SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

KADAGITI annak a lallaki ken manugang a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata." Wen, isu dayta ni Silvestre Peros, Sr.

Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana.

Narigat ti panagbiag dagiti Peros. Agtrabaho ni Silvestre a kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti naan-anay a pannuporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia nga aglako iti kumporme dita.

Idi tawen 1945, simmangpet dagiti sakada recruiters iti Filipinas manipud Hawaii tapno agala wenno agawis kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan.

Inawat a siraragsak ni Silvestre ti dimteng nga opurtunidad. Nagpirma iti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.

Nagrubbuat ti barko nga S.S. Maunawili a nagluganan dagiti lallaki iti pantalan ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946. Inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar Company ni Silvestre. Nagnaed dagitoy a lallaki iti Camp 13 idi nakasangpetda iti Maui. Kinabbalay ni Silvestre dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho ni Silvestre a kas fertilizer maintenance ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.

Para ken ni Silvestre, naliday ti biagna iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, napasangpeten ni Silvestre ti pamiliana iti Hawaii. Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 iti daydi a tiempo.

Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar met laeng ti Filipinas a pagdakkelan dagiti annakda. Inyawid ngarud ni Silvestre ti sibubukel a pamiliana a nagsubli iti Filipinas. Kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna.

Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki bayat ti kaaddana iti Filipinas. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayan ni Herminia idi Enero 3, 1951.

Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annakda Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagitoy.

Kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen.

Iti panagsublida iti Hawaii, nagnaedda iti Camp 4. Naipasngay ti sabali pay nga anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo.

Naragsak ni Silvestre iti panagtitipon ken panagguummongda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.

Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada. Dagitoy nga aktibidad ti pangibusanna ti orasna. Sabali laeng ti talento ni Silvestre nga agpukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.

Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia.

Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti swap meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, nateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan agparut ti ruot ken agdalus iti lawlaw ti pagtaengan dagiti annakna. "Napintas a watwat ti bagi," kunana.

Naparaburan da Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:

*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Aktibo kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isuda: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.

*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.

*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.

*Ni James, ti maikapat. Maysa a mail-carrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad kas iti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annakda: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.

*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karamanda Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan mainaig iti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.

*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.

Maysa ti anakda, ni Zachary.

Balakad ni Tata Silvestre idi kadagiti ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag."

Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."

Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti pateg ti ayat ken pannuportada kadagiti annak, appoko ken appoko ti tuod."

.

.

.

.

.

SILVESTRE PEROS, SR.: "Pateg ti Ayat ken Pannuporta Dagiti Annak"

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

[Kaabay ni Ricardo Casio ti winning machine
iti panagay-ayamna idiay Las Vegas]

[Rebecca Saldua, Ermelita Casio, Ricardo Casio, ken Eric.
Naala ti ladawan iti panagkasangay ni Ricardo.]

AM-AMMO ni Ricardo Casio a kas "Cardo" kadagiti gagayyem ken am-ammona. Manipud Narvacan, Ilocos Sur, a nakayanakanna, nagturong iti Hawaii idi 1946.

Kadua ni Ricardo dagiti ginasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii, a maymaysa laeng ti gagemda amin: "sapulen ti naranraniag a masakbayan ken gasat iti isla ti paraiso." Ta narigat ken awan ti natalged a pagtrabahuan idi a tiempo. Sa maysa pay, lepleppas ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Nayanak ni Ricardo idi Enero 28, 1924 iti nalengleng a barrio ti Parparia, ili ti Narvacan.

Ammo ni Ricardo no kasano ti rigat ti panagbiag, ta napasaran ken namulagatanna daytoy manipud kinaubingna. Ket gapu ti daytoy, no mabalbalin, dina kayat a mapadasan ti rigat a linak-am dagiti nagannakna. 

Agtawen laeng ni Ricardo iti 22 idi madesisionanna ti mapan iti Hawaii. Naawat a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili babaen iti bileg ti petision ti Dios-ti-aluadna Jose Cabanayan. Ket apaman a nakasanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Kahului, Maui, dagus nga inlugan ida dagiti personnel ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC &S] iti trak karaman dagiti dadduma pay a lallaki a pakaibilangan da Alejandro Cambe ken Pedro Cabudol tapno maitulodda iti kampo a pakaibalayanda, iti Camp 13. Masarakan daytoy a kampo iti nagbaetan ti Puunene ken Kihei, ngem nagbalin itan a kataltalonan ken pagmulaan ti unas.

Maysa a pagwadan a plantation camp ti Kampo Trese. Naulimek a lugar. Napalawlawan daytoy iti kaunasan. Saan pay nga aspaltado wenno sementado dagiti kalsada a kumamang iti kampo idi. Sa maysa, kabatoan ken tapoktapok ti pagnaan. Adda met pampubliko a banio ken kasilias. Ngem idi mapaseraan ti kampo idi tartaraudi ti tawen 1950s, immakar ni Ricardo iti sabali a kampo, iti Alabama Camp nga asideg iti kiskisan ti Puunene.

Iti uneg ti nasao a kampo, naragsak dagiti lallaki nga agindeg ditoy nupay nagtitiponan ti sabali a puli ta adu dagiti aktibidad a maang-angay kas paset metten ti pagliwliwaanda. Kas koma iti Rizal Day Celebrations ken punsionan. Wenno paboda, birthday ken buniag. Amin dagitoy a pasken ket nalatak idin iti kampo. Ngem kas iti Kampo Trese, napaserraan ti Alabama Camp idi 1963. Immakar manen ni Ricardo iti Kahului, iti Naholo Circle.

Pagpiaanna ken ni Ricardo, trabahuenna ti aniaman nga idiaya ti HC &S kenkuana. Kas koma ti panaglammua, pasuyotanna iti pestisidio dagiti ruot ken uray pay iti panangimaniher ti irigasion. Nagbayag dita a trabaho agingga a nagretiro idi 1986. 

Kuna ni Ricardo nga adu a rigatna iti trabaho, ngem inan-anusanna. Agawat laeng iti 50 sentimo kada oras a panagtrabahona nga agmalmalem. No dadduma, aglabes pay iti walo nga oras, wenno ti naituding nga oras a panagplanto iti trabaho. Inan-anusanna ketdi. Pinampanunotna ti masakbayan ti pamiliana. Ngem sakbay ti panagretirona, napadasanna pay laeng ti nagawat iti 7 a doliar iti kada oras a panagtrabahona iti kataltalonan.

Taldiap iti Ina a Daga a Naggapuan

Iti Filipinas kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Ricardo iti Philippine Army babaen ti mandar ken panangiturong ti gobierno iti Estados Unidos.

Immuna a nayasawa ken ni dati ken Dios-ti-aluadna Veronica Acoba. Awan ti anakda, ngem nagadaptarda iti tallo nga ubbing: Nagnaed ni Richard idiay South Carolina ken nayasawa ken ni Karen. Lima ti annakda a lallaki.

Dagiti dua pay a naadaptar nga ubbing isu da: Valerie, adda iti Nevada ken nayasawa ken Jeff Farley; ken ti maysa isu ni Robert, adda iti Maui. Ni Imelda ti kasimpungalanna, ken addaanda iti uppat nga annak.

Iti maikadua a gundaway, nagasawa manen ni Ricardo. Ni Ermelita "Mely" Elevena ti pili ti puso ni Ricardo. Ket segun ken ni Ricardo, managayat ken manangipateg ni Mely. Tubo iti Tayum, Abra, ni Mely ken nagam-ammoda laeng ken ni Ricardo babaen ti penpal.

Linagip ni Ricardo a nayam-ammo laeng kenkuana ni Ermelita babaen ti maysa a nasinged a gayyemna, ni Eusebia Cabudol. Nagkasar dagti dua iti Manila idi Marso 3, 1980. Ket kalpasan iti nakurang a walo a bulan, idi Nobiembre, simmaruno ni Ermelita iti Hawaii. Naparaburan dagitoy nga agasawa iti maysa a nalungpo nga anak a lalaki, ni Eric.

Nagtrabaho ni Eric iti Maui Hansen Distributor. Balligi met a negosiante ni Mely. Nalatak dagiti creative craft ken goods a lako ni Mely kadagiti Carft Fairs ken kadagiti lokal a pagtagilakuan ken merchandize iti Maui.

Maysa nga avid fan reader iti Bannawag ni Ricardo. Paggugustona a buyaen dagiti paboritona a pabuya ken telenovela iti Filipino channels malaksid ti kanayon a panagbiahena nga agturong iti Las vegas tapno agliwliwa.

Kuna ni Ricardo kadagiti kapatadana: "Agragsak, nanamen ti bunga ti rigat nangruna no nagretirokan. Sansanen ti agwatwat, agkararag para iti nasaysayaat a salun-at."

Binalakadanna dagiti agtutubo: "Denggen dagiti nagannakyo. Ipangag ti pammagbagada. Saan koma nga ipalubos a payagos ti panunot kadagiti madi nga aramid ti dadduma nga agtutubo. Agbasa. Agbalin a manakman."

Da met la Ricardo ken Ermelita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti kakabsat ken pampamiliada tapno makaadakda ken padasen ti biag a maited ti Hawaii kadakuada.

Dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai: Ignacio Casio [pimmusayen], Librado Casio, Artemio Casio, Juanita Casio [agnaeden iti Filipinas], Revelina Casio, ken Petra Casio [pimmusayen].

.

.

.

.

.

RICARDO CASIO: Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Maysa a buya ti grupo dagiti sakada nga agin-inana kalpasan ti trabaho iti kaunasan]

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
 www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com



HAWAII-born Sakada. Dayta man ti kunada.

Ngem manmano ti makaammo iti daytoy 1946 a Sakada a nayanak iti Hawaii- ni Federico Pagdilao.


Asino aya ni Federico Pagdilao?
Iti nasapa a tawen ti 1920's, nagdesision da Mr. & Mrs. Laureano Pagdilao ti Pinili, Ilocos Norte, nga agturong iti Hawaii tapno makigasanggasat ken sapulen ti nanamnam-ay a panagbiag- ti masakbayan. Ket idi ngarud nakasangpetda iti Big Island, Hawaii, dismayado dagitoy nga agasawa ta ipagarupda a napintas ti biag iti isla. Ti ammoda, nam-ay ti masangpetanda. Ngem naduktalanda laeng a narigrigat pay ti panagbiag iti Hawaii ngem ti biag iti ili a pinanawanda.

Nayanak ni Federico idi Oktubre 26, 1924, iti North Kohala ti isla manipud kadagitoy a sakada. Idi tawen 1927, tallo ti tawen ni Federico idi nagdesision ti pamilia Pagdilao nga agsubli idiay Pinili, Ilocos Norte. Ket ditoy a dimmakkel ni Federico a napnoan sirib, guapo ken napigsa nga agtutubo.

Tawen 1946 idi simmangpet dagiti recruiters manipud iti Plantations of Hawaii iti Filipinas tapno agrekrut kadagiti napipigsa nga agtutubo a mayat nga agtrabaho iti Hawaii- agpada nga iti kapinyaan ken kaunasan. Maysa ni Federico Pagdilao ti naawis ket nagpirma iti kontrata. Para ken ni Federico, kayatna met nga isaganaan ti naraniag a masakbayanna nupay ti kinapudnona, naggapun daytoy iti Hawaii.

Naglugan ngarud ni Federico ken dadduma pay a grupo ti sakada iti barko a S.S. Maunawili. Nagrubuat ti barko manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

Bayat ti panaglayag ti barko iti taaw, saan a pulos napadasan ni Federico ti nagsakit. Napigsa ketdi ti resistansiana gapu ta kabanbannuaganna. Dua a sakada ti malagip a kinaluganan ni Federico iti barko: da Domingo Viloria ken Juan Bumanglag.

Apaman a nakadanonda iti baybay ti isla ti Hawaii, nagsardeng ti barko iti Kauai ken Honolulu sakbay a naglayonda iti Maui. Simmangladda iti Kahului Harbor. Ket manipud iti pantalan, inlugan ida dagiti plantation workers sada naipan iti kampo a pagyananda.


Iti Kampo ken Trabaho ni Federico
Nangrugi a nagtrabaho ni Federico iti Baldwin Parker [Honolua, Plantation ti Lahaina] Pineapple Plantation, ngem apagbiit laeng. Immakar daytoy iti HC & S Sugar Plantation. Nagnaed iti Camp 3 [Spreckelesville] agingga nga immakar iti agdama a pagtaenganna iti Kahului. Iti Kampo Tres, ti Dios-ti-aluadna a kabsatna Pedro, karaman da Pablo Estabillo, Juan Aganon ken Fernando Saino ti kinaduana a nagnaed iti maysa a balay. Nagdalus iti irrigation pipes tapno mapaalisto ti panagayus ti danum ti nagbalin a trabaho ni Federico. Tumulong pay daytoy nga agmula iti unas. Nagtrabaho ditoy kas irrigator agingga iti panagretirona.

Kinaduana ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. iti irrigation department. Idi nangrugi a nagtrabaho iti HC & S, matandanan daytoy iti 47 cents iti kada oras. Ket idi nagretiro ni Federico iti trabaho, nasurok a $10 ti bayadna tunggal oras a panagtrabahona.

Inako ni Federico a naragsak ti biagda iti Kampo Tres a nagyananda. Naragragsak idi ngem ita. Adu ti naam-ammona a gagayyem iti kampo, saan a kas ita nga uray pay karrubana, dina am-ammo.

Adu dagiti pasken iti Kampo Tres, kuna ni Federico, kas iti pannakarambak ti Rizal Day, buniag, panagkasangay ken pakasar. Magustoan unay ni Federico dagitoy a klase ti ramrambak. Nagbalin pay a popular ti pallot wenno biangan nupay saanna ammo ti agay-ayam iti daytoy ngem kaay-ayona ti agbuya.

No adda pallot, agluto dagiti babbai iti kankanen [dessert] nga ilakoda kadagiti mapan makibiangan. Sabali laeng dagiti natnateng ken prutas a matiendaanan iti swap meets.

Iti paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda ti libre a panagbiahe- roundtrip- nga agturong idiay Filipinas. Gapu iti daytoy, ginundawayan ni Federico ti nagawid. Tawen 1952 idi nagawid ni Federico iti Filipinas tapno agsapul ti kapunganna.


Nagam-ammoda ken ni Presentacion
Bayat ti bakasion ni Federico iti Filipinas, kayat a yam-ammo ti maysa kadagiti kasinsinna ti maysa a nalasbang a balasang iti nagan a Presentacion, taga-Pinili met laeng. Nagbasa ni Presentacion iti Pinili Institute ken aktibo daytoy iti ay-ayam ken dagiti aktibidad ti simbaan. Ngem saan nga interesado ni Presentacion a kaam-ammo ti kassangpet a Hawayano. Suggsugsogan dagiti gagayyem ni Presentacion a kaam-ammona ni Federico, ngem kasla awan sumgar a buokna iti baro. Wenno naisangsangayan la koma a rikna tapno gustuenna ti baro.

Nupay kasta, ti kasinsin ni Federico ti nangipamuspusan tapno agam-ammoda ken ni Presentacion. Ket idi nagsango da Federico ken Presentacion iti kaunaan a gundaway, dagus a naginnasideg ti rikna dagitoy agingga a nagtungpal iti kallaysa.

Naglantip dagiti puso da Federcio ken Presentacion idi Enero 10, 1953 iti simbaan ti Pinili, Ilocos Norte.

Idi dumteng ti aldaw a panagsubli ni Federico idiay Hawaii, adda nagbalin a problema- dina mabirokan dagiti papelesna. Saan a makasubli idiay Hawaii. Napukawda dagiti kangrunaan a papelesna nga agbiahe. Ngem adda ketdi nagsayaatan ti pannakapukaw dagiti papelesna, maysa a "blessing in disguise" ti pannakayalud-od ti panagawidna, ket nagbati iti Filipinas iti nabayag bassit a tiempo bayat iti panangitrabahona ti papelesna nga agsubli iti Hawaii. Naipapasna a nadennaan ni Presentacion.

Kalpasan ti lima a bulan, idi Mayo 1953, nakasubli met laeng ni Federico iti Hawaii.


Federico ken Presentacion, dagiti Annak: "Ti Pamilia"
Ni Ruth Waikiki ti inauna. Nagtrabaho iti pagopisinaan ti maysa a doktor iti Honolulu. Dua ti annakna.

Maikadua ni Joel Pagdilao, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas carpentry maintenance person. Nayasawa ken ni Blossom. Tallo ti annakda ken maysa ti apokona.

Ni Eileen Uyehara ti maikatlo. Retirado a school teacher. Nayasawa ken ni Kenneth. Dua ti annakda. Agnaed ti pamiliana idiay Palau.

Inaudi ni Edwin, nagtrabaho iti Four Seasons Hotel kas bellman. Nayasawa ken ni Drucila, tallo ti annakda.

Kuna da Presentacion ken Federico: "An-anusan dagiti appoko. Agwatwat ken magna iti inaldaw, no kabalinan pay ti bagi, agsapul iti part-time job."

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti agtutubo: "Agbalin a nasayaat ken nalinteg, agay-ayam iti aniaman a klase ti sports, makipaset iti aktibidad ti simbaan. Iti kastoy a wagas, saan a masayang ti panawenyo."

Saan a patien da Presentacion ken Federico nga ibusen ti oras babaen iti panagtugtugaw lattan nga awan ti aramidenna. Kayatda ti agtignay ken agtrabaho. Nasayaat iti salun-at, kuna dagitoy agkaingungot.

"Saan a tubeng ti kinalakay wenno kinabaket no agpaguska nga agpart-time job, adda iti panunot ken no napnoanka ti pammati iti espiritu, kabaelam nga aramiden ti aggunay," daytoy ti balakad ti doktor ni Presentacion.

Maysa a crossing guard ti nagbalin a part-time job ni Federico dagiti estudiante ti Lihikai School sakbay ken kalpasan ti klase. Nagtrabaho met ni Presentacion iti Maui High School kas custodian iti sumagmamano nga oras ti tunggal aldaw. Agpada dagitoy nga umanamong nga awan dakesna nga agtrabaho basta kabaelan ti bagi ken tapno mataginayon iti naimbag a salun-at.*

RICARDO CASIO Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

[Kaabay ni Ricardo Casio ti winning machine
iti panagay-ayamna idiay Las Vegas]

[Rebecca Saldua, Ermelita Casio, Ricardo Casio, ken Eric.
Naala ti ladawan iti panagkasangay ni Ricardo.]

RICARDO CASIO

Isla ti Paraiso, Baro a Biag Kenkuana

ni Rudy Ram. Rumbaoa

AM-AMMO ni Ricardo Casio kas "Cardo." Manipud iti Narvacan, Ilocos Sur, nagturong iti Hawaii idi 1946.

Kadua ni Ricardo dagiti ginasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii, a maymaysa laeng ti gagemda amin: "sapulen ti naranraniag a masakbayan ken gasat iti isla ti paraiso." Ta narigat ken awan ti natalged a pagtrabahuan idi a tiempo. Sa maysa pay, lepleppas ti gubat.

Nayanak ni Ricardo idi Enero 28, 1924 iti nalengleng a barrio ti Parparia, ili ti Narvacan.

Ammo ni Ricardo no kasano ti rigat ti panagbiag, ta napasaran ken namulagatanna daytoy manipud kinaubingna. Ket gapu iti daytoy, no mabalbalin, dina kayat a mapadasan ti rigat a linak-am dagiti nagannakna. 

Agtawen laeng ni Ricardo iti 22 idi madesisionanna ti mapan iti Hawaii. Naawat a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili babaen iti bileg ti petision ti Dios-ti-aluadna Jose Cabanayan. Ket apaman a nakasanglad ti barko a naglugananda iti pantalan ti Kahului, Maui, dagus nga inlugan ida dagiti personnel ti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC &S] iti trak karaman dagiti dadduma pay a lallaki a pakaibilangan da Alejandro Cambe ken Pedro Cabudol tapno maitulodda iti kampo a pakaibalayanda, iti Camp 13. Masarakan daytoy a kampo iti nagbaetan ti Puunene ken Kihei, ngem nagbalin itan a kataltalonan ken pagmulaan iti unas.

Maysa a pagwadan a plantation camp ti Kampo 13. Naulimek a lugar. Napalawlawan daytoy iti kaunasan. Saan pay idi nga aspaltado wenno sementado dagiti kalsada a kumamang iti kampo. Sa maysa, kabatoan ken tapoktapok ti pagnaan. Adda met pampubliko a banio ken kasilias. Ngem idi mapaseraan ti kampo idi tartaraudi ti tawen 1950s, immakar ni Ricardo iti sabali a kampo, iti Alabama Camp nga asideg iti kiskisan ti Puunene.

Iti uneg ti nasao a kampo, naragsak dagiti lallaki nga agindeg ditoy nupay nagtitiponan ti sabali a puli ta adu dagiti aktibidad a maang-angay kas paset metten ti pagliwliwaanda. Kas koma iti Rizal Day Celebrations ken punsionan. Wenno paboda, birthday ken buniag. Amin dagitoy a pasken ket nalatak idin iti kampo. Ngem kas iti kampo 13, napaserraan ti Alabama Camp idi 1963. Immakar manen ni Ricardo iti Kahului, iti Naholo Circle.

Pagpiaanna ken ni Ricardo, trabahuenna ti aniaman nga idiaya ti HC &S kenkuana. Kas koma iti panaglammua, pasuyotanna iti pestisidio dagiti ruot ken uray pay iti panangimaniher ti irigasion. Nagbayag dita a trabaho agingga a nagretiro idi 1986. 

Kuna ni Ricardo nga adu a rigatna iti trabaho, ngem inan-anusanna. Agawat laeng iti 50 sentimo iti kada oras a panagtrabahona nga agmalmalem. No dadduma, aglabes pay iti walo nga oras, wenno ti naituding nga oras a panagplanto iti trabaho. Inan-anusanna ketdi. Pinampanunotna ti masakbayan ti pamiliana. Ngem sakbay iti panagretirona, napadasanna pay laeng ti nagawat iti 7 a doliar iti kada oras a panagtrabahona iti kataltalonan.

Taldiap ti Ina a Daga a Naggapuan

Iti Filipinas kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Ricardo iti Philippine Army babaen iti mandar ken panangiturong ti gobierno ti Estados Unidos.

Immuna a nayasawa ken ni dati ken Dios-ti-aluadna Veronica Acoba. Awan ti nagbalin nga annakda, ngem nagadaptarda iti tallo nga ubbing: Iti agdama, adda ni Richard idiay South Carolina ken nayasawa ken ni Karen. Lima ti annakda a lallaki dagitoy nga agasawa.

Dagiti dua pay a naadaptar nga ubbing isu da: Valerie, adda idiay Nevada ken nayasawa ken Jeff Farley; ken ti maysa isu ni Robert, adda iti Maui. Ni Imelda ti kasimpungalanna, ken addaanda iti uppat nga annak iti agdama.

Iti maikadua a gundaway, nagasawa manen ni Ricardo. Ni Ermelita "Mely" Elevena ti pili ti puso ni Ricardo. Ket segun ken ni Ricardo, managayat ken manangipateg ni Mely. Tubo iti Tayum, Abra, ni Mely ken nagam-ammoda laeng ken ni Ricardo babaen iti penpal.

Linagip ni Ricardo a nayam-ammo laeng kenkuana ni Ermelita babaen iti maysa a nasinged a gayyemna, ni Eusebia Cabudol. Nagkasar dagti dua iti Manila idi Marso 3, 1980. Ket kalpasan iti nakurang a walo a bulan, idi Nobiembre, simmaruno ni Ermelita iti Hawaii. Naparaburan dagitoy nga agasawa iti maysa a nalungpo nga anak a lalaki, ni Eric.

Agtrabaho ni Eric iti Maui Hansen Distributor. Balligi met ti panagbalin a managpartuat a negosiante ni Mely. Nalatak dagiti creative craft ken goods a lako ni Mely kadagiti Carft Fairs ken kadagiti lokal a pagtagilakuan ken merchandize iti Maui.

Maysa nga avid fan reader iti Bannawag ni Ricardo. Paggugustona a buyaen dagiti paboritona a pabuya ken telenovela iti Filipino channels malaksid iti kanayon a panagbiahena nga agturong iti Las vegas tapno agliwliwa.

Kuna ni Ricardo kadagiti kapatadana: "Agragsak, nanamen ti bunga ti rigat nangruna itan ta nagretiroka. Sansanen ti agwatwat, agkararag para iti nasaysayaat a salun-at."

Binalakadanna dagiti agtutubo: "Denggen dagiti nagannakyo. Ipangag ti pammagbagada. Saan koma nga ipalubos a payagos ti panunot kadagiti madi nga aramid ti dadduma nga agtutubo. Agbasa. Agbalin a nanakman."

Da met la Ricardo ken Ermelita ti nagbalin nga instrumento iti pannakapetision dagiti kakabsat ken pampamiliada tapno makaadakda ken padasen ti biag a maited ti Hawaii kadakuada.

Dagiti kakabsatda a lallaki ken babbai: Ignacio Casio [pimmusayen], Librado Casio, Artemio Casio, Juanita Casio [agnaeden iti Filipinas], Revelina Casio, ken Petra Casio [pimmusayen].

Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada a nagbagkat ken nagilugan kadagiti napuros a pinya iti trak]

Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo..."

MANIPUD iti nalatak nga ili ti Bacarra, Ilocos Norte, maysa ni Juan Mendoza, sakada, a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti naranraniag a gasat ken masakbayan nga ipaayna iti pamiliana uray pay no daytoy ket kasukat iti pannakaidayona iti sidong ti ubing a kaingungotna iti Filipinas- ni Maria, ken agdua a bulan nga anakna a babai, ni Lina.

Idi bulan ti Abril 27, 1946, nagrubbuat ni Mendoza a kaduana dagiti sumagmamano a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Kinalugan ni Mendoza ti sumagmamano a sakada a kas kada Mariano Tabisula, Johnny Obrero, Antonio Paet, Berto Parilla, Crisanto Parilla, George Buesa, Domingo Cabalce, Zacharias Paet, Eddie Tadeo, Sesinado Sagayaga, Jorge Felipe, George Pacubas, Pepito Ragasa, Silvestre Baggao ken Pedro Cortez.

Ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] ti nangisponsor ken ni Mendoza ken pinetisionan ni angkel ti kaingungotna, ni Dionisio Acierto. Napan ni Dionisio iti Hawaii idi 1920's. 

Simmanglad ti barko a nagluganan da Juan ken dagiti kakaduana iti pantalan ti Kahului kalpasan ti sangapulo ket tallo nga aldaw a biahe iti taaw. Kuna ni Juan a nadawel ti taaw idi nagbiaheda, ken nairana pay a nagsakit daytoy iti dua nga aldaw bayat ti panaglayag ti barko iti taaw.

Manipud iti Kahului Harbor, nailugan da Juan ken dagiti kakaduana iti trak sada naidissaag iti Camp 8, a ditoy ti pagnaedan ni Fernando Acierto [kasinsin ni baketna], Angel Sagadraca ken Dionisio [Acierto]. Nagkakabbalay amin dagitoy a lallaki a nainaganan iti maymaysa a pagyanan.

Nagparut iti ruot, agani ken drayber iti traktor ti nagbalin a trabaho ni Juan iti Hawaiian Commercial and Sugar, Co. [HC & S]. Sabali laeng ti iniggamanna a trabaho iti poison ken irrigation department agingga a nagretiro iti serbisio idi 1982.

Kinatrabaho ni Mendoza iti irrigation department dagiti sumaganad: Melecio Cabudol, Fernando Bio, Valentin Tabon, Tony Paet ken Silvestre Peros, Sr.

Kuna ni Juan a naragsak dagidi a tiempo a panagtrabahona iti HC & S. Kasta met iti kampo a nagyananna. Iti laksid dayta, naragsak pay dagitoy a lallaki iti inda panagmula kadagiti nadumaduma a natnateng kas iti utong [Filipino beans], kabatiti [sponge squash], tabungaw [white squash], karabasa [pumpkin] ken dadduma pay. Pagraramanan amin a Filipino dagitoy a natnateng a naimula iti uneg ti kampo a pagyananda.

Namindua daras a nagbakasion ni Juan iti Filipinas: innem a bulan tunggal bakasionna idi 1952 ken 1957 sakbay a simmaruno ti kaingungot ken anakna iti Hawaii idi Disiembre 1962.

Nagnaed ti pamilia Mendoza iti McGerrow Camp [maysa a kampo a kasinnango ti Haole Clubhouse iti asideg ti Sugar Mill] manipud 1962 agingga iti 1969 sakbay nga immakarda iti Kahului.

Naparaburan da Juan ken Maria iti maysa a babai ken lalaki nga annak: ni Lina Mendoza Rumbaoa ken Arsenio Mendoza.

Agtrabaho ni Lina iti American Savings Bank [iti dati a Queen Kaahumanu Shopping Center Branch, ngem naiyakar iti sabali a sanga ti nasao a bangko] ken nayasawa ken ni Jose Rumbaoa. Dua ti bunga ti ayan-ayatda.

Nagtrabaho met ni Arsenio iti US Department of Agriculture ken nayasawa ken ni Odette Mendoza. Dua ti annakda.

Kaay-ayo ni Juan ti makibunggoy kadagiti padana a sakada tapno agay-ayam dagitoy iti innipis [card game] ken agiistoria iti Old Kahului Shopping Center. Magustuanna pay ti agmula [gardening] ken magna [walking] kas paset ti panagwatwatna. Nakapagbaniaga metten da Juan ken Maria kadagiti pagpagilian a kas iti South Carribean, Alaska, Russia ken China.

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo."

Kunada kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti sadino a lugar a kayatyo, makibunggoy kadagiti pada a seniors, makiistoria ken makiay-ayam kadakuada."

Nagtalek ken Namatida nga Adda Naraniag a Masakbayanda

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

NAGTALEK KEN NAMATIDA NGA ADDA NARANIAG A MASAKBAYANDA

Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw...].



NAGASAT ti kaamaan da Agapito ken Leona Tadeo ta naikuyogda ti sibubukel a pamiliada iti Hawaii idi Hulio 1946. Maysa ditoy ni Edward Tadeo. Kadua da Agapito, Leona, Edward ti sabali pay a kameng ti pamiliada: da Larry, Cirilo ken Julita.


Maysa a sakada ni Agapito idi nagpa-Hawaii ti sibubukel a pamiliana. Naglugan dagitoy iti barko nga S.S. Marine Falcon. Kas met kadagiti dadduma a sakada nga imun-una a napan iti Hawaii, nagutigot ni Agapito a nagpirma iti kontrata tapno agtrabaho iti plantasion ti Hawaii. Nagtalek ken namati ti pamilia Tadeo iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] a nangawis ken ni Agapito nga adda agur-uray a naraniag a masakbayanda iti Hawaii.


Ti biahe...

Idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw.

Saan a naimas dagiti ag-Tadeo ti nangan, ngem pinilitda ti nagipauneg iti prutas tapno adda kidser ti bagi ken salun-atda. Saan a naipapas dagiti ag-Tadeo ti nagbiahe nupay nadanonda ti Kahului harbor kalpasan ti sangapulo ket walo nga aldaw.


Idi nakasanglad ti barko nga S.S. Marine Falcon iti pantalan ti Kahului, nakarikna ti bang-ar ken regta dagiti ag-Tadeo. Kalpasan a nakasangpetda, nailugan iti maysa a trak ti pamilia Tadeo sada maipan iti Camp 13 a masarakan iti nagbaetan ti agdama nga eropuerto ti Kahului ken Paia.


Asino ni Edward Tadeo?
Nayanak ken dimmakkel ni Edward idiay Santo Domingo, Ilocos Sur idi Disiembre 17, 1926. Nangrugi a nagtrabaho ni Edward iti kataltalonan a kas maysa nga irrigation maintenance man idi agtawen daytoy iti sangapulo ket innem.


Nagtultuloy ti panagtrabaho ni Edward agingga idi 1967. Ngem kalpasan dayta, inkeddengna ti nagsapul iti sabali a panggedan. Iti dayta met la a tawen 1967, nakastrek iti A & B Supermarket Warehouse a masarakan iti nagsaadan ti Central Pacific Bank, Kahului, iti agdama. Agurnos ken agipakni kadagiti produkto ken agbunag kadagiti tagilako manipud iti pier ti trabaho ni Edward.


Kuna ni Edward a naragsak ti biagda iti kampo trese kadagidi a tiempo. Iti edad ni Edward a sangapulo ket innem, ibusenna ti kaaduan nga orasna iti kampo nga agbuya iti sine iti daan a Puunene Theater a masarakan iti asideg ti kiskisan- iti aldaw ti Sabado ken Domingo.


No dadduma, aglugan ni Edward iti bisekleta a manglawlawlaw ti kampo. Iti kampo, adda met dagiti naisangsangayan nga aldaw a marambakan a kas iti Rizal Day. 

No saan, maangay ti pakasar, kasangay, ken buniag iti clubhouse.


Kadagidi a tiempo, mapalubosan dagiti agnaed iti kampo nga agtaraken iti baboy, kalding ken manok. Dagiti dadduma, nagmula iti nadumaduma a klase ti nateng. Mapasayakan dagiti mulmulada manipud ti danum nga aggapu iti kanal. Bayanihan- kasta ti estado dagitoy a nagnaed iti kampo trese. Agpipinnaranud ti sangkarrubaan. Ket kas maysa a wagas ti panagur-orda iti pundo a para ti pagkasapulan, agilakoda kadagiti tarakenda a baboy, kalding ken manok. Adda napusgan a mangidulin ti naglakoanda tapno adda nakasagana a dutdoten ken usarenda.


Linagip ni Edward ti sumagmamano a gagayyem ken kinadkaduana iti kampo a kas kada Toribio Tuzon ken Damaso Avon. Kunana a nasayaat dagitoy a nagbalin a karrubana iti kampo.