahe.

Makaisem a linagip ni Domingo dagiti gagayyem a nakalugananna iti barko a kas kada Rico Agdeppa ken Herman, ti nagbalin a kabbalayna  ngem dina malagipen ti apeliedona.

Simmanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Honolulu ket kalpasanna, nagluas met la ti barko a nagturong iti Maui idi Agosto 15, 1931.

Nagtrabahoda a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S]. Nabayadanda ti $1.oo iti kada aldaw a panagtrabahoda.

Agbunag ken agbagkat kadagiti maputed a kayo ti unas ti trabaho ni Domingo iti HC & S. Agpasuyot pay iti erbisidio [herbicides].

Malagip pay ni Domingo ti Dios-ti-aluadna Felix Pontanilla [ama ti nagkonsehal iti Maui, Joe Pontanilla] ti kinasayaatna kadakuada ken maipannakkel a lider dagiti Filipino. "Ammonakay' nga ipateg, isakit ken tulongan," kuna ni Domingo.

Inlawlawag pay ni Domingo ti panagsaad ken situasionda iti kampo. Naragsak a saan ti biag a nakaibalayanda. Ti kampo ket adda iti asideg ti Haole Clubhouse, ken abay laeng ti kiskisan [mill] iti Kahului.

Kuna ni Domingo a maysa pay a karagsakan a paset ti biag iti kampo ket isu ti panagparti kadagiti tarakenda a dingnguen [ken paset metten ti linglingayda kalpasan ti trabaho]-- kas ti baboy, manok ken uray pay ti "pinugpogan" a kalding ken baka.

Awaganda iti pinugpogan, kayatna a sawen, mapuoran ti dingnguen babaen ti panagaramat iti torch kalpasan a madalusan ken maikkat ti dutdot ken lalaemna. "Naimas ti karne daytoy ta presko. Ti "kilawen" ti kaimasan," kunana.

Ti kilawen a kunada ket naiwa a karne ken no dadduma, adda bassit nayonna a taba ken malaokan ken matempla iti suka, natadtad a laya ken papait. Kaaduan a pagteng a maaramid ti kastoy ket no nalpasen ti trabaho ken pagdidinnawatan wenno pagbibingayanda met laeng ti karne ti dingnguen a maparti nga agindeg iti uneg ti kampo. Maaramid tunggal lawas.

Idi tawen 1962, nagdesision ni Domingo nga agbakasion iti Filipinas tapno mapan mangasawa.

Agtawen ni Domingo iti singkuenta iti dayta a tawen a panagawidna. Kalikagumanna ti mangilanding [ti sabali nga awag dagiti sakada ti mapan mangasawa].

Nagasat ketdi ni Domingo ta nasarakan dagiti kabagianna ti asawaenna iti Filipinas-- maysa a nalasbang ken ubing a balasang iti nagan a Teresita Ezcueta. Ket kas paset ti tradisiontayo nga ilokano, napan dimmanon ken nangas-asawa ni Domingo karaman ti partido ti lalakkian.

Iti laksid a damo pay laeng a nagkita da Domingo ken Teresita iti personal, makuna nga adda panagayatda iti tunggal maysa. Gapu ta maysa laeng a bulan ti naited a bakasion ni Domingo, inalistuanda nga inurnos ti panagkallaysada banag met a naawatan ni Teresita ti kalikagum ti lalaki.

Awan ngarud nagbalin a tubeng iti relasionda. Nataming ti kasar ket nagbalin a nangayed ti selebrasion a naangay iti Sinait, Ilocos Sur.

Kalpasan ti sumagmamano laeng nga aldaw, nagsubli ni Domingo iti Hawaii.

Idi tawen tawen 1966, simmaruno ni Teresita a nagpa-Hawaii tapno makidenna ken ni Domingo bilang asawa.

Tawen 1976 idi nagawid dagiti Ilustrisimo iti Filipinas tapno nanamenda ti ragsak ti biag a nagbannoganda. Nagretiro ngaminen ni Domingo iti HC & S a nagobraanna. Nagnaedda iti Manila iti dua a tawen. Nakapundarda iti bassit a negosio a pangalaanda ti inaldaw a pagbiagda, ngem daksanggasat ta sinerrek ida ti mannanakaw ti namindua daraas. Gapu ti daytoy a pasamak, nagdesisionda a nagsubli iti Hawaii idi 1978 ta ammoda a nataltalged met laeng ditoy a lugar.


Naparaburanda da Domingo ken Teresita iti dua nga annak a lalaki--
Ni Alvin, inaunaan. Nayanak idi Setiembre 15, 1968. Simrek a nagsoldado iti dua a tawen kalpasanna, nagtrabaho iti Dorvin Leis Company. Nayasawa ken ni Tessie. Naaddaanda iti uppat nga annak: da Tiara, Telvin, Tisha ken Trevlyn.

Ni Arnold ti buridek, nayanak idi Disiembre 1o, 1971. Napan met nagsoldado. Maysa a karpintero. Adda met bunga ti ayan-ayatda ken ni Ariana [girlfriend-na], ni Chato.

Kameng ni Domingo iti Sinaetanian Organization ken Veteran Organization. Magustoanna unay ti agay-ayam iti hanafuda [sakura cards], ken kaay-ayona a kaay-ayam dagiti appokona.

Nalatak ti nagan da Domingo ken Teresita gapu ti lako a prutas ken nateng. Di mabilang dagiti ka-Filipinoan a karaman dagiti sabali a puli ti mapan gumatang ti tagilakoda iti sango ti balayda. Pamiliar kadagiti lokal a Filipino dagiti produkto a mailako a kas ti sibuyas, bawang, laya, kamatis, tarong, okra, marunggay, nagduduma a klasena a prutas, kdpy.

Ti pannakapnek dagiti kustomer a gumatang iti mailako ti kalikaguman unay dagitoy nga agasawa. Iti inaldaw a makaam-ammo kadagiti pada a Filipino, makisarsarita kadakuada, no ania ti kaudian a damag iti Filipinas ti pasaray ken kaaduan a tiempo a pangibusan da Domingo ken Teresita ti oras kadagiti kustomerda.

"Kasta ti biag iti Hawaii," kuna ni Domingo. "Uray nagretirokan iti trabaho, masapul ti bagi ti naan-anay nga ehersisio. Dimo ipalubos nga agsalug ti salun-atmo malaksid no dimo kabaelan. Iti tawenko a nobenta singko, ha, agtrabahoak latta!" inggibusna.

.

.

.

.

.

DOMINGO ILUSTRISIMO: Maysa a Sakada, naglako ti prutas ken nateng iti tawenna a 95

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com