Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada a nagbagkat ken nagilugan kadagiti napuros a pinya iti trak]

Kuna ni JUAN MENDOZA: "Adda iti Hawaii ti Naraniag a Masakbayan"
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo..."

MANIPUD iti nalatak nga ili ti Bacarra, Ilocos Norte, maysa ni Juan Mendoza, sakada, a napan iti Hawaii tapno sapulenna ti naranraniag a gasat ken masakbayan nga ipaayna iti pamiliana uray pay no daytoy ket kasukat iti pannakaidayona iti sidong ti ubing a kaingungotna iti Filipinas- ni Maria, ken agdua a bulan nga anakna a babai, ni Lina.

Idi bulan ti Abril 27, 1946, nagrubbuat ni Mendoza a kaduana dagiti sumagmamano a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur, a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Kinalugan ni Mendoza ti sumagmamano a sakada a kas kada Mariano Tabisula, Johnny Obrero, Antonio Paet, Berto Parilla, Crisanto Parilla, George Buesa, Domingo Cabalce, Zacharias Paet, Eddie Tadeo, Sesinado Sagayaga, Jorge Felipe, George Pacubas, Pepito Ragasa, Silvestre Baggao ken Pedro Cortez.

Ti Hawaii Sugar Planters Association [HSPA] ti nangisponsor ken ni Mendoza ken pinetisionan ni angkel ti kaingungotna, ni Dionisio Acierto. Napan ni Dionisio iti Hawaii idi 1920's. 

Simmanglad ti barko a nagluganan da Juan ken dagiti kakaduana iti pantalan ti Kahului kalpasan ti sangapulo ket tallo nga aldaw a biahe iti taaw. Kuna ni Juan a nadawel ti taaw idi nagbiaheda, ken nairana pay a nagsakit daytoy iti dua nga aldaw bayat ti panaglayag ti barko iti taaw.

Manipud iti Kahului Harbor, nailugan da Juan ken dagiti kakaduana iti trak sada naidissaag iti Camp 8, a ditoy ti pagnaedan ni Fernando Acierto [kasinsin ni baketna], Angel Sagadraca ken Dionisio [Acierto]. Nagkakabbalay amin dagitoy a lallaki a nainaganan iti maymaysa a pagyanan.

Nagparut iti ruot, agani ken drayber iti traktor ti nagbalin a trabaho ni Juan iti Hawaiian Commercial and Sugar, Co. [HC & S]. Sabali laeng ti iniggamanna a trabaho iti poison ken irrigation department agingga a nagretiro iti serbisio idi 1982.

Kinatrabaho ni Mendoza iti irrigation department dagiti sumaganad: Melecio Cabudol, Fernando Bio, Valentin Tabon, Tony Paet ken Silvestre Peros, Sr.

Kuna ni Juan a naragsak dagidi a tiempo a panagtrabahona iti HC & S. Kasta met iti kampo a nagyananna. Iti laksid dayta, naragsak pay dagitoy a lallaki iti inda panagmula kadagiti nadumaduma a natnateng kas iti utong [Filipino beans], kabatiti [sponge squash], tabungaw [white squash], karabasa [pumpkin] ken dadduma pay. Pagraramanan amin a Filipino dagitoy a natnateng a naimula iti uneg ti kampo a pagyananda.

Namindua daras a nagbakasion ni Juan iti Filipinas: innem a bulan tunggal bakasionna idi 1952 ken 1957 sakbay a simmaruno ti kaingungot ken anakna iti Hawaii idi Disiembre 1962.

Nagnaed ti pamilia Mendoza iti McGerrow Camp [maysa a kampo a kasinnango ti Haole Clubhouse iti asideg ti Sugar Mill] manipud 1962 agingga iti 1969 sakbay nga immakarda iti Kahului.

Naparaburan da Juan ken Maria iti maysa a babai ken lalaki nga annak: ni Lina Mendoza Rumbaoa ken Arsenio Mendoza.

Agtrabaho ni Lina iti American Savings Bank [iti dati a Queen Kaahumanu Shopping Center Branch, ngem naiyakar iti sabali a sanga ti nasao a bangko] ken nayasawa ken ni Jose Rumbaoa. Dua ti bunga ti ayan-ayatda.

Nagtrabaho met ni Arsenio iti US Department of Agriculture ken nayasawa ken ni Odette Mendoza. Dua ti annakda.

Kaay-ayo ni Juan ti makibunggoy kadagiti padana a sakada tapno agay-ayam dagitoy iti innipis [card game] ken agiistoria iti Old Kahului Shopping Center. Magustuanna pay ti agmula [gardening] ken magna [walking] kas paset ti panagwatwatna. Nakapagbaniaga metten da Juan ken Maria kadagiti pagpagilian a kas iti South Carribean, Alaska, Russia ken China.

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti ubbing ken agtutubo: "Agbalin a nasayaat. Mapan agbasa iti eskuela tapno sumayaat ti biag ti pamilia. Respetaren dagiti nagannak ken sabsabali pay a natataengan ngem dakayo."

Kunada kadagiti kapatadada: "Agwatwat iti sadino a lugar a kayatyo, makibunggoy kadagiti pada a seniors, makiistoria ken makiay-ayam kadakuada."

Saan a Tubeng ti Kinalakay ken Kinabaket kada Federico ken Presentacion

SAAN A TUBENG TI KINALAKAY KEN KINABAKET KADA FEDERICO KEN PRESENTACION
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Saan a patien da Presentacion ken Federico nga ibusen ti oras babaen iti panagtugtugaw lattan nga awan ti ar-aramidenna. Kayatda ti agtignay ken agtrabaho. "Nasayaat unay iti salun-at," kuna dagitoy agkaingungot...

HAWAII-born Sakada. Dayta man ti kunada.

Ngem manmano ti makaammo iti daytoy 1946 a Sakada a nayanak iti Hawaii- ni Federico Pagdilao.

Asino aya ni Federico Pagdilao?
Iti nasapa a tawen ti 1920's, nagdesision da Mr. & Mrs. Laureano Pagdilao ti Pinili, Ilocos Norte, nga agturong iti Hawaii tapno makigasanggasat ken sapulen ti nanamnam-ay a panagbiag- ti masakbayan ti pamilia. Ket idi ngarud nakasangpetda iti Big Island, Hawaii, dismayado dagitoy nga agasawa ta ipagarupda a napintas ti biag iti isla. Ti ammoda, nam-ay ti masangpetanda. Ngem naduktalanda laeng a narigrigat pay ti panagbiag iti Hawaii ngem ti biag iti ili a pinanawanda.

Nayanak ni Federico idi Oktubre 26, 1924, iti North Kohala ti isla manipud kadagitoy a sakada. Idi tawen 1927, tallo ti tawen ni Federico idi nagdesision ti pamilia Pagdilao nga agsubli idiay Pinili, Ilocos Norte. Ket ditoy a dimmakkel ni Federico a napnoan sirib, guapo ken napigsa nga agtutubo.

Tawen 1946 idi simmangpet dagiti pannakabagi ken pinusgan ti Hawaiian Sugar Plantation Association iti Filipinas tapno agrekrut kadagiti napipigsa nga agtutubo a mayat nga agtrabaho iti agpada a kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii. Maysa ni Federico Pagdilao ti naawis ken nagpirma iti kontrata. Para ken ni Federico, kayatna met nga isaganaan ti naraniag a masakbayanna nupay ti kinapudnona, naggapun daytoy iti Hawaii.

Naglugan ngarud ni Federico ken dadduma pay a lallaki iti barko a S.S. Maunawili. Nagrubuat ti barko manipud iti Puerto ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Bayat ti panaglayag ti barko iti taaw, saan a pulos napadasan ni Federico ti nagsakit. Napigsa ketdi ti resistansiana gapu ta kabanbannuaganna. Dua a sakada ti malagip a kinaluganan ni Federico iti barko: da Domingo Viloria ken Juan Bumanglag.

Apaman a nakadanonda iti baybay ti isla ti Hawaii, nagsardeng ti barko iti Kauai ken Honolulu sakbay a naglayonda iti Maui. Simmangladda iti Kahului Harbor, ket manipud iti pantalan, inlugan ida dagiti plantation workers sada naipan iti kampo a pagyananda.

Iti Kampo ken Trabaho ni Federico
Nangrugi a nagtrabaho ni Federico iti Baldwin Parker [Honolua, Plantation ti Lahaina] Pineapple Plantation, ngem apagbiit laeng. Immakar daytoy iti HC & S Sugar Plantation. Nagnaed iti Camp 3 [Spreckelesville] agingga nga immakar iti Kahului.

Iti Kampo Tres, ti Dios-ti-aluadna a kabsatna Pedro, karaman da Pablo Estabillo, Juan Aganon ken Fernando Saino ti kinaduana a nagnaed iti maysa a balay. Nagdalus iti irrigation pipes tapno mapaalisto ti panagayus ti danum ti nagbalin a trabaho ni Federico. Tumulong pay daytoy nga agmula iti unas. Nagtrabaho ditoy kas irrigator agingga iti panagretirona. Kinaduana ni Dios-ti-aluadna Silvestre Peros, Sr. iti irrigation department. Idi nangrugi a nagtrabaho iti HC & S, matangdanan daytoy iti 47 cents iti kada oras. Ket idi nagretiro ni Federico iti trabaho, nasurok a $10 ti bayadna tunggal oras a panagtrabahona.

Inako ni Federico a naragsak ti biagda iti Kampo Tres a nagyananda. Naragragsak idi ngem ita. Adu ti naam-ammona a gagayyem iti kampo, saan a kas ita nga uray pay karrubana ken ka-Filipinoan, dida pay aggaammo.

Adu dagiti pasken iti Kampo Tres, kuna ni Federico- kas koma iti pannakarambak ti Rizal Day, buniag, panagkasangay ken pakasar. Magustoan unay ni Federico dagitoy a klase ti ramrambak. Nagbalin pay a popular ti pallot wenno biangan nupay saanna ammo ti agay-ayam iti daytoy ngem kaay-ayona ti agbuya.

No adda pallot, agluto dagiti babbai iti kankanen [dessert] nga ilakoda kadagiti mapan makibiangan. Sabali laeng dagiti natnateng ken prutas a matiendaanan iti swap meets.

Iti paset ti kontrata dagiti sakada, naikkanda ti libre a panagbiahe- roundtrip- nga agturong idiay Filipinas. Gapu iti daytoy, ginundawayan ni Federico ti nagawid. Tawen 1952 idi nagawid ni Federico idiay Filipinas tapno agsapul ti kapunganna.

Nagam-ammoda ken ni Presentacion
Bayat ti bakasion ni Federico iti Filipinas, kayat a yam-ammo ti maysa kadagiti kasinsinna ti maysa a nalasbang a balasang iti nagan a Presentacion, taga-Pinili met laeng. Nagbasa ni Presentacion iti Pinili Institute ken aktibo daytoy iti ay-ayam ken dagiti aktibidad ti simbaan. Ngem saan nga interesado ni Presentacion a kaam-ammo ti kassangpet a Hawayano. Ngem dagiti gagayyem ni Presentacion, suggsugsoganda daytoy a kaam-ammona ni Federico, ngem kasla awan sumgar a buokna iti baro.

Nupay kasta, ti kasinsin ni Federico ti nangipamuspusan tapno agam-ammoda ken ni Presentacion. Ket idi nagsango da Federico ken Presentacion iti kaunaan a gundaway, dagus a naginnasideg ti rikna dagitoy agingga a nagtungpal iti kallaysa. Naglantip dagiti puso da Federcio ken Presentacion idi Enero 10, 1953 iti simbaan ti Pinili, Ilocos Norte.

Idi dumteng ti aldaw a panagsubli ni Federico iti Hawaii, adda nagbalin a problema- dina mabirokan dagiti papelesna. Saan a makasubli iti Hawaii. Napukawna dagiti kangrunaan a papelesna nga agbiahe. Ngem adda ketdi nagsayaatan ti pannakapukaw dagiti papelesna, maysa a blessing in disguise ti pannakayalud-od ti panagawidna. Ket nagbati iti Filipinas iti nabayag bassit a tiempo bayat iti panangitrabahona ti papelesna nga agsubli iti Hawaii. Naipapasna a nadennaan ni Presentacion. Kalpasan ti lima a bulan, idi Mayo 1953, nakasubli met laeng ni Federico iti Hawaii.

Federico ken Presentacion, dagiti Annak- Pamilia
Ni Ruth Waikiki ti inauna. Agtrabaho iti pagopisinaan ti maysa a doktor iti Honolulu. Dua ti annakna.

Maikadua ni Joel Pagdilao, agtrabaho iti Four Seasons Hotel kas carpentry maintenance person. Nayasawa ken ni Blossom. Tallo ti annakda ken maysa ti apokona.

Ni Eileen Uyehara ti maikatlo. Retirado a school teacher. Nayasawa ken ni Kenneth. Dua ti annakda. Agnaed ti pamiliana idiay Palau.

Inaudi ni Edwin, agtrabaho iti Four Seasons Hotel kas bellman. Nayasawa ken ni Drucila, tallo ti annakda.

Kuna da Presentacion ken Federico: "An-anusan dagiti appoko. Agwatwat ken magna iti inaldaw, no kabalinan pay ti bagi, agsapul iti part-time job."

Ti balakad dagiti agasawa kadagiti agtutubo: "Agbalin a nasayaat ken nalinteg, agay-ayam iti ania man a klase ti sports, makipaset iti aktibidad ti simbaan. Iti kastoy a wagas, saan a masayang ti panawenyo."

Saan a patien da Presentacion ken Federico nga ibusen ti oras babaen iti panagtugtugaw lattan nga awan ti ar-aramidenna. Kayatda ti agtignay ken agtrabaho. "Nasayaat unay iti salun-at," kuna dagitoy agkaingungot.

"Saan a tubeng ti kinalakay wenno kinabaket no agpaguska nga agpart-time job, adda iti panunot ken no napnoanka ti pammati iti espiritu, kabaelam nga aramiden ti aggunay," daytoy ti balakad ti doktor ni Presentacion.

Maysa a crossing guard ni Federico dagiti estudiante ti Lihikai School sakbay ken kalpasan ti klase. Agtrabaho met ni Presentacion iti Maui High School kas custodian iti sumagmamano nga oras ti tunggal aldaw. Agpada dagitoy nga umanamong nga awan dakesna ti agtrabaho basta kabaelan ti bagi ken tapno mataginayon iti naimbag a salun-at.*

Ti Panagayat ken Pammateg ni Simplicio Quidilla, Maysa a Sakada

Grupo dagiti Filipino Sakada iti maysa a plantasion 

ti kaunasan ti Hawaii

"Kayatna ti agnaed iti asideg ti sugar mill. Para ken ni Simplicio, kayatna a kanayon a makita ti lugar a nangtenneb iti kinataona. Paseten iti biagna ti kiskisan. Ditoy iti 'yan ti puso ni Simplicio."

 

UMUNA nga aldaw kalpasan ti sangpet ni Simplicio Quidilla iti Honolulu, nagrugin a nagtrabaho iti kaunasan. Ibaklayna dagiti naputed ken nareppet nga unas iti abagana sana mapan ilugan ida iti agur-uray a trak tapno maipan dagitoy nga unas iti Oahu Sugar Mill.

Asino ni SIMPLICIO QUIDILLA? 
Tubo iti Ilocos Norte ni Simplicio Quidilla. Matangdanan ti 10 sentimo iti dose nga oras ti tunggal aldaw a panagtrabahona iti Waipahu Cane Field. Simmangpet ni Quidilla iti Hawaii idi tawen 1931.

Inundor ni Simplicio ti kasta unay a rigat iti trabaho ti kaunasan iti uneg ti uppat a pulo ket tallo a tawen. Narikna idi ni Quidilla ti sakit ti bukotna, kinakersang nga im-ima, naut-ot a tangan dagiti saka, aglanglanga a cauliflower ken lumlumteg a lapayag gapu iti panagbagkatna iti rineppet nga unas. Amin dagitoy para ken ni Simplicio, pakalaglagipanna. Inanusanna amin dagitoy gapu't ayatna, maipaayna laeng ti inar-arapaapna a naraniag a masakbayan iti pamiliana.

Pannakidangadang
Iladawan daytoy a trabaho ni Quidilla ti pudno a pannakidangadang dagiti Filipino plantation workers tapno maitag-ay iti kasasaad ti biag ken maited ti naraniag a masakbayan iti pamilia-- ling-et ken bannog manipud iti gangannaet a disso.

Ket gapu kadagitoy a sakada, naluktan ti dalan para kadagiti dadduma a Filipino tapno makigasanggasat ken nanamen ti nam-ay a bunga ti bambannog ken rigrigat nga ited ti kunada nga Isla ti Paraiso, wenno gloria para kadagiti dadduma- ti Hawaii.

Dakkel a yaman kadagiti sakada ti komunidad dagiti Filipino iti Hawaii. Ti balligi nga idadappat dagiti kaputotan ket naikkan dagitoy ti gundaway a makidangadang iti lubong ti politika, nanggun-od ti nangatngato nga edukasion, iti ay-ayam ken medisina. Ditoy a nasaksian ti naruay a panagsangpet ti nakaad-adu a Filipino.

Kuna ni Sharon Quidilla, anak ni Simplicio, a masansan a panangipalagip ti amana no kasano iti kinaimportante ti edukasion.

Bilbilinen a kanayon ni Simplicio ni Sharon, "Pangngaasim, anakko, sumrekka iti eskuela, agadal. Saanka koma a maitulad kaniak. Narigat ti trabaho a nagpasarak."

Iti edad ni Simplicio a nobenta uno, insukona ti bagina iti Namarsua- pimmusay ngem imbatina ti pakalaglagipanna kadagiti annakna. Ti ayat ken pammateg ti maysa nga ama. Arigna nga inyaraduna ti bagina nga agtrabaho iti kaunasan tapno laeng maited ti napintas nga edukasion ken naraniag a masakbayan dagiti annakna.

Kuna ni Sharon, kasla nabiag dagiti balikas ni Simplicio iti panunotna. Nagadal ni Sharon ti kurso a nursing iti Kapiolani Community College, idinto ti adienna, ni Myrna, nagbasa met iti kina-Bachelor's Degree in Accounting iti Pacific University idiay Oregon.

"Dagitoy a nagun-odmi ket dayawmi a sangapada ita, nangruna ken ni ama. No saan nga isu, awankam koma iti agdama a kasasaad ita," kuna ni Myrna.

TI panagadu ti populasion dagiti Filipino iti Hawaii, bunga daytoy ti namitlo a daras a bansada nga isasangpetda iti isla. Kabayatan a bimmaba ti bilang dagiti Japanese immigration, agarup 12o,ooo a bilang dagiti Filipino plantation workers a simmangpet iti Honolulu iti nagbaetan ti tawen 19o6 ken 1934.

Iti listaan ti Hawaiian Sugar Plantation Association [HSPA], sangapulo ket lima a lallaki ti simmangpet iti Honolulu a naglugan ti barko nga SS Doric manipud Filipinas idi Disiembre 2o, 19o6, tapno agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. Iti sumuno a tawen, simmangpet ti sabali pay a 150 a bilang dagiti trabahador iti isla.

Naimaldit iti pakasaritaan nga adda grupo dagiti musikero a Filipino ken skilled workers ti simmangpet iti Hawaii sakbay ti sangpet dagiti sangapulo ket lima a sakada idi tawen 19o6.

Dagiti agtagikua ken akin-tengngel kadagiti plantasion ti Hawaii, lima a dadakkel a kompania. Maawagan pay dagitoy iti Big Five. Isu da: Theo H. Davies, Alexander & Baldwin, Castle & Cooke, American Factors [iti agdama, napanaganan daytoy iti Amfac/JMB Hawaii] ken ti Brewer & Co.

Dagiti Filipino ti naudi a naawis/narekrut nga ethnic groups tapno agtrabaho iti isla. Umuna, dagiti Tsino. Kalpasanna, dagiti Hapon, Portugese ken Puerto Ricans. Naawis pay nga agtrabaho dagiti trabahador ti Spain ken Korea iti plantasion.

Mailugan dagitoy a trabahador iti trak wenno tren ken maidissaagda kadagiti destinasion a pagtrabahuan. Mangrugi ti trabahoda iti oras ti alas sais ti bigat. Agmula, agabuno ken agputed ti unas. Mandaren dagiti superbisor nga agtrabaho dagitoy a laborers tapno agtrabaho iti dose nga oras iti inaldaw. No mangngeg dagiti trabahador ti uni ti pito, kayatna a sawen, adda maysa nga oras a break- no daytoy ket pannangan ken panaginana.

Kas kadagiti dadduma a trabahador iti plantasion, balkoten ni Quidilla ti bassit a lata a naparabawan iti innapuy, nateng ken karne a balonenna a mapan agobra. Matangdanan ni Quidilla, basar a bayad ti trabahador iti plantasion ket maysa a doliar iti tunggal aldaw. 

Kuna ni Sharon a kaaduan a maurnong a kuarta ni Quidilla manipud iti trabahona ket ipaw-itna idiay Filipinas tapno agserbi iti pamilia ken gastosen a pagbasa dagiti ubbing.

Bayat ti panagtrabahona iti Oahu Sugar, nagnaed ni Simplicio iti plantation camp dagiti Filipino iti sikigan ti post office idiay Waipahu.

Amin dagiti cane field workers ket naikkanda iti metal identification tags a maawagan ti "bango in pidgin." Maaramat pay ti bango a kas credit card a paggatang iti lupot ken alikamen ti balay iti store. Ilista ti clerk ti store dagiti magatang iti babaen ti numero ti bango tag.

Idi 1974, nagretiro ni Quidilla kas machine operator iti edadna a 65. Nagawid iti Filipinas tapno agbakasion. Naam-ammo ken inkallaysana ni Erlinda Jamon. Nagnaed dagiti agasawa iti Waipahu iti asideg ti Oahu Sugar Mill.

Temporario a nagtrabaho dagiti dadduma a Filipino workers iti Hawaii ken agsubli dagitoy iti Filipinas kalpasan a nakaurnongda iti nawadwad a kuarta.

Nupay tubo ni Simplicio iti Filipinas, maymaysa laeng a lugar ti kayatna pagnaedan iti Hawaii- ti Waipahu, kuna ni Sharon. "Kayatna ti agnaed iti asideg ti sugar mill. Para ken ni Simplicio, kayatna a kanayon a makita ti lugar a nangtenneb iti kinataona. Paseten iti biagna ti kiskisan. Ditoy iti 'yan ti puso ni Simplicio."

.

.

.

.

.

.

TI PANAGAYAT KEN PAMMATEG NI SIMPLICIO QUIDILLA, Maysa a Sakada

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com