RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

[Kaabay ni Ricardo Casio ti winning machine
iti panagay-ayamna idiay Las Vegas]

[Rebecca Saldua, Ermelita Casio, Ricardo Casio, ken Eric.
Naala ti ladawan iti panagkasangay ni Ricardo.]

AM-AMMO ni Ricardo Casio a kas "Cardo" kadagiti gagayyem ken am-ammona. Manipud Narvacan, Ilocos Sur, a nakayanakanna, nagturong iti Hawaii idi 1946.

Kadua ni Ricardo dagiti ginasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii, a maymaysa laeng ti gagemda amin: "sapulen ti naranraniag a masakbayan ken gasat iti isla ti paraiso." Ta narigat ken awan ti natalged a pagtrabahuan idi a tiempo. Sa maysa pay, lepleppas ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Nayanak ni Ricardo idi Enero 28, 1924 iti nalengleng a barrio ti Parparia, ili ti Narvacan.

Ammo ni Ricardo no kasano ti rigat ti panagbiag, ta napasaran ken namulagatanna daytoy manipud kinaubingna. Ket gapu ti daytoy, no mabalbalin, dina kayat a mapadasan ti rigat a linak-am dagiti nagannakna. 

Agtawen laeng ni Ricardo iti 22 idi madesisionanna ti mapan iti Hawaii. Naawat a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili babaen iti bileg ti petision ti Dios-ti-aluadna Jose Cabanayan. Ket apaman a nakasanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Kahului, Maui, dagus nga inlugan ida dagiti personnel ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC &S] iti trak karaman dagiti dadduma pay a lallaki a pakaibilangan da Alejandro Cambe ken Pedro Cabudol tapno maitulodda iti kampo a pakaibalayanda, iti Camp 13. Masarakan daytoy a kampo iti nagbaetan ti Puunene ken Kihei, ngem nagbalin itan a kataltalonan ken pagmulaan ti unas.

Maysa a pagwadan a plantation camp ti Kampo Trese. Naulimek a lugar. Napalawlawan daytoy iti kaunasan. Saan pay nga aspaltado wenno sementado dagiti kalsada a kumamang iti kampo idi. Sa maysa, kabatoan ken tapoktapok ti pagnaan. Adda met pampubliko a banio ken kasilias. Ngem idi mapaseraan ti kampo idi tartaraudi ti tawen 1950s, immakar ni Ricardo iti sabali a kampo, iti Alabama Camp nga asideg iti kiskisan ti Puunene.

Iti uneg ti nasao a kampo, naragsak dagiti lallaki nga agindeg ditoy nupay nagtitiponan ti sabali a puli ta adu dagiti aktibidad a maang-angay kas paset metten ti pagliwliwaanda. Kas koma iti Rizal Day Celebrations ken punsionan. Wenno paboda, birthday ken buniag. Amin dagitoy a pasken ket nalatak idin iti kampo. Ngem kas iti Kampo Trese, napaserraan ti Alabama Camp idi 1963. Immakar manen ni Ricardo iti Kahului, iti Naholo Circle.

Pagpiaanna ken ni Ricardo, trabahuenna ti aniaman nga idiaya ti HC &S kenkuana. Kas koma ti panaglammua, pasuyotanna iti pestisidio dagiti ruot ken uray pay iti panangimaniher ti irigasion. Nagbayag dita a trabaho agingga a nagretiro idi 1986. 

Kuna ni Ricardo nga adu a rigatna iti trabaho, ngem inan-anusanna. Agawat laeng iti 50 sentimo kada oras a panagtrabahona nga agmalmalem. No dadduma, aglabes pay iti walo nga oras, wenno ti naituding nga oras a panagplanto iti trabaho. Inan-anusanna ketdi. Pinampanunotna ti masakbayan ti pamiliana. Ngem sakbay ti panagretirona, napadasanna pay laeng ti nagawat iti 7 a doliar iti kada oras a panagtrabahona iti kataltalonan.

Taldiap iti Ina a Daga a Naggapuan

Iti Filipinas kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Ricardo iti Philippine Army babaen ti mandar ken panangiturong ti gobierno iti Estados Unidos.

Immuna a nayasawa ken ni dati ken Dios-ti-aluadna Veronica Acoba. Awan ti anakda, ngem nagadaptarda iti tallo nga ubbing: Nagnaed ni Richard idiay South Carolina ken nayasawa ken ni Karen. Lima ti annakda a lallaki.

Dagiti dua pay a naadaptar nga ubbing isu da: Valerie, adda iti Nevada ken nayasawa ken Jeff Farley; ken ti maysa isu ni Robert, adda iti Maui. Ni Imelda ti kasimpungalanna, ken addaanda iti uppat nga annak.

Iti maikadua a gundaway, nagasawa manen ni Ricardo. Ni Ermelita "Mely" Elevena ti pili ti puso ni Ricardo. Ket segun ken ni Ricardo, managayat ken manangipateg ni Mely. Tubo iti Tayum, Abra, ni Mely ken nagam-ammoda laeng ken ni Ricardo babaen ti penpal.

Linagip ni Ricardo a nayam-ammo laeng kenkuana ni Ermelita babaen ti maysa a nasinged a gayyemna, ni Eusebia Cabudol. Nagkasar dagti dua iti Manila idi Marso 3, 1980. Ket kalpasan iti nakurang a walo a bulan, idi Nobiembre, simmaruno ni Ermelita iti Hawaii. Naparaburan dagitoy nga agasawa iti maysa a nalungpo nga anak a lalaki, ni Eric.

Nagtrabaho ni Eric iti Maui Hansen Distributor. Balligi met a negosiante ni Mely. Nalatak dagiti creative craft ken goods a lako ni Mely kadagiti Carft Fairs ken kadagiti lokal a pagtagilakuan ken merchandize iti Maui.

Maysa nga avid fan reader iti Bannawag ni Ricardo. Paggugustona a buyaen dagiti paboritona a pabuya ken telenovela iti Filipino channels malaksid ti kanayon a panagbiahena nga agturong iti Las vegas tapno agliwliwa.

Kuna ni Ricardo kadagiti kapatadana: "Agragsak, nanamen ti bunga ti rigat nangruna no nagretirokan. Sansanen ti agwatwat, agkararag para iti nasaysayaat a salun-at."

Binalakadanna dagiti agtutubo: "Denggen dagiti nagannakyo. Ipangag ti pammagbagada. Saan koma nga ipalubos a payagos ti panunot kadagiti madi nga aramid ti dadduma nga agtutubo. Agbasa. Agbalin a manakman."

Da met la Ricardo ken Ermelita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti kakabsat ken pampamiliada tapno makaadakda ken padasen ti biag a maited ti Hawaii kadakuada.

Dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai: Ignacio Casio [pimmusayen], Librado Casio, Artemio Casio, Juanita Casio [agnaeden iti Filipinas], Revelina Casio, ken Petra Casio [pimmusayen].

.

.

.

.

.

RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion

 

[Nabulod ti ladawan a naaramat. Maysa a buya

ti bunggoy dagiti Filipino sakada iti Hawaii]

"Para kadagiti agtutubo kunada: "Mapan agbasa ket awatenda koma ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian iti trabaho a serkan a saan lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

---

ITI tawenna a kinse, no ar-arigen, nalupoy pay la iti bagi ken panunot a mangsaranget kadagiti pannubok ti biag. Ngem para ti daytoy a bumarito, namuli a natenneb a nakidagsanggasat ta malaksid a napadasanna dagitoy a pannubok, naekspiriensana pay no kasano ti rigat ti trabahona a kas laborer iti O'okala Sugar Plantation ti Hilo, Hawaii.

Nayanak daytoy sakada Anacleto Costello iti Dinalawan, Narvacan, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Oktubre 15, 1912. Simmangpet ni Costello iti Hilo, Hawaii idi 1927. Inesponsoran ti O'okala Sugar Plantation ti ipapanna iti Hawaii.

Ket kas met la ti rason dagiti lallaki nga imun-una ngem isuna a napan iti Hawaii, nagdesision ni Anacleto tapno birokenna ti napimpintas a gasat, masakbayan ken nalanglangto a biag- agurnong ti kuarta ken kasta metten a kayatna ti agadbentiur. 

Saan a nagbayag ni Costello iti O'okala Sugar Plantation gapu ti nabileg nga impluensia ken karit dagiti kabagianna nga umallatiw iti Maui. Ket gapu ti dayta, nakitipon ngarud ni Costello kadakuada iti Maui.

Apaman a nakasangpet iti Maui, naupaan ni Costello nga agtrabaho iti Maui Pine Plantation ken matangdanan ti $2.00 iti tunggal aldaw a panagtrabahona a kas water boy-- reponsibilidadna nga iwaras ti danum nga inumen dagiti trabahador bayat ti panagtrabaho. Dina inkankano no aniaman ti trabahona a kas ti kina-water boy. 

Sabali pay ti nastrekna a trabahona- ti mangikarton kadagiti pinya a mapuros ken nagmaneho pay iti trak agingga a nagretiro ti trabaho idi 1974.


Taldiap
Idi tawen 1939, nagawid ni Anacleto idiay Filipinas tapno mangikallaysa [wenno mangilanding a kas pagsasao dagiti nagkauna a sakada]. Nayasawa ngarud ken ni Dios-ti-aluadna nga Eusebia Viloria. Dua ti nagbalin nga annakda, maysa a lalaki ken maysa a babai. Saan a nagsubli iti Hawaii agingga idi 1946 ta nagpirma daytoy nga agsubli a nairaman kadagiti 6,000 a lallaki a naayaban nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan. Nagrubbuat dagitoy a sakada manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a naglugan ti barko nga S.S. Maunawili.

Simmanglad ti barko a nagluganda iti pantalan ti Kahului kalpasan a naidissaag ti sumagmamano a lallaki iti Big Island, Hawaii.

Malagip pay ni Anacleto ti sumagmamano a lallaki a kinalugananna iti barko isu da: ti Dios-ti-aludana Silvestre Novida ken Silvestre Peros, Sr.; ken Elpidio Cabalo, Melecio Cabadol, Pepito Ragasa, Sinon Odocayen ken Alfredo Viloria.

Kaaduan kadagitoy a lallaki ti naibalay iti Haleakala camp a masarakan iti Pukalani ken Makawao. Iti agdama, nagbalinen a nalatak a subdibision ti dati nga Haleakala camp. Kaaduan kadagiti nagindeg iti nasao a subdibision ket empleado ti Maui Land and Pine wenno dagiti dati a trabahador ti nasao a kompania.

Iti Haleakala camp, marambakan ti Rizal Day iti tunggal bulan ti Disiembre 30. Karaman iti parambak ti sala, ay-ayam ken pallot [chicken fight]. Adda met volleyball tournaments. 

Segun ken ni Anacleto, mapanda pay dumayo idiay Kaua'i tapno makisalip iti volleyball. Maimbitaran dagitoy a lallaki kadagiti punsionan ken dadduma a pasken iti paset ti Maui. 

"Daytoy ti gapuna a manmano dagiti aldaw a makitadakam' dagiti gagayyemi," inlawlawagna ni Anacleto.

Idi 1962, naipan dagiti lallaki ti Haleakala camp iti sabali a kampo. Kaaduan kadagitoy ti napan idiay Haliimaile village. Sabali laeng dagiti nagpetision dagiti bukodda a pamilia tapno tumipon kadakuada iti Hawaii. Napan dagiti dadduma a lallaki iti Korean camp, maysa a kampo nga asideg ti Maui Pine work station, sakbay ti Haliimaile village.

Idi 1963, naglaok ti liday ken ragsak a narikna ni Anacleto. Nagawid ni Anacleto iti dayta a tawen idiay Filipinas tapno agatendar ti pannakaipumpon ti lalaki nga anakna ken ni Eusebia. Iti dayta met la a tawen, iti punsionan ti maysa kadagiti kabagianna, iti umuna a gundaway, nasaripatpatanna ti natayag ken nalasbang a babai iti nagan a Nena De Guzman, tubo iti Santa Ignacia, Tarlac. Inako ni Anacleto nga "love at first sight" daytoy kenkuana. Saanna a naammuan ti pudno a kinatao ken dina napasiar ni Nena ta nakurang ti panawenna kadaydi a tiempo gapu ta nagsublin iti Hawaii.

 
Nagsurat ngarud ni Anacleto ken ni Nena a nangisingasing ti panangikallaysana kenkuana. Kinapudnona, naiturong ti surat ni Anacleto a marriage proposal iti ama ni Nena a mangdawat ti pammalubosna nga ikallaysana ti balasangna. Naragsakan ni Nena iti pammalubos ti ama daytoy ket inawatna ti marriage proposal ni Anacleto. 

Idi Mayo 1967, nagsubli ni Anacleto idiay Filipinas tapno ikallaysana ni Nena. Idi Nobiembre 14, 1967, simmangpet ni Nena iti Hawaii tapno makitipon ken ni Anacleto. Adu ti talento ni Nena, maysa ditoy ti panagdait.

Oktubre 17, 1968, naipasngay ti lalaki nga anakda, ni Ernelito Costello. Nagturpos ni Ernelito iti University of Pacific, Stockton, California, iti kina-Business Adminstration. Nagtrabaho iti Insulet Medical Devices ken isu ti napusgan nga akinsakup iti pannakaimaniher ti sibubukel nga akin-laud a paset ti Estados Unidos. Nayasawa ni Ernelito ken ni dati a Laurie Leibmann. Dua ti annakda, ni Kyle ken Maile. Agdama nga agnaedda idiay Danville, California.

Daytoy man ti balakad da Anacleto ken Nena kadagiti nataengan: "Agwatwat iti inaldaw ken taripatoen ti bukod a bagi." 

Para kadagiti agtutubo kunada: "Mapan agbasa ket awatenda ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian ti trabaho a serkan a saan lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

Napigsa ni Anacleto iti pisikal a bagi ken nasidap ti panagpampanunotna. Nagindeg dagitoy nga agkaingungot iti Haliimaile, Maui. Ket bilang maysa kadagiti sakada, kaaduan a nangibusan ni Anacleto ti panawenna manipud 80s, 90s, ken 00s ket iti lugar nga Haliimaile. 

Dagiti Sakada a nakadkadua ni Anacleto iti Haliimaile ket isu da: Pedro Soriano, Guillermo Barut, Ricardo Tadeo, Silberio Yoro, Felix Bumanglag, Ricardo Yadao, Julian Palpallatoc, Felix Arafiles, Maximo Cabania ken Elpidio Cabalo.*
.
.
.
.
.
.
ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion
Rudy Ram. Rumbaoa
[www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com]

ANDREW ANDAYA, SR. A Hardworking Man, A Caring Provider

 

Taldiap: Salada, Nagpuonan ti Filipino Nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii...

-----

THIS is the story of a hardworking man who was also a caring provider for his family and relatives.

Andrew Andaya was born in Dasay, Narvacan, Ilocos Sur on July 10, 1912. In 1926, at only 14, he came to Hawaii together with his uncle. They left Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur with hopes and dreams for a better life.

Even at that young age, Andrew was already mature and ready to work at Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC &S]. He was a very strong man. His first job was cutting sugar canes with sharp cane knives. He bundled them up and carried on his back. There were no machinary to do those jobs during those days. He was paid 75 cents a day. Then he became a dump truck driver, collecting the rubbish from the mill and the fields and dumped them in proper places. He held on this job until he retired, at 62, in 1974.

Andrew lived in Alabama Camp in Puunene, Maui. Alabama Camp was a very special place where many fun activities were held at the Filipino Clubhouse. There were social dances galore where young men went for fun. Rizal Day celebrations were also held there.

In November 1961, at age 49, Andrew decided to go back to the Philippines to find a wife. In Dasay, Narvacan, Ilocos Sur, he met a very beautiful yong lady, Perlita Valdez. There was no doubt in his mind that she should be the perfect wife for him. Andrew's brother was assigned to go to Perlita's parents to tell them of Andrew's intention to marry their daughter. Perlita's parents accpeted the proposal- the danon- without reservations. On December 14, 1961, Andrew and Perlita exchanged vows at Lucy's Chuurch in Narvacan town. A grand reception followed in Dasay, at Perlita's home.

Andrew came back to Hawaii soon after their wedding. Perlita followed him on March 19, 1962. They lived in Alabama Camp in Puunene for a few years then moved to Kahului in 1964 beacuse the Puunene Camps were about to phased out.

Perlita worked at the Maui Pine Cannery as a packer until 1968. In 1972, she worked at HC & S until her retirement in 1995. At HC & S, she took care of young cane plants, drove a tractor, served as control crew worker [controlled the conveyor for cane stalks for planting], and installed pipes for drip irrigation.

Andrew and Perlita have two caring children, Pauline and Andrew Jr. Pauline is married to Robert Tiu and works at Maui Federal Credit Union as Operations Manager. They have three children: Nathan, Brittany, and Jacob. Brittany is presently a student at Seattle University hoping to be a pharmacist. They also have a grand daughter, Kaila Faith.

Andrew Jr. is married to Baby  and works at HC & S. They have three childredn: Julia Sunshine, Chelsea, and Anson James.

Pauline Tiu had these heartwarming words to say about her Dad: "May Dad was a very hardworking and caring man. He always wanted the best for his children, better than that he ever had. He emphasized to us the importance f education and to make something out of ourselves. He was my baby sitter when I had my first baby, Nathan. He was a good husband to my Mom. He was a great cook. He can cook anything even the best pinapaitan- the fresh beef soup dish. I missed his cooking a lot. When my Mom came home from work, he was already done with the cooking for our dinner. I love my Dad. I was his pet. I miss him."

Andrew Sr., passed away on January 6, 1990.

Perlita became a naturalized US citizen on December 22, 1965. She and Andrew were instrumental in petitioning her parents, Federico and Francesca Valdez, her brothers Ernesto, David, Reynaldo, Alex, and Roger, her sister Mila Fontanilla, her sister-in-law, Narcisa Andaya, and her nephews, Henry, Oscar, Melchor, and Larry Andaya. Perlita even took a second job to help finance their expenses in coming to Hawaii.

Perlita's advice to her contemporaries is to travel whenever possible, exercise, and just enjoy life.

Her advice to the youth is to study hard and no to forget to attend church services.

Perlita keeps herself busy by babysitting  her great grandchildren and raising beautiful flowering plants such as euphorbias and orchids. She belongs to the Christ the King Church Choir and Maui Basic Christian Community.

In 1996, Perlita remarried a very nice, kind, and loving man, Ireneo Casino. They both enjoy going on cruises, trips, and taking care of their great grand children and their beautiful plants. *

ANDREW ANDAYA, SR.

A Hardworking Man, A Caring Provider

*Sakada Corner

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan dagiti sakada iti mano-mano a panangbagkatda kadagiti naputed nga unas]

AYAT KEN SAKRIPISIO TI NAGPUONAN
TI PAMILIA NI MATEO PASCUA ITI HAWAII
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



NAYANAK ni Mateo Pascua idi Setiembre 28, 1914 iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur. Daksanggasat ta pimmusay dagiti nagannak ni Mateo idi awan pay ti nakemna. Ket babaen iti panangaywan ti pamilia ni angkelna Ponciano Garces, dimmakkel ni Mateo a natured ken napnoan sirib. Maibilang ni Ponciano kas maysa nga "old timer" ta napan iti Hawaii idi tawen 1930's tapno agtrabaho iti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan.

Gapu ta nabayagen ni Ponciano Garces iti Hawaii, inesponsoranna ni Mateo Pascua tapno makapan met iti Hawaii. Simmangpet ni Mateo iti Hawaii idi 1938 a kaduana ti sumagmamano kadagiti gagayyemna kas ken ni Dios-ti-aluadna Catalino Cachola ken Francisco Cabrera.

Nagluas da Mateo, Catalino ken Francisco iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Bayat ti panaglayagda nga agturong iti Hawaii, nagsakit ni Mateo ngem saan a nagbayag dayta a dagensenna. Simmangladda nga immuna iti isla ti Oahu sakbay a nagturong ni Mateo iti angkelna Ponciano nga adda idin iti Maui.

Saan a dagus a nagtrabaho ni Mateo iti plantasion; ketdi, simrek daytoy nga immuna kas nurse aide iti Kula Sanatorium- a maawagan pay iti Kula Hospital.

Nalatak idi ti Kula Hospital nga awagna a "Kula San." Ti Kula San ket lugar a rehabilitasion para kadagiti pasiente nga agsakit iti tuberculosis wenno TB. Maibalay dagiti pasiente ditoy agingga a malainganda iti nasao a sakit.

Idi bimtak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nailista ti nagan ni Mateo tapno mairaman nga agserbi iti gubat. Ngem gapu iti problema ti salun-at, saan a nakapasa iti physical examination. Nagtrabaho ngarud iti Kula San manipud 1938 agingga iti 1946.

Idi 1946, nagdesision ni Mateo nga agsapul iti sabali a trabaho. Nagpresentar nga agtrabaho iti HC & S Company iti Puunene ket naawat a kas truck operator wenno driver. Nagtalinaed iti dayta a trabaho agingga a nagretiro idi agtawenen iti 65.

Ti bakasion ni Mateo iti Filipinas
Idi Disiembre 1966, nagdesision ni Mateo a napan nagbakasion iti Filipinas idi agtawenen daytoy iti 52. Maysa a bulan a bakasion ti kiniddawna tapno mapan agkasar. Iti kaadda ni Mateo iti bukodna nga ili, adda maysa a napintas a balasang nga agnagan iti Adeline Valdez. Adda idi kasinsin ni Adeline nga agnaed iti Maui; ket dayta a kasinsinna ti nagbalin nga instrumento iti panagam-ammo da Mateo ken Adeline. Ginuyugoyna ni Mateo a kaam-ammona ti kasinsinna a ni Adeline tapno kitaenna iti personal ken no mabalinna nga asawaen. Napasamak ngarud a kasta. Para ken ni Mateo, maysa a gameng a rumbeng nga ipateg ni Adeline. Awan duadua iti panunot ni Mateo a nasarakannan ti agbalin a kapisi ti pusona.

Kadagidi a tiempo, nalaka pay laeng ti agipila iti petition papers para iti asawa a mapan iti Hawaii. Ket uray pay idi sakbay a nagkallaysa da Mateo ken Adeline, ipagpagnan ni Mateo dagiti papeles ni Adeline. Iti kaadda ni Mateo iti Filipinas, naungpotna ti naited kenkuana a bakasion. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Manila idi Enero 3, 1967. Nagsubli met ni Mateo iti Hawaii idi Enero 10, 1967, makalawas kalpasan ti kasar. Gapu ta kaaduanna iti papeles ti naitrabahon idi sakbay ti kallaysa, simmaruno ni Adeline ken ni Mateo iti Hawaii dua a lawas kalpasan ti kasar.

Ti kaadda ni Adeline iti Maui
Malagip ni Adeline idi damona ti simmangpet iti Maui idi 1967, nagyanda ken ni Mateo iti Kampo 1, iti Sprecklesville nga asideg iti Paia. Kompleto ti pasilidad a kasapulan iti kampo: adda tiangge, pagsinean ken dadduma pay a negosio ken serbisio.

Kalpasan ti makatawen, immakar da Mateo ken Adeline iti Alabama Camp a masarakan iti Puunene Mill. Adda dibision ti balay a nagyananda ken agupada iti $20 iti kada bulan karamanen ti danum nga usarenda. Adu dagiti nagbalin nga aktibidad iti kampo kas iti punsionan ken uray pay ti pallot. No saan, agpartida iti baboy, manok ken kalding iti bukodda nga inaladan. Berde ti aglawlaw ta makita dagiti mula a natnateng iti tunggal pagtaengan iti uneg ti kampo. Agririnnanud ken agpipinnadigo dagiti ka-kampoanda, adda mangted iti nateng wenno prutas.

Malagip pay ni Adeline a napan nangan iti Sam Sato's, nag-shopping iti Maui Shokai Store, ken nagbuya ti sine iti Puunene Theater.

"Naragsak dagidi nga aldaw," kuna ni Adeline.

Nagtrabaho ni Adeline iti Maui Pine Cannery kas superbisora agingga a nagretiro idi tawen 2002.

Inlawlawag ni Adeline nga inawatna ti pannakikallaysana ken ni Mateo idi tawen 1967 ta dakkel a sakripisio iti biangna. Kayatna a maragpat ken magun-od ti arapaapna a makapan iti Hawaii tapno sadiay a makigasanggasat para iti napintas a masakbayan ken pagimbagan ti pamiliana nangruna kadagiti kakabsatna. Awan ngatan ti kapintasan a napasamak iti biagna no di ti papapanna iti Hawaii a kas asawa ni Mateo.

Bunga ti sakripisio
Ayat ken pammateg, nagbunga ti dardarepdep: naparaburanda Mateo ken Adeline iti maysa nga anak- ni Madeline Pascua Ater.

Nagturpos ni Madeline iti Oregon State University iti degree in Pharmacy. Nayasawa ken ni Curt Ater, maysa met laeng a parmasista. Adda anakda, ni Samantha ken agnaed dagiti agasawa iti Boise, Idaho.

Kuna ni Madeline: "Dakkel a sakripisio ti inaramid dagiti nagannakko. Intedda kaniak ti kapintasan nga edukasion. Impakita ken insungsongda ti napintas a pagulidanan babaen iti inda panagtrabaho. Ti trabahoda ti nangted iti impluensia kaniak tapno surotek ti tugot nga inaramidda ket aramidek met ita iti bukodko a pamilia. Saanda a nagsuko iti trabaho a mano-mano. Dayawek pay dagiti nagannakko gapu iti sakripisio a panangtulong iti bukodda a pamilia a nabatbati iti Filipinas tapno maipaayanda met ti napintas a masakbayanda iti Hawaii. Saan a naaramid amin dagitoy no saan a ti ayat ken sakripisio dagiti pagraemak a nagannak. Napintas ti timpuyog ti pamilia ket dayawek ta importante dayta."

Kaay-ayo ni Mateo ti mapan agpasiar idiay Mainland kas regular a panagbisita ken ni Madeline ken ti pamiliana.

Magustoan ni Adeline ti agmula wenno gardening kas paset ti inaldaw nga aktibidadna. Importante met ken ni Adeline ti kanayon nga isusuknalna iti simbaan. Miembro iti Marian Club Choir ti Christ the King Church. Saan nga imut ngem ammona nga iparabur ti tiempo ken talentona. Silulukat ti pagtaenganna para kadagiti gagayyem ken kabagianna, kangrunaanna, iti padi ti Christ the King.

Kuna ni Adeline kadagiti agtutubo: "Agadal a naimbag tapno adda naraniag a masakbayan." Iti biang dagiti nataengan kunana: "Pagtalinaeden ti kina-busy ken agwatwat iti inaldaw."

Pimmusay ni Mateo idi tawen 1998.*

RICARDO CASIO Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

[Kaabay ni Ricardo Casio ti winning machine
iti panagay-ayamna idiay Las Vegas]

[Rebecca Saldua, Ermelita Casio, Ricardo Casio, ken Eric.
Naala ti ladawan iti panagkasangay ni Ricardo.]

RICARDO CASIO

Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

ni Rudy Ram. Rumbaoa

AM-AMMO ni Ricardo Casio kas "Cardo." Manipud iti Narvacan, Ilocos Sur, nagturong iti Hawaii idi 1946.

Kadua ni Ricardo dagiti ginasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii, a maymaysa laeng ti gagemda amin: "sapulen ti naranraniag a masakbayan ken gasat iti isla ti paraiso." Ta narigat ken awan ti natalged a pagtrabahuan idi a tiempo. Sa maysa pay, lepleppas ti gubat.

Nayanak ni Ricardo idi Enero 28, 1924 iti nalengleng a barrio ti Parparia, ili ti Narvacan.

Ammo ni Ricardo no kasano ti rigat ti panagbiag, ta napasaran ken namulagatanna daytoy manipud kinaubingna. Ket gapu iti daytoy, no mabalbalin, dina kayat a mapadasan ti rigat a linak-am dagiti nagannakna. 

Agtawen laeng ni Ricardo iti 22 idi madesisionanna ti mapan iti Hawaii. Naawat a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili babaen iti bileg ti petision ti Dios-ti-aluadna Jose Cabanayan. Ket apaman a nakasanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Kahului, Maui, dagus nga inlugan ida dagiti personnel ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC &S] iti trak karaman dagiti dadduma pay a lallaki a pakaibilangan da Alejandro Cambe ken Pedro Cabudol tapno maitulodda iti kampo a pakaibalayanda, iti Camp 13. Masarakan daytoy a kampo iti nagbaetan ti Puunene ken Kihei, ngem nagbalin itan a kataltalonan ken pagmulaan iti unas.

Maysa a pagwadan a plantation camp ti Kampo 13. Naulimek a lugar. Napalawlawan daytoy iti kaunasan. Saan pay idi nga aspaltado wenno sementado dagiti kalsada a kumamang iti kampo. Sa maysa, kabatoan ken tapoktapok ti pagnaan. Adda met pampubliko a banio ken kasilias. Ngem idi mapaseraan ti kampo idi tartaraudi ti tawen 1950s, immakar ni Ricardo iti sabali a kampo, iti Alabama Camp nga asideg iti kiskisan ti Puunene.

Iti uneg ti nasao a kampo, naragsak dagiti lallaki nga agindeg ditoy nupay nagtitiponan ti sabali a puli ta adu dagiti aktibidad a maang-angay kas paset metten ti pagliwliwaanda. Kas koma iti Rizal Day Celebrations ken punsionan. Wenno paboda, birthday ken buniag. Amin dagitoy a pasken ket nalatak idin iti kampo. Ngem kas iti kampo 13, napaserraan ti Alabama Camp idi 1963. Immakar manen ni Ricardo iti Kahului, iti Naholo Circle.

Pagpiaanna ken ni Ricardo, trabahuenna ti aniaman nga idiaya ti HC &S kenkuana. Kas koma iti panaglammua, pasuyotanna iti pestisidio dagiti ruot ken uray pay iti panangimaniher ti irigasion. Nagbayag dita a trabaho agingga a nagretiro idi 1986. 

Kuna ni Ricardo nga adu a rigatna iti trabaho, ngem inan-anusanna. Agawat laeng iti 50 sentimo iti kada oras a panagtrabahona nga agmalmalem. No dadduma, aglabes pay iti walo nga oras, wenno ti naituding nga oras a panagplanto iti trabaho. Inan-anusanna ketdi. Pinampanunotna ti masakbayan ti pamiliana. Ngem sakbay iti panagretirona, napadasanna pay laeng ti nagawat iti 7 a doliar iti kada oras a panagtrabahona iti kataltalonan.

Taldiap ti Ina a Daga a Naggapuan

Iti Filipinas kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Ricardo iti Philippine Army babaen iti mandar ken panangiturong ti gobierno ti Estados Unidos.

Immuna a nayasawa ken ni dati ken Dios-ti-aluadna Veronica Acoba. Awan ti nagbalin nga annakda, ngem nagadaptarda iti tallo nga ubbing: Iti agdama, adda ni Richard idiay South Carolina ken nayasawa ken ni Karen. Lima ti annakda a lallaki dagitoy nga agasawa.

Dagiti dua pay a naadaptar nga ubbing isu da: Valerie, adda idiay Nevada ken nayasawa ken Jeff Farley; ken ti maysa isu ni Robert, adda iti Maui. Ni Imelda ti kasimpungalanna, ken addaanda iti uppat nga annak iti agdama.

Iti maikadua a gundaway, nagasawa manen ni Ricardo. Ni Ermelita "Mely" Elevena ti pili ti puso ni Ricardo. Ket segun ken ni Ricardo, managayat ken manangipateg ni Mely. Tubo iti Tayum, Abra, ni Mely ken nagam-ammoda laeng ken ni Ricardo babaen iti penpal.

Linagip ni Ricardo a nayam-ammo laeng kenkuana ni Ermelita babaen iti maysa a nasinged a gayyemna, ni Eusebia Cabudol. Nagkasar dagti dua iti Manila idi Marso 3, 1980. Ket kalpasan iti nakurang a walo a bulan, idi Nobiembre, simmaruno ni Ermelita iti Hawaii. Naparaburan dagitoy nga agasawa iti maysa a nalungpo nga anak a lalaki, ni Eric.

Agtrabaho ni Eric iti Maui Hansen Distributor. Balligi met ti panagbalin a managpartuat a negosiante ni Mely. Nalatak dagiti creative craft ken goods a lako ni Mely kadagiti Carft Fairs ken kadagiti lokal a pagtagilakuan ken merchandize iti Maui.

Maysa nga avid fan reader iti Bannawag ni Ricardo. Paggugustona a buyaen dagiti paboritona a pabuya ken telenovela iti Filipino channels malaksid iti kanayon a panagbiahena nga agturong iti Las vegas tapno agliwliwa.

Kuna ni Ricardo kadagiti kapatadana: "Agragsak, nanamen ti bunga ti rigat nangruna itan ta nagretiroka. Sansanen ti agwatwat, agkararag para iti nasaysayaat a salun-at."

Binalakadanna dagiti agtutubo: "Denggen dagiti nagannakyo. Ipangag ti pammagbagada. Saan koma nga ipalubos a payagos ti panunot kadagiti madi nga aramid ti dadduma nga agtutubo. Agbasa. Agbalin a nanakman."

Da met la Ricardo ken Ermelita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti kakabsat ken pampamiliada tapno makaadakda ken padasen ti biag a maited ti Hawaii kadakuada.

Dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai: Ignacio Casio [pimmusayen], Librado Casio, Artemio Casio, Juanita Casio [agnaeden iti Filipinas], Revelina Casio, ken Petra Casio [pimmusayen].

Nasursurona nga Impateg ken Inayat

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya dagiti Sakada a nagilugan kadagiti naputed nga unas iti trak]

 NASURSURONA NGA IMPATEG KEN INAYAT
ni Rudy Ram. Rumbaoa

KADUA ni Catalino Cachola dagiti dua a gayyemna, da Francisco Cabrera ken Mateo Pascua a nagpa-Hawaii idi 1931. Nagrubbuat dagiti tallo iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Asino ni Catalino Cachola?
-Nayanak ni Catalino Cacho Cachola idi Marso 22, 1913, iti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur.

Anak ti maysa a nanumo a mannalon ni Catalino. Sakbay a mangrugi iti panagraep wenno panagmula, idawdawat idi ti pamilia ni Catalino a tarabayen ken ipaay ti kaasi ti Dios kadakuada tapno adda napintas nga ibunga ken apitenda iti nagbannoganda.

Malagip ngamin a no dumteng ti kalamidad a kas iti natutudo a paniempo wenno bagyo, alisto a malayus, matinep ti danum wenno magabut dagiti raep a mulada; banag a mangparigat pay iti kasaad ti panagbiagda. Ket kas ken Catalino a nangato ti arapaapna, pinilina ti napan nakidaksanggasat iti Hawaii tapno maipaayanna ti pamilia a pinanawanna iti naranraniag a masakbayan.

Iti Kaadda ni Catalino iti Hawaii...
-Simmangpet ni Catalino a kaduana ti dua a gagayyemna iti teritorio ti Hawaii idi 1931 [saan pay idi a nagbalin nga estado ti Estados Unidos ti Hawaii agingga iti tawen 1959]. Iti kaunasan ti Hamakua Mill Company ti destino ni Catalino, iti Big Island. Kalpasan iti tallo a tawen ti trabaho, nayallatiw ni Catalino iti Kaiwiki Sugar Company, iti met la isla ti Big island. Nagtrabaho iti lima a tawen.

Saan unay a narikna ni Catalino ti rigat iti kaunasan iti umuna a tallo a tawen a kaaddana iti Big Island gapu ngata ta naundoren iti daytoy a klase ti trabaho. Ngem nariknana ti rigat no kanayon a natutudo iti isla, ta natutudo iti sumagmamano a lugar ti Big Island kadagidi a panawen a kaaddana sadiay. Kanayon pay idi nga estoriaen ni Catalino ken ni baketna ti rigat ti trabahona iti isla. Kunana, "naim-imbag pay a malipatan nga itugot ti balon a kanen ngem iti pannakalipat iti kapote a paglinong no sumalog iti trabaho..."

Idi tawen 1940, immalatiw ni Catalino iti kabangibang nga isla ti Big Island, ti Maui. Nagtrabaho iti Hawaiian Commercial and Sugar Company [HC & S].

Naibalay ni Catalino iti Camp 2 iti Spreckelsville. Nagtrabaho a kas cane cutter, mule man ken idi agangay, timmulong iti cane harvesting machine. Idi 1946, nagbalin a cultivation contractor. Nagretiro ni Catalino iti HC & S idi tawen 1975 iti trabahona a weed controller.

Nagserbi pay ni Catalino iti Maui Volunteers a kas private ti Company K, 3rd Batallion, 1st Regiment, Spreckelsville. Daytoy a serbisio iti nakagun-odanna iti Volunteer Service Ribbon idi Hulio 4, 1945. Ti Maui Volunteers ket forerunner ti Hawaii National Guard [HNG].

Taldiap: Ti Ayan-ayat da Catalino ken Veronica
-Gapu ta batsilier pay la ni Catalino idi, nagawid iti Filipinas idi 1970 tapno agbirok iti asawaenna. Naam-ammo ngarud ni Catalino ni Veronica Cadavis iti ili ti Dasay, Narvacan, Ilocos Sur, a nakayakanakn ken dimmakkelanna.

Dimmakkel ni Veronica iti Santa, Ilocos Sur- maysa a nalatak nga ili nga agab-abel kadagiti napipintas nga ules ken blanket wenno kumot, aglaglaga, ken agar-aramid ken agpanpanday kadagiti buneng a tagilako.

Saan pay unay nga am-ammo ni Catalino ni Veronica idi, dagiti laeng agsumbangir a partido ti nagpapatang ken nagplano iti panagkallaysa dagiti dua. Isuda pay nangurnos iti makuna a "danon." Gapu ta nataenganen bassit ni Catalino, arinkedkeden ni Veronica a makikallaysa iti baro. Ngem ti pagayatan dagiti dadakkelna ti nasurot.

Arigna a kasla angin a limmabas iti kaalisto ti bakasion ni Catalino. Iti Manila ti nagkasaran dagiti dua. Ngem sakbay ti kasar, dua a simbaan ti napananda tapno mapalubosanda nga agkallyasa. Saan a pinatgan ti padi iti immuna a simbaan a napananda. Idi ngamin saludsoden ti padi ken ni Veronica no pudno met la nga ay-ayatenna ni Catalino, kastoy ketdi ti insungbatna iti padi: "Nagtulnogak laeng iti pagayatan dagiti dadakkelko." Ket gapu iti dayta a sungbat ni Veronica, nagkedked ti padi kasaren ida.

Gapu ta napaayda, nagsapulda iti sabali a simbaan. Ket idi nakabirokda, awan ti adu a saludsod ti padi kada Catalino ken Veronica. Kinasar ngarud ti padi ida idi Disiembre 2, 1970. Kalpasan ti dua nga aldaw, nagsubli ni Catalino iti Hawaii.

Di nagbayag, simmaruno ni Veronica a nagpa-Hawaii idi Hunio 1971. Nagnaed dagiti agasawa iti 10th Increment iti Kahului, Maui.

Nagtrabaho ni Veronica iti Maui Pineapple Cannery a kas trimmer. Saan a nagbayag iti trabaho gapu ta masapu nga agtagibalay ken asikasuenna dagiti annakda ta ubbingda pay a mapanawan no mapan agtrabaho.

Nagsubli met laeng iti trabaho ni Veronica idi tawen 1974. Iti HC & S ti simrekanna a kas agmula, weed control ken agpasayak iti danum kadagiti mula. Napadasan pay ni Veronica iti nag-part-time job iti hotel ken iti Howard Nursery. Nagretiro iti trabaho idi 2006.

Iti biang ni Catalino, kaay-ayona iti agay-ayam ti Sakura, ag-gardening ken agluto. Ket no dadduma, mapusgan daytoy nga agbalin a chief chef kadagiti punsionan a pakaawisanna a kas iti Old Puunene Filipino Clubhouse. Paborito a lutoen ni catalino ti igado, adobo ken tempura.

Pimmusay ni Catalino idi Nobiembre 1999.

Iti pannakapukaw ni Veronica ken Catalino, riniknana unay. Impudno ni Veronica a nasursurona nga inayat ken impateg ni Catalino iti laksid a dakkel ti baet ti tawenda. Dina ketdi malipatan ti sao ti dadduma kenkuana, ken dina ammo no daytoy ket angawda laeng wenno saludsodda kenkuana a nagkuna, "Isu kadi ti tatangmo wenno lolo dagiti annakmo?" Ngem saan a dayta ti mangpugsati iti nairut a panagayatna ken Catalino. Dina inkankano dagitoy ta ammona nga apalda laeng kenkuana gapu iti kinaimbag nga asawa ken ama ni Catalino kadagiti annakda.

Dagiti Bunga...
-Tallo ti bunga ti ayan-ayatda Catalino ken Veronica:

Ni Joanna ti inauna, nayanak idi 1972. Agtrabaho iti Human Services Departmet ti Maui Memorial Medical Center. Maysa ti anakna, ni Sierra.

Ni Karen Caldito ti maikadua, nayanak idi 1973. Nayasawa ken Chad Caldito. Agtrabaho a kas ward clerk ti Maui Maemorial Medical Center. Tallo met ti annakda: da Jared, Jordan Kekino ken Lehiwa.

Inaudi ni Randall Cachola, nayanak idi 1980. Agtrabaho iti Joe's Upholstery ken maysa ti anakna, ni Kyler.

Kuna ni Veronica kadagiti kapatadana: "Agiinnayat, agserbi iti Dios iti amin a kapasidad ken tulongan dagiti makasapul iti tulong..." Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo iti eskuela ket agbasakayo a naimbag. Agsakdu iti kinasirib ta ti edukasion ti kakaisuna ken kapintasan a maawatyo a di matakaw ti sabali..."

Para ken Veronica, saan a tubeng iti kinabaketna no aktibidad iti simbaan ti pagsasaritaan. Mapan latta makipaset ta isu ti ragsakna kadagiti aktibidad ti Christ the King Church. Ken no dadduma, agserbi pay a kas Eucharistic Minister, wenno choir ken tumulong nga agdalus iti uneg ken ruar ti simbaan. Kameng oay iti maysa a prayer group- ta para ken Veronica, gagemna ti mangikasaba ti Naimbag a Damag.

DOMINGO "DOMING" CABALCE, Naayat a Makiinnistoria ken Mangisirig dagiti Ub-ubbing a Babbalasang

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya ti grupo dagiti Filipinos a nagwelga]

DOMINGO "DOMING" CABALCE, Naayat a Makiinnistoria ken Mangisirig dagiti Ub-ubbing a Babbalasang
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Paggaayat ni Domingo ti mapan iti Queen Kaahumanu Shopping Center tapno makiinnistoria kadagiti gagayyemna. Naayat unay agpalpalabas kadagiti tattao a mapan iti shopping mall. Saanna met a mablibtawan ti uminum iti kape bayat iti panangsirigna dagiti magmagna nga ub-ubbing a babbalasang ti maysa a paborito a pangibusan ni Domingo ti orasna..."

NASAYAAT a tao ken naalumamay a makisarsarita daytoy 1946 a Sakada, ni Domingo Cabalce, taga-Narvacan, Ilocos Sur.

Nayanak ni Domingo idi Setiembre 18, 1927 iti Parparia, Narvacan. Narigat ti kasasaad ti biag dagiti Cabalce family nga addaan iti lima nga annak a suportaran. Idi adda opurtunidad ken ni Domingo a mapan iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion, saan a nagkitakit ken saannan nga imbaybayag ti nagpirma iti kontrata. Ti Hawaiian Commercial & Sugar Co. ti nangisponsor kenkuana. Nagrubbuatda iti Filipinas a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Abril 16, 1946. Simmanglad ti nagluganda a barko iti Kahului Harbor.

Apaman a nakasangpet ni Domingo iti Maui, nagnaed iti Camp 13 iti Puunene a karaman dagiti sabsabali pay a sakada.

Naragsak ti biag iti Camp 13 ken adu dagiti banag a nakalalagip ditoy, segun ken ni Domingo. Rambakanda ti Rizal Day a pasaray umabot manipud dua agingga iti tallo nga aldaw a ragragsak. Kompleto ti selebrasion. Adda paay-ayam, pasala, adda pasalip iti panagkanta a pakangngegan ti putar dagiti Filipino a musiko, ken sabali pay ti pannakaipakita ti laing ken talugading dagiti Ilocano nga agtokar iti banduria, saxophones ken gitara. Agparti ti komunidad dagiti Filipinos iti baboy, baka, kalding ken manok kas paset iti maisagana a taraon.

Iti HC & S, nagduduma ti nagbalin a trabaho ni Domingo a kas iti poisoning weeds, agparaspas iti ruot ken agtrabaho iti irrigation system agingga a nagretiro daytoy iti trabaho idi 1989.

Idi 1952, bimtak ti gubat idiay Korea ket nasinga ti panagtrabahona iti HC & S. Naibaon ken nagserbi daytoy a kas kameng ti armada ti Estados Unidos iti dua a tawen. Ket kalpasan ti Korean War, nagsubli ni Domingo iti Maui tapno ituloyna ti trabahona iti HC & S.

Naidiaya ti maysa a pangay-ayo [incentive] kadakuada a sakada manipud kadagiti nangawis [rekruter] kadakuada nagtrabaho iti Hawaii ti libre a biahe [round trip] a mapan iti Filipinas. Gapu iti dayta, idi 1959, innala ni Domingo dayta a gundaway a naidiaya kadakuada ket napan idiay Filipinas tapno agbakasion iti innem a bulan. Iti uneg dayta nga innem a bulan, nagrayo iti balasang a karrubada, napintas ken makagargari- ni Perfecta Cabotaje. Makuna a childhood sweethearts dagitoy, isuna laeng ta ubingda pay idi ken dida ammo ken malagip.

Iti maysa nga aldaw bayat ti panagbakasionna, napan da Domingo, ti kabsatna a babai, ti kasinsinna, ken Perfecta idiay Baguio City, maysa a napintas a lugar a pagbakasionan ken maawagan pay daytoy iti "Summer Capital of the Philippines. Bayat ti kinalam-ek ti Baguio City, nagdaton ni Domingo ken ni Perfecta. Impudno ni Domingo a kayatna nga ikallaysa ni Perfecta sakbay nga aggibus ti panagbakasionna iti Filipinas.

Ngem kas tradision dagiti babbai a Filipina, kiniddaw ni Perfecta ken ni Domingo a kasaritana nga umuna dagiti nagannak daytoy. Saan a sinayang ni Domingo ti tunggal panagpitik ti pagorasan, dinawatna ti pammalubos ken bendision dagiti nagannak ni Perfecta nga ikallasayna ti balasangda.

Makaisem ni Perfecta a nanglagip iti saludsod dagiti nagannak kenkuana no kayatna ti makikallaysa ken ni Domingo. Insungbatna ni Perfecta kadagiti nagannakna no la ketdi kayatda ni Domingo, kayatna met. Naangay ngarud ti panaglantip dagiti puso da Domingo ken Perfecta idi Hunio 8, 1959. Ti panagkallaysa da Domingo ken Perfecta ti maysa kadagiti maibilang nga engrande a kasar a napasamak iti Parparia.

Nagsubli ni Domingo iti Hawaii idi Hulio 1959. Ket kalpasan ti maysa a tawen, simmaruno ni Perfecta idi Pebrero 18, 1960.

Naparaburan dagiti Cabalce iti uppat nga intelihente nga annak:
*Ni Tita Ann, inauna, ken nayasawa ken ni James Swor. Nagserbi daytoy iti Airforce ken nagadal iti Maui Community College, majoring in Accounting. Dua dagiti annakda, da Daniel ken Katherine. Ni Tita Anne ken ni James ti agtagikua iti maysa a negosio a maawagan iti Carpet Concept a masarakan iti Kahului Industrial Park.

*Ni Arlene Yamakawa ti maikadua nga anak dagiti Cabalce. Nayasawa ni Arlene ken ni Dr. Keith Yamakawa, maysa a dentista idiay Hilo, Hawaii [Big Island]. Nagadal idiay Washington State University nga addaan iti major in Accounting. Nangisuro iti Hilo. Maysa ti anakda ken ni Keith, ni Karyl-lin.

*Maikatlo ni Cathy. Nayasawa ken ni Clifford Alakai. Nagbasa daytoy idiay University of Hawaii-Manoa, ken nagi-major iti edukasion. Nangisuro iti Maui Waena. Agtrabaho met ni Clifford iti Maui Medical Group kas maysa nga Administrator. Uppat ti annakda: ni Jennifer, Victoria, Samantha ken Jonathan.

*Inaudi ni Susan. Nagbasa iti Cannon's Business College, majored in Accounting and Hotel Management. Maysa a nursing student iti Maui Community College.

Ti balakad ni Domingo kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Agbasa. Mapan iti eskuela tapno agsakdu iti adal para iti napimpintas a masakbayan ken nangatngato a sueldo iti trabaho."

Kunana kadagiti nataengan: "Agragsak, ag-relax, agwatwat, annadan ti bagi ken suroten ti ibaga ti doktor."

Paggaayat ni Domingo ti mapan iti Queen Kaahumanu Shopping Center tapno makiinnistoria kadagiti gagayyemna. Naayat unay agpalpalabas kadagiti tattao a mapan iti shopping mall. Saanna met a mablibtawan ti uminum iti kape bayat iti panangsirigna dagiti magmagna nga ub-ubbing a babbalasang ti maysa a paborito a pangibusan ni Domingo ti orasna.

Kaay-ayo pay ni Domingo ti ag-garden, wenno agkudikudit kadagiti mulana a natnateng ken sabsabong.

Aktibo a miembro da Domingo ken Perfecta iti Christ the King Church kas Hospitality, Eucharistic ken Food Pantry ministers. Kamengda kadagiti nagkaadu nga organisasion a pakaibilangan ti Kahului Filipino Community Association, United Sons and Daughters of Ilocos Region [USDIR], Saranay Maui ken Narvacaneos of Hawaii.*

ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti Sakada nga agmulmula iti unas]

ANACLETO COSTELLO: Agbasa ket Awaten ti Napintas nga Ipaay ti Edukasion
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Para kadagiti agtutubo kuna da: "Mapan agbasa ket awatenda koma ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian iti trabaho a serkan a saan koma lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

 
ITI tawenna a kinse, no ar-arigen, nalupoy pay la koma ti bagi ken panunot a mangsaranget kadagiti pannubok ti biag. Ngem para iti daytoy a bumarito, kas man natenneb a nakidagsanggasat ta malaksid a napadasanna, naekspiriensana no kasano ti rigat ti trabahona a kas laborer iti O'okala Sugar Plantation ti Hilo, Hawaii.

Nayanak iti Dinalawan, Narvacan, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Oktubre 15, 1912, ni Sakada Anacleto Costello. Simmangpet ni Costello iti Hilo, Hawaii idi 1927. Inesponsoran isuna ti O'okala Sugar Plantation.

Ket kas met la iti rason dagiti lallaki nga imun-una ngem isuna a napan iti Hawaii, nagdesision ni Anacleto a mapan iti Hawaii tapno birokenna ti napimpintas a gasat, masakbayan ken nalanglangto a biag- agurnong iti kuarta, ken kasta metten a kayatna ti agadbentiur. Saan a nagbayag ni Costello iti O'okala Sugar Plantation gapu iti nabileg nga impluensa ken karit dagiti kabagianna nga umallatiw iti Maui. Ket gapu iti dayta, nakitipon ngarud ni Costello kadakuada iti Maui.

Apaman a nakasangpet iti Maui, naupaan ni Costello nga agtrabaho iti Maui Pine Plantation ket matangdanan iti $2.00 iti tunggal aldaw a panagtrabahona kas water boy-- reponsibilidadna nga iwaras ti danum kadagiti trabahador para iti inumen dagitoy bayat ti panagtrabaho. Dina inkankano no aniaman ti trabahona kas iti kina-water boy.

Sabali laeng ti nagbalin a trabahona- ti mangikarton kadagiti pinya a mapuros ken nagmaneho pay iti trak agingga a nagretiro iti trabaho idi 1974.

Taldiap
Idi tawen 1939, nagawid ni Anacleto idiay Filipinas tapno mangikallaysa. Nayasawa ngarud ken ni Dios-ti-aluadna nga Eusebia Viloria. Dua ti nagbalin nga annakda, maysa a lalaki ken maysa a babai. Saan a nagsubli iti Hawaii agingga idi 1946 ta nagpirma daytoy nga agsubli kas maysa a nairaman kadagiti 6,000 a ribu a lallaki a naayaban nga agtrabaho iti plantasion iti kaunasan ken kapinyaan. Nagrubbuat ngarud dagitoy a sakada manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Simmangladda iti pantalan ti Kahului kalpasan a naidissaag ti sumagmamano a lallaki iti Big Island, Hawaii.

Malagip pay ni Anacleto ti sumagmamano a lallaki a kinalugananna iti barko isuda: ti Dios-ti-aludana Silvestre Novida ken Silvestre Peros, Sr.; ken Elpidio Cabalo, Melecio Cabadol, Pepito Ragasa, Sinon Odocayen ken Alfredo Viloria.

Kaaduan kadagitoy a lallaki ti naibalay iti Haleakala camp a masarakan iti Pukalani ken Makawao. Iti agdama, nagbalinen a nalatak a subdibision ti dati nga Haleakala camp. Kaaduan kadagiti nagindeg iti nasao a subdibision ket empleado ti Maui Land and Pine wenno dagiti dati a trabahador ditoy.

Iti Haleakala camp, marambakan ti Rizal Day iti tunggal bulan ti Disiembre 30. Karaman iti parambak ti sala, ay-ayam ken pallot [chicken fight]. Adda met volleyball tournaments.

Segun ken ni Anacleto, mapanda pay dumayo idiay Kaua'i tapno makisalip iti volleyball. Maimbitaran dagitoy a lallaki kadagiti punsionan ken dadduma a paset ti Maui.

"Daytoy ti gapuna a manmano a makita dagiti gagayyemmi," inlawlawagna ni Anacleto.

Idi 1962, naipan dagiti lallaki ti Haleakala camp iti sabali a disso. Kaaduan kadagitoy ti napan idiay Haliimaile village. Sabali laeng dagiti nangpetision kadagiti bukodda a pamilia tapno tumipon kadakuada iti Hawaii. Dagiti dadduma a lallaki, napan iti Korean camp, maysa a kampo nga asideg iti Maui Pine work station, sakbay ti Haliimaile village.

Idi 1963, nagtibnok iti liday ken ragsak ti biag ni Anacleto. Iti dayta a tawen, nagawid ni Anacleto idiay Filipinas tapno agatendar iti pannakaipumpon ti lalaki nga anakna. Iti dayta met la a tawen, iti party nga inangay ti maysa kadagiti kabagianna, iti umuna a gundaway, nasaripatpatanna ti natayag ken nalasbang a babai iti nagan a Nena De Guzman, manipud iti Santa Ignacia, Tarlac, iti Filipinas. Inako ni Anacleto nga "love at first sight" daytoy kenkuana. Saanna unay a naammuan ti pudno a kinatao ken dina napasiar ni Nena ta nakurang ti panawenna kadaydi a tiempo gapu ta nagsublin iti Hawaii.

Nagsurat ngarud ni Anacleto ken ni Nena para iti maysa a marriage proposal. Kinapudnona, naiturong ti surat ni Anacleto a marriage proposal iti ama ni Nena a mangdawat ti pammalubosna nga ikallaysana ti balasangna. Naragsakan ni Nena iti pammalubos ti ama daytoy ket inawatna ti marriage proposal ni Anacleto.

Idi ngarud Mayo 1967, nagsubli ni Anacleto idiay Filipinas tapno ikallaysana ni Nena. Idi Nobiembre 14, 1967, simmangpet ni Nena iti Hawaii tapno makitipon ken ni Anacleto. Adu ti talento ni Nena, maysa ditoy ti panagdait.

Idi Oktubre 17, 1968, naipasngay ti lalaki nga anakda, ni Ernelito Costello. Nagturpos ni Ernelito iti University of Pacific, Stockton, California iti kina-Business Adminstration. Nagtrabaho iti Insulet Medical Devices ken isu ti napusgan nga akinsakup iti pannakaimaniher iti sibubukel nga akin-laud a paset ti Estados Unidos. Nayasawa ni Ernelito ken ni dati a Laurie Leibmann. Dua ti annakda, ni Kyle ken Maile. Agdama nga agnaedda idiay Danville, California.

Daytoy man ti balakad da Anacleto ken Nena kadagiti nataengan: "Agwatwat iti inaldaw ken taripatoen ti bukod a bagi." Para kadagiti agtutubo kuna da: "Mapan agbasa ket awatenda koma ti napintas nga ipaay ti edukasion ta daytoy ti mangted iti napimpintas a pagpilian iti trabaho a serkan a saan koma lattan a mapnek ti trabaho iti kataltalonan."

Napigsa ni Anacleto iti pisikal a bagi ken nasidap ti panagpampanunotna. Nagindeg dagitoy nga agkaingungot iti Haliimaile, Maui. Ket as maibilang a maysa kadagiti sakada, kaaduan a nangibusan ni Anacleto ti panawenna manipud 80s, 90s, ken 00s ket iti Haliimaile.

Dagiti Sakada a nakadkadua ni Anacleto iti Haliimaile ket isuda: Pedro Soriano, Guillermo Barut, Ricardo Tadeo, Silberio Yoro, Felix Bumanglag, Ricardo Yadao, Julian Palpallatoc, Felix Arafiles, Maximo Cabania ken Elpidio Cabalo.*

Taripatoen ti Bagi, Denggen ti Patigmaan dagiti Nagannak

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

TARIPATOEN TI BAGI, DENGGEN TI PATIGMAAN DAGITI NAGANNAK
ni Rudy Ram. Rumbaoa


Kuna ni Maximo kadagiti nataengan ken kaedadna: "Taripatoen ti bukod a salun-at babaen iti panagipauneg kadagiti nasustansia a taraon." Para kadagiti agtutubo kunana: "Denggen ti patigmaan dagiti nagannakyo." Innayonna, "Isuro koma dagiti nagannak dagiti annak seknan ti masakbayan."


MAYSA ni Maximo Cabania, agtawen iti 16, a simmangpet iti Honolulu idi Enero 15, 1931. Maysa a Sakada.

Naglugan ni Maximo a kaduana pay dagiti sabsabali pay a lallaki iti barko a maawagan iti S.S. President Lincoln. Nagrubbuat ti barko iti pantalan ti Manila idi Disiembre 30, 1930. Ket kas met iti arapaap dagiti dadduma a sakada, napan ni Maximo iti Hawaii para iti naranraniag a masakbayan.

Matangdanan ni Maximo iti $1.00 iti kada oras a panagtrabahona iti kapinyaan ken kaunasan.


Asino ni Maximo Cabania?
Nayanak ni Maximo iti Lanipao, maysa a barrio ti Narvacan, Ilocos Sur idi Nobiembre 13, 1914. Iti lugar a naggapuan ni Maximo, adu a rigat ti nagpasaran ti pamiliana isu't gapuna a daytoy ti nangiduron kenkuana a mapan mangged iti Hawaii tapno maisakad ken mailung-aw ti pamiliana iti rigat.

Nagtrabaho ngarud iti Honoka'a Plantation iti isla ti Big Island iti tallo a bulan apaman a nakasangpet iti Hawaii. Naggabut iti root ken nagputed iti unas. Manipud dita, immakar iti Ola'a Plantation ket nagtrabaho iti tallo a tawen; adda pagpadaan ti baro a trabahona iti dati a naggapuanna- ti Honoka'a.

Idi 1934, napan idiay Kauai ket nagtrabaho iti Hawaiian Sugar Company. Malaksid laeng iti panaggabut ti root ken panagputed iti unas, nagtrabaho iti irrigation system ken naital-o ti saadna kas maysa a suberbisor wenno iti aw-awaganda iti "luna."

Kaay-ayo ni Maximo ti agbaniaga iti sabali-sabali a lugar ket idi 1941, immakar manen daytoy idiay Honolulu ket simrek iti Dole Plantation ti Whitmore, Wahiawa. Idiay, naggabut iti root, nagpuros ti pinya sana ilugan iti pineapple truck ken nagbalin pay daytoy a truck driver. Iti dayta a tawen, isu met idi ti ibebettak ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Dayta met a tiempo ti plano ni Maximo a mapan agbakasion idiay Filipinas, ngem gapu iti gubat, imbabawina.

Ket idi 1946, iti Pearl Harbor ti Honolulu, nagbirok iti sabali a manggedan- nagbalin daytoy a finger lift operator. Ditoy nga idiskarga ken agikarga kadagiti maibiahe a kargamento iti warehouses. Ket gapu iti nagbalin nga ekspiriensana iti Pearl Harbor, nagpirma iti kontrata nga agturong idiay Johnson Islands idi 1953 tapno agpintura kadagiti tanke a pakigubat iti uneg ti innem a bulan. Kalpasan ti kontratana, nagsubli iti Dole Plantation.

Kadagita a tiempo, kayatna manen a suboken ti sabali a lugar ken kompania a pagtrabahoan. Nagdesision a napan idiay Maui tapno sumrek iti Maui Pineapple Company iti Haliimaile, Maui. Naibalay daytoy a kaduana pay ti tallo a lallaki nga awanan iti asawa/batselor. Isuda: ti-Dios-aluadna Teofilo Lobusta, Mariano Supnet ken Castor Tadena.

Iti plantasion, agpuros ni Maximo iti pinya, aggabut iti root, agmaneho iti pineapple trucks ket i-deliberna iti cannery; nagbalin a luna kadagiti agdadamo nga agtrabaho. Naidestino pay a nagtrabaho iti experimental station, ken nagserbi pay a maysa a maintenance worker ti Baldwin Homes sakbay a nagretiro idi 1970.

Biag iti Kampo
Iti Haliimaile Camp, adda kooperasion iti tunggal maysa ta uray lallaki wenno babbai, pagsisinublatanda nga usaren ti community bathroom ken showers nga addaan laeng iti tabla a mamaglasin ken naitakup. Nagkatawa ni Maximo a nanglagip iti napalabas: "nga agaramid idi dagiti padana a lallaki iti maysa nga abut sada irungarong ti ramramayda iti bangir a banyo a paset ti pagdigosan dagiti babbai ket kasta unay ti ikkisda a makakita."

Bayat ti kaaddana iti Haliimaile, nagatendar ni Maximo kadagiti punsionan, nangruna iti pasala no mapili ti aribai para iti Rizal day ken dadduma pay a pasken. Sabali laeng ti pannakitienda dagiti trabahador iti Haliimaile store, iti agdama, maysan a nalatak a restauran ti dati a nagdissioan ti nasao a tianggi. Amin nga alaen wenno utangenda idi a naggapu iti tianggi ket maikkissay iti sumaruno a sueldoda. Agserbi pay ti tianggi kas Post Office.

Iti panaglabas ti panawen, adayo iti panunot ni Maximo ti panagasawa agingga iti 1965, idi simmangpet ti ina daytoy iti Hawaii, ni Esperanza Supnet Cabania, ta isu a mismo ti nangipalagip ken ni Maximo iti inna metten panagsimpa. Isungbat laeng ni Maximo a di pay nakasapul iti umno a babai a para kenkuana.

Ngem gasat siguro para ken ni Maximo ta iti dayta met la a tiempo, simmangpet ti sapsapulenna a babai a naggapu manipud iti Filipinas. Naipareha ti babai iti maysa kadagiti kabagian ni Maximo. Nagutigot ti rikna ni Maximo ken ni Teresita Paet, taga-Bantay, Ilocos Sur. Naam-ammo ni Maximo iti personal ni Teresita bayat iti panangbisitana kadagiti kabagianna idiay Honolulu. Nagam-ammoda iti apagbiit idi yam-ammo ni Maximo ti bagina ken ni Teresita bayat ti panaglabana kadagiti kawes. Para ken ni Maximo, na-love at first sight daytoy ken ni Teresita, ket ditoy a naluktan ti ridaw ti pusona tapno agipatulod kadagiti love letters ken cards iti tunggal aldaw. Kanayon pay a tawagan ni Maximo ni Teresita banag a kaburod unay ti naud-udi. No maminsan, marigatan ni Teresita ta kaaduan a tiempo, basaen ti miembros ti pamiliana dagiti ipatulod a surat ni Maximo, ken uray pay ti tawagna iti telepono. Gapu iti daytoy, marigatan unay ni Teresita nga agdesision. Immabot iti lima a tawen ni Maximo a nagarem ken ni Teresita tapno mapasukona ti puso ti balasang. Mamati ketdi ni Maximo iti pagsasao: "Adda napintas nga ibunga kadagiti ammona ti aganus ken aguray." Nagsakripisio ngarud ni Maximo.

Nagbanag met laeng
Adda ti pamilia ni Maximo idiay Honolulu a kas ken ni Teresita. Kinasarita dagiti nagannak ni Maximo ti dadakkel ni Teresita [adda idi ni Maximo iti Maui].

Iti Maui, adda idi Anti ni Teresita nga aggusto unay ken ni Maximo; ket kinasarita ti Anti ni Teresita ni Maximo. Babaen iti tulong ti agsumbangir a partidos, "maysa a danon," napagnunummoan a maisagana ti kallaysa. Idi ngarud Disiembre 30, 1978, nagkallaysa da Maximo ken Teresita idiay Honolulu.

Kalpasan ti kallaysa, immakar ni Teresita idiay Haliimaile, Maui, nga isu't nagbalin nga umok dagiti agasawa. Para ken ni Maximo, pudno, nabirokanna ti perpekto a babai ti pusona. Ket iti laksid ti diperensia dagiti edadda, managayat ken managipateg ni Teresita ken ni Maximo.

Ti Balakadna
Kuna ni Maximo kadagiti nataengan ken kaedadna: "Taripatoen ti bukod a salun-at babaen iti panagipauneg kadagiti nasustansia a taraon." Para kadagiti agtutubo kunana: "Denggen ti patigmaan dagiti nagannakyo." Innayonna, "Isuro koma dagiti nagannak dagiti annak seknan ti masakbayan."

Iti edad a 93, kabaelan pay laeng ni Maximo a dalusan ti aglawlaw ti pagtaenganda ken napisa nga ag-garden.Kalikagumanna pay ti agtrabaho para iti part-time job ngem problemana ti agmaneho. Intangsitna ketdi nga aglammua iti arubayan ti karrubana kas paset iti inaldaw nga ehersisyona. Paggaayatna met ti agpaspasiar wenno "ag-holo holo," a kaduan ni Teresita no day-offna.*