QUIRINO OBRERO PAET: Manipud Taleb Agingga iti Maui

[Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 2o, 1941

iti Christ the King Church, Paing Bantay, Ilocos Sur]

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Quirino a 1946 sakada ken karaman kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a napan nagtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiagda. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan ti barko a managan ti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti aniaman nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu ti problema iti salun-at.

Iti uneg ti kampo, marambakan ti Rizal Day idi. Naragsak ti pannakarambak daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay ti Rizal Day Queen idi babaen ti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng ti pasala a social dance iti Filipinas no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid dagiti lallaki. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay ti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center dagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas ti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu dagiti Filipino idi ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Nagtaraken ti pamilia Paet kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti agparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon a gastosen dagiti annakda iti eskuela, nagdalus

dagiti annakda kalpasan ti klase kadagiti classrooms, cafeteria,  banyo, ken dadduma pay iti uneg ti inaladan ti eskuela.

Kas nakairuaman a tradision ni Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, nagsapul iti trabaho tapno matulonganda ti nagannakda iti gastuen dagiti nabatbati pay a kakabsat nga agbasa iti kasta, amin nga annak da Quirino ken Lucia ket makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapanda iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan, pagdadnonan ken pakaangayan ti okasion. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak iti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipino nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak nga itugot idi no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya ti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami ti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a nagayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a napan nagtrabaho iti Hawaii idi 1946 ket dita ti nagrugianan ti pakasaritaanna a manipud Taleb agingga iti Maui.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

.

.

.

.

.

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb Agingga iti Maui

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

 

Richard Caldito, Sr.

MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."

Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti Maui a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg ti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.

Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.

Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.

Kalpasan a nagobra ti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar a kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy ti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.

Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.

Idi agtawenen ni Richard ti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong iti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan ti 11 a doliar iti kada bulan.

Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka ti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma ti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."

Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras tunggal aldaw ket maakawat daytoy ti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.

Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta iti tumunggal maysa kadagidi a panawen.

Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, ti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipino a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipino, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga-  iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."

Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.

Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Kalpasan a nagturpos, simrek iti Lahainaluna school.

Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu ti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.

Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas ti "hapai ko" [agawit/agbagkat kadagiti naputed ken nadagsen nga unas].

Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., a kas life insurance underwriter.

Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar ti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy a kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.

Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.

Idi 1956, nabotosan daytoy a kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna a kas ti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.

Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard a kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.

Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine a kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.

Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..

Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].

Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].

Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].

Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen ti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."

Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."

Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*

*Pimmusay metten ni Richard "Tata" Caldito, Sr.

.

.

.

FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

ANDREW ANDAYA, SR. A Hardworking Man, A Caring Provider

 

Taldiap: Salada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...

-----

THIS is the story of a hardworking man who was also a caring provider for his family and relatives.

Andrew Andaya was born in Dasay, Narvacan, Ilocos Sur on July 10, 1912. In 1926, at only 14, he came to Hawaii together with his uncle. They left Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur with hopes and dreams for a better life.

Even at that young age, Andrew was already mature and ready to work at Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC &S]. He was a very strong man. His first job was cutting sugar canes with sharp cane knives. He bundled them up and carried on his back. There were no machinary to do those jobs during those days. He was paid 75 cents a day. Then he became a dump truck driver, collecting the rubbish from the mill and the fields and dumped them in proper places. He held on this job until he retired, at 62, in 1974.

Andrew lived in Alabama Camp in Puunene, Maui. Alabama Camp was a very special place where many fun activities were held at the Filipino Clubhouse. There were social dances galore where young men went for fun. Rizal Day celebrations were also held there.

In November 1961, at age 49, Andrew decided to go back to the Philippines to find a wife. In Dasay, Narvacan, Ilocos Sur, he met a very beautiful yong lady, Perlita Valdez. There was no doubt in his mind that she should be the perfect wife for him. Andrew's brother was assigned to go to Perlita's parents to tell them of Andrew's intention to marry their daughter. Perlita's parents accpeted the proposal- the danon- without reservations. On December 14, 1961, Andrew and Perlita exchanged vows at Lucy's Chuurch in Narvacan town. A grand reception followed in Dasay, at Perlita's home.

Andrew came back to Hawaii soon after their wedding. Perlita followed him on March 19, 1962. They lived in Alabama Camp in Puunene for a few years then moved to Kahului in 1964 beacuse the Puunene Camps were about to phased out.

Perlita worked at the Maui Pine Cannery as a packer until 1968. In 1972, she worked at HC & S until her retirement in 1995. At HC & S, she took care of young cane plants, drove a tractor, served as control crew worker [controlled the conveyor for cane stalks for planting], and installed pipes for drip irrigation.

Andrew and Perlita have two caring children, Pauline and Andrew Jr. Pauline is married to Robert Tiu and works at Maui Federal Credit Union as Operations Manager. They have three children: Nathan, Brittany, and Jacob. Brittany is presently a student at Seattle University hoping to be a pharmacist. They also have a grand daughter, Kaila Faith.

Andrew Jr. is married to Baby  and works at HC & S. They have three childredn: Julia Sunshine, Chelsea, and Anson James.

Pauline Tiu had these heartwarming words to say about her Dad: "May Dad was a very hardworking and caring man. He always wanted the best for his children, better than that he ever had. He emphasized to us the importance f education and to make something out of ourselves. He was my baby sitter when I had my first baby, Nathan. He was a good husband to my Mom. He was a great cook. He can cook anything even the best pinapaitan- the fresh beef soup dish. I missed his cooking a lot. When my Mom came home from work, he was already done with the cooking for our dinner. I love my Dad. I was his pet. I miss him."

Andrew Sr., passed away on January 6, 1990.

Perlita became a naturalized US citizen on December 22, 1965. She and Andrew were instrumental in petitioning her parents, Federico and Francesca Valdez, her brothers Ernesto, David, Reynaldo, Alex, and Roger, her sister Mila Fontanilla, her sister-in-law, Narcisa Andaya, and her nephews, Henry, Oscar, Melchor, and Larry Andaya. Perlita even took a second job to help finance their expenses in coming to Hawaii.

Perlita's advice to her contemporaries is to travel whenever possible, exercise, and just enjoy life.

Her advice to the youth is to study hard and no to forget to attend church services.

Perlita keeps herself busy by babysitting  her great grandchildren and raising beautiful flowering plants such as euphorbias and orchids. She belongs to the Christ the King Church Choir and Maui Basic Christian Community.

In 1996, Perlita remarried a very nice, kind, and loving man, Ireneo Casino. They both enjoy going on cruises, trips, and taking care of their great grand children and their beautiful plants. *

ANDREW ANDAYA, SR.

A Hardworking Man, A Caring Provider

*Sakada Corner

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

MARIANO BULOSAN GUERERRO Following His Father's Footsteps...

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno Madanon ti Hawaii...

MARIANO Guererro came to Hawaii in 1946 together with his brother, Joe Guererro, to join their father, Nemesio Guererro who came in the 1920s. They came on aboard the S.S. Maunawili.

Born on October 1, 1923 from Cadaratan, Bacarra, Ilocos Norte, he followed his father's footsteps to find a better life.

As soon as Mariano landed on Maui, he worked at Hawaiian Commercial & Sugar Company doing variety of jobs. He worked first at the Puunene Mill, helped in surveying the fields, did carpentry jobs, and lastly, drove the planting machine. He retired from his work in 1985.

Mariano and his brother lived with their father Nemesio in Spanish B in Puunene where they had happy memories. There were social events every weekend at the Filipino Clubhouse. Spanish B was a place where everyone knew everybody and cared for each other. Many sakadas like Mariano were able to plant vegetables in the fields by the ditches. They shared those vegetables with everyone. Today, none of these are in existence because of liabilities.

In 1954, Mariano decided to go back to the Philippines to find a wife. Although he had several penpals, none of them attracted his attention. There was one special girl though that he met; it was love at first sight. That attractive young lady was Leonora Cuaresma who was just finishing up her high school education at the Bacarra Provincial High School at that time. They met at her aunt's store after one school day. After that meeting, he courted her, Ilokano-style.

One day, Mariano went unannounced to Leonoras's home to meet her parents and told them his intention of marrying their daughter. Leonora was ver surprised to see him there. Before leaving, he asked Leonora a favor, to mail a letter for him for someone when she would go to the post office. Leonora accepted the letter not knowing it was addressed to her. He had left when she realized this. The letter was a marriage proposal. Leonora and her parents accepted Mariano's proposal. They were married on March 1954 in Pasuquin, Ilcos Norte.

Mariano came back to Hawaii right after their wedding. Leonora followed him in November 1954. Both lived with Nemesio for 5 years. They were blessed with six children who had big dreams.

The oldest is Imelda, a teacher and dental hygienist in Alabama. She is married to Jerry Barron. They have two children, Jeremy and Nathan.

Their second child is Jerry. He worked for the State of Hawaii and lives in Honolulu.

Edna is their third child. She is a scretary with Mason Union. She married to Roy Abe. They have three children: Chelsey, Courtney, and Casey.

Their fourth child is Nelly. She works for Delta Airlines in Los Angeles.

Henry, a civil engineer, is their fifth child. He lives in Honolulu.

And their youngest child is Tracy. She's a registered nurse and works at the Veterans Clinic on Maui. She is married to Garry Aplanalp. They have three children: Cole, Tristan, and Sierra.

Imelda Barron shared these heartwarming memories about theor Dad: "Dad was a good provider and a good fisherman. To give Mom a break from us kids, he would take us to the beach to play, swim, and collect seashells while he goes and spear fishing for eels, octopus and fishes for our dinner. He was a loving a caring Dad. He hardly got upset but he was great disciplinarian to us kids. He was dependable when he got involved with the Filipino Community activities. He was fascinated with outer space and very often looked up at the stars at night. He was a simple man who loved his family very much. " Mariano passed away on April 28, 2001.

Mariano and Leonora were active members of the KFCA [Kahului Filipino Community Asociation]. In fact, Mariano was chosen as an outstanding member of the association.

Leonora, besides being a good and busy mother, also worked in the old Noda Supermarket, Ikeda's Store, and Homemaid Bakery. In 1980s, she even worked at KNUI with the late Mr. Eddie Sales in his Variety Show.

Leonora's advice to young people: "Go to school for a good education because education helps you in getting a better paying job. Respect your parents and older folks."

Her advice to her contemporaries: "Don't despise anybody. Look at yourself first before talking about other people. Don's neglect youself. Pamper and treat yourself well."

MARIANO BULOSAN GUERERRO

Following His Father's Footsteps

*Sakada Corner, July 2o1o Issue

wwwammuempaydaytoysakada.blogspot.com

wwwfilamobserverarticles.blogspot.com

Pedro Pacubas: Manipud Filipinas agingga iti Puunene

Manipud Filipinas agingga iti Puunene:
[Ti Pakasaritaan ni Pedro Pacubas]


Ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAYANAK iti Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Enero 7, 1924 ni Pedro Pacubas. Napan ni Pedro iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ti Puunene, Maui. 

Kas met la kadagiti sabsabali a lallaki a naawis a napan nagtrabaho, maymaysa ti rason no apay nga inawatda ti trabaho a naidiaya kadakuada: tapno maitag-ay ti kinarigat ti biag. 

Naglugan dagitoy a lallaki iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Apaman a nakasangpet ni Pedro iti Maui, nagtrabaho a dagus iti Hawaiian Commercial & Sugar, Company [HC & S]. Naibalay daytoy ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti plantasion, iti kampo McGerrow, Puunene a masarakan iti kasumbangir ti kiskisan ti Puunene. Nagtrabaho a kas irrigator agingga a nagretiro iti serbisio idi 1989 iti tawen a 65.

Ngem saan a nagpatingga dita ti kinasaldet nga agtrabaho ni Pedro, nagtultuloy latta a nagtrabaho uray day-off na. Nagpart-time pay kas karpintero a kaduana met la dagiti papagayamna kas kada Amador Tabon, Dionicio Tabangcura ken ti Dios-ti-aluadna Silvestre Peros.

Idi tawen 1950, nagawid ni Pedro iti Filipinas tapno mapan agsapul iti asawaenna. Adda dua a babbai a kursunada ken pagpilianna nga asawaen. Ngem daksanggasat ta awan kadakuada ti nangayat kenkuana. Gapu iti dayta, saan a naupay ni Pedro. Naam-ammona ti maysa a nakapimpintas a balasang nga agnagan iti Gregoria Lopez nga agnaed iti Bantay, iti ili a nakayanakanna.

No adda idi pakaawisan ti balasang a pasala iti lugarda, adda latta ti kabsatna a lalaki ken ti anti daytoy a mangbaybayabay kenkuana. 

"Chaperone-na," linagip ni Pedro.

"No awisennak idi nga isala ni Pedro, makilumba kadagiti padana a lallaki nga agturong kaniak. Apagrugi pay la ti sonata a maipatokar, taray pugiit ni Pedro nga umay kaniak," makakatawa ni Gregoria a nanglagip ti napalabas.

Kuna ni Gregoria nga istrikto daydi lolona. Inakona nga adu idi ti nagarem kenkuana ngem awan uray maysa ti inawatna. Saanna a napadasan ti naki-boyfriend. Sa maysa pay, nairanrana a nayasawa ti kasinsinna iti kabsat ni Pedro. Gapuna a dakkel a koneksion daytoy iti panaginnasideg ti rikna da Pedro ken Gregoria.

Idi masierto dagitoy dua ti pudno a mariknada, mismo ti nagannak ni Pedro ti napan dimmawat iti pammalubos dagiti nagannak ti balasang ken ti lolona tapno ibanagna ni Gregoria. 

Napatgan ti kiddaw. Nagkallaysa da Pedro ken Gregoria idi Agosto 16, 1950.

Idi nagkallaysa da Pedro ken Gregoria, Agosto 16, 1950

Immabot iti siam a bulan ti bakasion ni Pedro iti Filipinas. Nagduadua ketdi no agsubli pay iti Hawaii. Ngem idi maabisigna a masapul nga agsubli, nagsubli a dagus tapno agurnong ti adu pay a kuarta para iti masakbayan ti bangonenna a pamilia. Nayanak ti umuna nga anakna, ni Roy, idi 1951.

Di nagbayag, simmaruno ni Gregoria a nagpa-Hawaii idi 1960. Nagnaed da Pedro ken Gregoria iti McGerrow Camp iti tallo a bulan sada immakar iti 6th Increment, iti asideg ti Lihikai School. Nagindegda ditoy iti sangapulo a tawen agingga idi 1970 idi immakarda manen iti baro a nagyananda, iti 11th Increment.

Iti dayta met la a tiempo, nagsapata ni Gregoria a kas makipagili iti Estados Unidos. Binaliwanna ti naganna iti "Georget." Ngem daksanggasat ta pimmusay ni Pedro idi Hunio 7, 2007.

Ti Bunga ti Ayan-ayat da Pedro ken Gregoria
Ni Roy, inaunaan, pimmusay metten.

Maikadua ni Roland, nayasawa ken ni Maricar. Adda anakda a babai, ni Tara Ann. Nagtrabaho ni Roland iti Kalima O Maui ken isu ti mangimatmaton ti bukodna a negosio, ti Peebles and Rocks.

Ni Stella Pagatpatan ti maikatlo ken addaan iti anak a babai. Nagtrabaho ni Stella iti Four Seasons Hotel.

Paggaayat idi da Pedro ken Gregoria ti agbaniaga iti sabali a lugar a kaduada dagiti appokoda. Napanan metten dagitoy nga agkaingungot ti Switzerland, Italia, Filipinas, California ken Las Vegas.

Kaay-ayo unay ni Pedro ti mapan agbuya ti pallot, wenno ti biangan. Agpada dagitioy nga agasawa nga aktibo a miembro ti Kahului Filipino Community Association.

Balakad ni Gregoria kadagiti agtutubo: "Agbalin a naimbag, mapan agbasa ken pilien dagiti nasayaat a gayyem." Kunana met kadagiti kapatadana: "Agbalin a nasayaat kadagiti gagayyem, diyo luklokoen ida."

Kuna da Roland, Stella, Cheyna ken Tara Ann: "Nasayaat a tao ni Tatang. Nasaldet. Ket uray pay naunget no dadduma, napakumbabanto latta. Managayat, manangipateg ken naasi."

Da Pedro ken Gregoria Pacubas

Ni Pedro ti instrumento iti pannakapetision ti kabsatna, ni Elias; ti kayongna, ni Victorino Lopez ken ti kaanakan a lalaki daytoy, ni Fidel Lopez.

BARTOLOME SABLAS: Sakada

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan dagiti nagkauna a sakada iti Hawaii]

BARTOLOME SABLAS: Sakada
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Dimo panunoten ti maisubad kenka ta saan a maymaysa ti aldaw- tulongandakanto met. Apitem ti aniaman nga imulam..."

NAKAAY-AYAT iti panagistoria ni Bartolome Sablas, Sakada. Nayanak ni Bartolome Sablas idiay Bohol, pagilian a Filipinas, idi Agosto 24, 1908.

Idi agtutubo pay ni Bartolome, paggaayatna ti nangpadas iti kabaelanna nga agbiahe. Daytoy ti rason no apay a ginundawayanna ti opurtunidad a napan iti America a naglugan iti barko nga S.S. President Taft idi 1930.

Orihinal koma a nagturong ni Bartolome iti California, ngem idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, naam-ammona ti maysa nga agtutubo a lalaki a nagbuteng nga agdissaag iti barko a naglugananda a mapan koma iti Maui nga agmaymaysa. Manangngaasi a puso, daytoy ti rason no apay a nagboluntario ni Bartolome a tinulonganna daytoy nga agtutubo, ket babaen iti pammatalgedna kenkuana [ti agtutubo], nagkuyogda ngarud a nagturong iti Puunene, Maui, a no sadino a ditoy ti pagnaedan dagiti dadakkel ti nasao nga agtutubo.

Ket iti Puunene, nagpirma iti kontrata ni Bartolome tapno agtrabaho iti kaunasan ti HC $ S a kas "hapai ko" wenno agbagkat/agbunag kadagiti naputed nga unas. Nabayadan ni Bartolome iti $1.00 iti tunggal akdaw.

"Urayak la makasangit. Nagtrabahoak iti dose nga oras manipud alas sais iti bigat agingga iti alas sais iti malem. Natuok daytoy a trabaho. Kayatko pay idin ti agawid idiay Filipinas," insennaay ni Bartolome a nanglagip iti daytoy a kapadasanna iti trabaho. Ket iti naminsan, nagsakit. Ipagarupna idin no matay daytoy.

Nagnaed ni Bartolome iti Camp 8, masarakan daytoy a kampo iti katengngaan ti kaunasan nga asideg ti Pukalani iti agdama. Adda idi babai a Native Hawaiian nga addaan iti 13 nga annak- 6 a lallaki ken 7 a babbai. Kayat daytoy a babai a hawayana nga iyasawa dagiti annakna a babbai kadagiti lallaki a Filipino iti kampo. Impudno daytoy a hawayana a kayat ken magusgustoanna dagiti Filipino a lallaki. Maysa ditoy ni Bartolome a rinaem ti hawayana gapu ta makaay-ayo, naasi ken guapo.

Iti sabali a bangir, kayatna ti inaunaan nga anak a babai ti hawayana, ngem daksanggasat ta addan agtagikua iti pusona- saan a dagiti makuna nga ordinario a lallaki no di ketdi iti biag a narelihioso. Naammuan ni Bartolome a simrek pay iti kombento daytoy a babai a pagduyosanna. Ngem saan a napukaw ti namnamamana- nangruna ti idiktikta ti pusona. Nupay kasta, naragsakan ketdi ni Bartolome iti daytoy a babai ta pinilina ti nagbalin a relihiosa. Wen, debosionada.

Ngem saan a nagpaudi ni Bartolome, dina sinayang ti naited a gundawaynna. Adda pay nabati nga innem a napipintas a babbalasang ti nasao a hawayana a mabalinna pay a pagpilian. 

Idi 1937, naam-ammo ni Bartolome iti personal ti maikadua a balasang ti hawayana nga agnagan iti Elizabeth Kaeu Kamaka. Naginnasideg ti rikna agingga a nagkinnaawatanda. Nagkallaysa da Bartolome ken Elizabeth idi Enero 15, 1938 iti Holy Rosary Church ti Paia. Kalpasan ti kasar, nagindeg dagiti agasawa iti Paia iti apagbiit laeng a panawen sada immakar iti Kahana Camp, nga isu ti lugar ti Kahana Shopping Center iti Lahaina ti agdama. Nagnaedda sadiay iti 14 a tawen, kalpasanna, immakarda iti Honokawai's Puka Camp. Ditoy a dimmakkel dagiti sangapulo nga annakda.

Kas maysa nga adventurer, immakar ni Bartolome iti sabali a pagtrabahoan iti Honolua, iti Baldwin Packers, a maawagan ita iti Maui Land and Pineapple Company. Agukis iti kudil ti bunga ti mangga ken agmula iti sandia. Nagtrabaho pay iti Pioneer Mill kas irrigator ken napan pay idiay Lanai a nagtrabaho.

Nakipaset pay ni Bartolome iti kontrata dagiti trabahador a maawagan iti "kumpang." Naited kenkuana ti maysa a lote ti kaunasan tapno mulaanna iti unas agingga a mabalin a maani. Kastoy a kanayon ti inaramidna agingga a dimmakkel ti naawatna. Inawagan pay ketdin ni Bartolome daytoy iti "Kumpang Dollars."

Aktibo idi ni Bartolome a kas maysa nga ahente ti ILWU Union Bargaining ken Union Steward. Nagatendar kadagiti taripnongng ken kombension. Inaramidna met amin a pamuspusan tapno maitawaranna dagiti kapatadana a trabahador para iti umno a bayadanda iti unyon ken agpaay a para iti benepisio nga awatenda. Timultulong pay a nagorganisa iti Labor Day picnics ken karaman pay kadagiti paay-ayam a kas iti baseball. Paggaayat pay ni Barolome ti makipallot a pangibusanna ti orasna no awan trabahona.

Linagip ni Bartolome nga iti naminsan, tiniliw daytoy ti polis. Kuna ti polis nga adu unay ti nakalapanna a lames para iti pamiliana ket masapul nga agmulta iti $25.00. Nagkedked ni Bartolome a nagbayad a ti rasonna, no agbayad ti multana, saanto a makapagkalap iti dayta a lugar a nakatiliwanna. Sabali pay ti adu unay a limu [seeweeds] a nakatiliwanna. 

Kuna ti balasang ni Bartolome, ni Mary, nasidap ti panagpampanunot ni tatangna. Segun ken Mary, nalaing iti matematika ni Bartolome nupay umuna a tukad laeng ti edukasion ti nalpasna. Iti palawag ni Mary, mismo a ni tatangna ti nangisuro kenkuana iti multiplication table ken uray pay iti estimasion ti "heights" ken "weights."

"Makuna nga apagisu unay ti estimasionna," impannakkel ni Mary.

Kaay-ayo ni Bartolome ti agbuya iti game shows, baseball games iti telebision ken agbasa iti pagiwarnank. Maysa a bisayano ni Bartolome, ngem ammona ti agsao iti Ilocano ken Tagalog. Segun kenkuana, kasapulan dagitoy a pagsasao iti pannakisarita kadagiti kameng ti unyon no adda labor negotiations.

Balakad ni Bartolome kadagiti agtutubo: "No nasayaat ken respetarem dagiti dagiti tattao, agbalinda met a nasayaat ket respetarendaka. Tumulong iti pada a tao. Dimo panunoten ti maisubad kenka ta saan a maymaysa ti aldaw- tulongandakanto met. Apitem ti aniaman nga imulam."

Para kadagiti kapatadana ken natataengan kunana: "Ipateg ti pamiliam. Ayatem nga agpapada dagiti annakmo, awan koma idumdumam. Amin dagiti nasayaat a banag a nasursurom bayat iti panagbiag, ipatawidmo daytoy kadagiti annakmo. Denggendakanto dagiti annakmo no ammoda la ketdi a husto ti ibagam."