Liklikan ti Makiapa, Pagarien ti Kappia

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region a naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.



Asino ni ARSENIO JACINTO?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].

Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a napan idiay Hawaii.

Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki ti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.

Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.



Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda ti lugar a pagtrabahuanda, ti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.

Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.

Naibalay dagitoy a lallaki iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.

Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimo iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.

Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.



Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.

Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].

Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti unyon. Ket gapu iti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas iti kalinteganda a mangmangged.

Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.

Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.



Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio iti personal ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem sakbayna, nagam-ammo met laeng da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.

Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.

Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.

Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar iti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.

Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.

Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.

Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.

Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.

Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.

Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.

Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.

Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.

Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.

Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.


Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."

Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."

Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio ti agbuya iti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*
.

.

.

.

.

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Quirino Obrero Paet: Manipud iti Taleb agingga iti Maui

Idi nagkallaysa da Quirino ken Lucia, Abril 20, 1941 iti Christ the King
Church iti Paing Bantay, Ilocos Sur

QUIRINO OBRERO PAET:

Manipud Taleb agingga iti Maui

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay

www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

NAYANAK ni Quirino Obrero Paet, maysa a 1946 Sakada, idi Setiembre 18, 1917 iti Taleb, Bantay, Ilocos Sur. Maysa daytoy kadagiti rinibribu a lallaki nga inawis ti Hawaiian Sugar Planters Association a mapan agtrabaho iti kapinyaan ken kaunasan ti Hawaii.

Kas met la ti rason dagiti immuna a lallaki a napan iti Hawaii, kayat ni Quirino nga itag-ay ti kinarigat ti panagbiag. Arapaapna a mabaddekan ti aw-awaganda iti "isla ti paraiso," ken tapno sapulenna metten sadiay ti naraniag a masakbayan ti ing-ingungotenna a pamilia.

Saan ngarud a nagpamayang ni Quirino, nagpirma a dagus iti katulagan tapno mairaman a mangged iti Hawaii. Kadua ni Quirino ti kabsatna, ni Pedro. Nagluas dagitoy a lallaki manipud iti pantalan ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur a naglugan iti barko a managan iti S.S. Maunawili idi Enero 14, 1946. Nabati ti kaingungotna, ni Lucia ken dua nga annakda, da James ken Teresita Marinas.

Ket kas paset ti sakadas' contract, naikkanda iti "free round trip ticket" nga agsubli iti Filipinas no kayatda nga usaren iti ania man nga oras ken tiempo.

Apaman a nakasangpet dagitoy a lallaki iti Hawaii, nagsardeng ti naglugananda a barko iti isla ti Oahu sakbay a nagturong iti pantalan ti Kahului, Maui.

Nagkabbalayda Quirino ken Pedro iti Spanish B Camp iti Puunene a kadua pay dagiti sumagmamano a lallaki a kinaguyog ken nadanonanda iti kampo kas koma kada: Johnny Fontanilla, Claro Ramos, Ciano Fontanilla ken sabsabali pay.

Iti panagindeg da Quirino ken Pedro iti nasao a kampo, maymaysa a banyo ken kasilyas ti pagsisinublatanda nga usaren.

Idi Mayo 20, 1946, nagluas da Lucia, James, Teresita ken Precila a nagturong iti Hawaii. Napanda nakipagnaed kada Quirino ken Pedro iti nasao a kampo.

Iti departamento ti crystallization of molasses ti kiskisan ti asukar ti nagbalin a trabaho ni Quirino. Trabahona daytoy iti agarup duapulo ket dua a tawen. Kalpasanna, immakar iti panggedan ni Quirino, nagtrabaho daytoy iti Pacific Construction Company. Di nagbayag, napan iti Kaanapali Golf Course. Timmulong a nagmula bayat ti pannakapatakder ti Kaanapali Beach Resort Hotel.

Kadagita a tiempo, adda idi bukod a "yard maintenance" ni Quirino kas part-time job-na. Ken kamaudiananna, nagtrabaho pay iti Maui Sunset kas grounds keeper ket nagretiro iti trabaho gapu iti problema ti salun-at.

Iti uneg ti kampo, maramrambakan idi ti Rizal Day. Naragsak ti pannakarambak iti daytoy nga okasion segun ken ni Quirino. Saan la a dayta, mapili pay idi ti Rizal Day Queen babaen iti pannakaaramid ti social dancing. Ti nasao a social box ket kaarngi met laeng iti pasala a social dance iti Filipinas a no sadino, agtitinnawar ken kinangatuan ti bid. Ti mapagasatan a kangatuan ti bid, isu ti maikkan iti gundaway a makayawid iti nasao a social box ken umuna a mangisala kadagiti queen contestants. Ti kangatuan a maur-or a kuarta manipud kadagiti makisalip a babbai, isu ti mabalangatan a reyna ti Rizal Day Queen. Saan la a dayta, maikkan pay iti porsiento dagiti kontestant manipud iti maur-or a kuarta.

No dadduma, agbayag iti sumagmamano nga aldaw ti Rizal Day. Karaman iti parambak ti athletic competition relays, nagduduma nga ay-ayam, open market ken uray pay "biangan" wenno ti makuna a pallot.

Maysa pay ti Puunene Theater a nalatak a recreational center kadagiti sakada idi a tiempo a mangipabuya iti Filipino a pelikula kas iti "Darna" ken ti nalatak a komediante, "Dolphy," ken dadduma pay a pelikula.

Adu idi dagiti Filipino ti mapan agbuya iti nasao pagsinean. Kaabay ti nasao a pagsinean ti Teri's Snack Shop a kukua da Teresita ken Cris Sevilla. Sabali lang ti Oda's 10 cents bread ken Hamada saimin a nalatak a panganan kadagidi a tiempo. Adda pay grocery home delivery ni George Guererro, maysa met laeng a sakada.

Da Quirino ken Lucia Paet

Ti pamilia Paet ti nagtaraken kadagiti dingnguen [kumporme dita], ken isuda met laeng ti mangparti. No dadduma, pauragada ti partienda kadagiti karrubada. Saan la a dayta, nagmula pay dagitoy nga agasawa iti nagduduma ti klasena a nateng [ta idi a tiempo, maipalubos pay laeng ti agmula iti talon wenno daga a saanmo a tagikua].

Naparaburan da Quirino ken Lucia Paet iti sangapulo ket tallo nga ambisio, community-oriented nga annak:

Umuna, ti hanai daughter ni Teresita, nayasawa ken ni Clemente Fontanilla. Dua ti annakda ken tallo ti appokoda. Nagtrabaho ni Teresita iti Hawaii Planters Association.

Ni James ti maikadua ken nayasawa ken ni Kathleen. Tallo ti annakda ken lima ti appokoda.

Maikatlo ni Pricila ken nayasawa ken James Peros. Dua nga annak, dua nga appoko.

Ni Gloria ti maikapat ken nayasawa ken ni Ongolea Filo.

Maikalima ni Sally Paet.

Maikanem ni Lucille a nayasawa ken ni Larry Smith. Maysa ti anakda.

Ni Shirley Ponciano ti maikapito. Dua ti annakna.

Maikawalo ni Victoria, nayasawa ken Wayne Fukumoto. Dua met ti annakda.

Ni Rene Akina ti maikasiam, nayasawa ken ni Thomas Akina. Tallo ti annakda ken uppat ti appokoda. 

Maikasangapulo ni Teresita a nayasawa ken ni Gary Piquet. Maysa ti anakda.

Maikasangapulo ket maysa ni William Quirino Paet, Jr.

Ni Amelia ti maikasangapulo ket dua. Nayasawa ken ni Steven Lee. Dua ti annakda.

Ti inaudi ken maikasangapulo ket tallo isu ni Joseph Andrew Paet.

Mamati ken pabor da Quirino ken Lucia iti katolika nga edukasion para kadagiti annak. Nagbasa dagiti annakda iti Christ The King School ken St. Anthony High School. 

Ket tapno adda nayon dagiti annakda iti gastosenda iti eskuela, agdalus kalpasan ti klase [dagiti annak] iti classrooms, iti cafeteria, iti banyo kdpy.

Kas tradision kadagiti Filipino, imbaon da Quirino ken Lucia dagiti annakda iti kolehio. Kalpasanna ti panagturposda, agsapul iti trabaho tapno matulonganda dagiti nagannakda nga aggastos para kadagiti kakabsatda a dadduma. Iti kasta, amin nga annak makaturpos iti kolehio.

Adda pay sabali a tradision dagiti ag-Paet. No iti tiempo ti Paskua, agtitipon amin a pamilia iti maymaysa a lugar. No adda man agindeg iti kaparanget nga isla wenno iti Mainland, mapan iti naisangrat a pagtaengan a pagkikitaan ken pagdadnonan. Sangsangkamaysa ti pamilia a mangrambak ti Paskua.

Idi napan ni Monsignor Osmundo Calip iti Maui, pinalagipanna dagiti Filipinos nangruna kada Quirino ken Lucia a nagatendar iti misa a dida lipatan dagiti nabati a kameng ti pamiliada iti Filipinas. Idi 1950, binukel ni Monsignor Calip ti Filipino Catholic Club.

Linagip ni Gloria Filo ti naragsak a panagkaduada ken ni Quirino. "Kanayonak idi nga itugot no adda sports event nga atendaranna, agbuya iti pasala ken uray pay agbuya iti pallot. No saan, tulongak nga agparti iti manok, baboy ken kalding."

Iti biang da Pricila ken Rene kunada: "Managsangaili da Tang ken Nang. Adu a tao ti umay iti balay. Pasangbayenmi ida. Pakanemmi ida. Maysa pay a kayat dagiti nagannakmi ket ti panagdaldalus saan la nga iti aglawlaw no di pay iti bukod a bagi. Kayatdakam' idi a kanayon a mapan makimisa ken impakitada kadakami iti kinaimbag. Managdisiplina ni Nanang ngem agpadada a mangayat a dumakkelkami a natudio."

Linagip pay ni Pricila a duada ken ni Sally ti nangkuyog ken ni Quirino a nagpa-Filipinas idi 1986 tapno agbakasion kalpasan ti naunday a panawen a nagindeg iti Hawaii. Naaramatna met laeng ti libre a round trip ticket-na kas paset ti nailanad iti kontrata idi naawis a mapan agtrabaho iti Hawaii idi 1946.

Pimmusay ni Quirino idi Agosto 9, 1992.

Ni Joe kas Liborio iti Panagturongna iti Hawaii

NI JOE KAS LIBORIO ITI PANAGTURONGNA ITI HAWAII

ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Sakripisio. Wen, insakripisiona a pinanawan ti bukodna a pagilian tapno adda nam-ay a maipaayna iti pamilia..."

NATANANG ken naalumamay a makisarita daytoy 1946 a Sakada, ni Joe Guererro.

Ngem asino ni Joe?
Nayanak ni Joe Guererro idi Marso 6, 1927 iti ili ti Bacarra, Ilocos Norte. Nairaman daytoy a napan iti Hawaii iti maikatlo a bansada dagiti Sakada idi Mayo 1946. Nagrubuat ti grupo ni Joe manipud iti Puerto ti Salomague iti Cabugao, Ilocos Sur ken nagluganda iti barko a S.S. Maunawili.

Sakripisio, dayta ti kangrunaan a rason no apay a napanunot ni Joe ti agturong iti Hawaii nupay iti kaunggan ti pusona, dina kayat a panawan ti daga a nakayanakanna. Ngem para kenkuana, kayatna met nga agnam-ay ti pamilia isu nga inawatna daytoy nga opurtunidad para met laeng iti pagsayaatan ken naraniag a masakbayanda.

Ti Panaglayag iti Taaw ken Gagayyem ni Joe
Saan a ninamnama ni Joe a mapadasanna ti ma-home sick bayat ti panaglayag ti barko a naglugananda iti taaw iti maysa nga aldaw. Kadagidi a tiempo a saan pay a moderno ti pagluganan, immabot iti maysa a bulan ti panagbaniaga sakbay a nakadanon ti barko a naglugananda iti Kahului Harbor, Maui.

Kadua ni Joe dagiti sumagmamano a gagayyemna a Sakada a nagturong iti Hawaii kas kada: Zacarias Paet, Pedro Cortez, Domingo Cabalce, Silvestre Baggao, Pepito Ragsa, George Pacubas, George Buesa, Jorge Felipe, Sonny Parilla, Crisanto Parilla, Quirino Paet, Antonio Paet, Johnny Obrero, Sesinado Sagayaga, Mariano Tabisula ken Eddie Tadeo.

Kasano a nakapan ni Joe iti Hawaii?
Kastoy, binulod ni Joe ti petition paper ti kabsatna, ni Liborio, ta saan nga interesado ni Liborio a mapan iti Hawaii. Ket gapu iti dayta, napan ni Joe iti Hawaii kas Liborio. Ngem idi makadanon a kaduana ti inaunaan a kabsatna, ni Mariano iti Hawaii, ginutigot daydi Dios-ti-aluadna a Nicanor Domingo ni Joe tapno baliwanna ti naganna a "Liborio" iti "Joe." Kalpasan ngarud a naaramid ti singasing ni Nicanor, napan da Joe ken Mariano nakikabbalay ken ni Nemesio, ti ama dagiti agkabsat nga adda idin iti Maui, Hawaii.

Apaman a nakasanglad ti grupo dagitoy a Sakada iti Maui, naipanda iti Puunene Community Center iti Spanish A, para iti pannakainspeksionda. Masarakan ti makuna a Spanish A iti sango ti Holy Family Catholic Church ti Puunene. Nagnaed da Mariano ken Joe karaman ni Nemesio iti Spanish B, iti asideg ti Puunene School.

Kalpasan ti panaginana da Joe ken Mariano iti dua a lawas manipud sangpetda, nangrugi a nagobra ni Joe iti HC & S kas "Huki Lipo," agkali wenno agkukot iti kanal a para iti irigasion ti kaunasan. Mabayadan iti 43 cents iti kada oras, walo nga oras iti inaldaw, ken no dadduma, agtrabaho iti overtime.

Biag iti Kampo
Narigat a saan a trabaho ti "Huli Lipo" para ken ni Joe. Babaen iti awis ni angkelna George Guererro, nakastrek ni Joe iti Camp 5 Store. Manipud iti Camp 5 Store, nagtultuloy ti panagtrabaho ni Joe agingga iti A & B Supermarket. Masarakan daytoy a tiendaan iti lokasion a nakapatakderan ti Central Pacific Bank ita. Idi naglukat ti Star Market, immakar ni Joe iti Star Market idiay Kihei kas Meat Department Manager agingga a nagretiro idi 1989.

Napintas ti biag iti kampo, ti Spanish B idi 1946 segun met laeng ken ni Joe. Tallo dagiti pamilia a nangukopar iti maysa a balay. Tallo a tattao ti maturog iti maysa a kuarto. Iti tunggal pamilia, agluto iti bukodda a taraon. Libre ti gas, danum ken elektrisidad para kadagiti trabahador ti plantasion.

Makuna a naisangsangayan a selebrasion ti Rizal Day iti plantasion. Agparti dagiti trabahador iti baboy ken kalding tapno isu met laeng ti inda pagsasanguan. Kadagidi nga aldaw, agpipinnadawat dagiti trabahador iti ania man a banag, karamanen dagiti natnateng a maimula.

Da Joe ken Rose
Idi nagtrabaho ni Joe iti Camp 5 Store kas maysa a clerk, maysa a lokal ken nakapimpintas ken naubing a balasang iti nagan a Rose Tabisola, ti kanayon a mapan gumatang iti ice cream iti store. Atapen idi ni Joe a saan a gumatang ti rantaen ni Rose iti tiangge no di ket tapno makita ni Rose ti kinataer ken kina-guapo ni Joe. Gapu iti masansan nga ipapan igagatang ni Rose iti store, natennag ti rikna ni Joe kenkuana. Idi nagbayag, addan nagkinnaawatan da Joe ken Rose. Nabukel ti ayan-ayatda.

Kanayon a rummuar da Joe ken Rose kalpasan a maiwakas ni Joe ti trabahona- mapanda ag-date, agpasiar iti paborito a lugar ken agbuya iti sine iti Puunene Theater nga asideg iti kiskisan [mill]. Kalpasan ti maysa a tawen ti relasionda, nagkallaysa da Joe ken Rose idi Hulio 16, 1946 iti Holy Family Catholic Church. Naangay ti padaya iti balay ti angkel ni Rose nga agnagan iti Gaudencio Tabisola iti Kampo 4 [Sam Sim Camp]. Agarup ag-tallo gasut a bisita, gagayyem ken makaam-ammo kadakuada ti nagatendar iti punsion. Nainaganan ti bridesmaids: isuda Espie Asuncion ken Linda Aguinaldo. Dagiti ushers: Joe Fernandez ken Jack Fernandez. Ti flowergirl, ni Lourdes Bermudez Gaspar ken ti ringbearer, ni Lawrence Quiray. Kalpasan ti kallaysa, napan nagnaed da Joe ken Rose iti Spanish B agingga nga immakarda iti pagyanan iti 6th Increment idi Abril 1961.

Dagiti Annakda
Naparaburanda Joe ken Rose iti uppat nga annak, isuda:
Gordon, inauna ken maysa nga operating engineer iti Local 3. Maysa a balo ken addaan iti tallo nga annak.

Ni Wayne, ti maikadua. Nayasawa ken ni Lita Guererro. Agtrabaho ni Wayne iti maysa a gas company. Addaanda iti lima nga annak. Ni Rodney, ti maikatlo, ken maysa daytoy a computer machinist. Nayasawa ken ni Margie Guererro ken tallo ti bunga ti ayan-ayatda.

Ken ni Michael- ti inaudi. Agtrabaho ni Machael iti Maui County Sewer Department. Nayasawa ken ni Gwen Guererro ken addaanda iti tallo a bunga.

Ti balakad ni Joe kadagiti ubbing ita: "Igaed ti agbasa tapno magun-od ti nasayaat nga edukasion ken dakdakkel ti maawat a sueldo iti pagobraan. Adaywan dagiti maipawil nga agas."

Para kadagiti agtutubo ken nataengan, kuna ni Joe: "Aywanan ti salun-at, regular a bisitaen ti doktor, regular a panagwatwat [kas iti walking], agtrabaho ken ipauneg dagiti nasayaat a taraon."

Paggugusto ni Joe ti agmula iti kumporme iti arubayanda, mapan iti Kahului Shopping Center ken maki-estoria kadagiti padana a Sakada, ngem ti kangrunaan a pagliwliwaan ni Joe- mapan idiay Las Vegas. Miembro da Joe ken Rose iti Kahului Filipino Community Association ken ti Bacarrerneos of Maui.

Dayta ni Joe, maysa a sakada. Natured a napan nakigasanggasat iti gangannaet a disso tapno sapulenna ti pudno a gasat. Ket ni kaano man, dinto malipatan ti kaputotan ni Joe ti pudno a rason iti panagturongna iti Hawaii. Sakripisio. Wen, insakripisiona a pinanawan ti bukodna a pagilian tapno adda nam-ay a maipaayna iti pamilia.

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar...]

NARAPIS, ngem natayag a lalaki.

No iti langa ti pagsasaritaan, guapo. Langana pay laeng agingga ita- dayta ni George Pacubas. Maysa a Sakada.


Ngem asino daytoy George Pacubas?
Nayanak ni George idiay Brgy. Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Abril 23, 1923. Iti panagturongna idiay Hawaii, espesial ken nakalalagip nga aldaw para ken George. Narambakan ngamin ti panagkasangayna iti barko a nagluganna nga S.S. Maunawili idi 1946 bayat iti panagturongna idiay Maui, Hawaii, a nakaidestinoanna. Kadua ni George dagiti sabsabali pay a sakada a nagpirma iti kontrata ken agragut nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. 


Ket kas met kadagiti dadduma a sakada, maymaysa ti rason no apay a kayatda ti mapan idiay Hawaii- "naranraniag a masakbayan ken naim-imbag a gasat para kadagiti pampamiliada."


Maysa ni George kadagiti naruay nga inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S] Company.



Baro a buya ti aglawlaw, baro a biag...
Simmanglad ti barko a nagluganan ni George ken dagiti dagiti sabsabali pay a sakada iti Kahului Harbor, Maui, idi Abril 29, 1946. Ket sakbay a napalubosanda a bimmaba iti barko, naited kadakuada ti bukodda a numero kas pammigbig ti kinataoda. Indulin ni George dayta a numero a naited kenkuana agingga a nagretiro iti trabaho. 


Dagus a nangrugi idi ni George iti trabaho a kas aglammua [wenno cutting grasses], mule man [iturongna ti kabalio a nagkarga iti unas iti disso a pakaimulaanna], agbagkat ken agibunong kadagiti maimula nga unas, utility truck driver [agiwaras iti danum, dagiti kasapulan a supplies, kdpy.] kadagiti trabahador, mud truck driver [agala iti pitak manipud iti kiskisan sana ibelleng iti pagbasuraan],  ken trash trailer driver nga addaan iti PUC. Trabahona amin dagitoy agingga a nagretiro iti serbisio idi tawen 1986.


Bayat ti panagtrabahona iti HC & S, nagyan ni George iti Kampo 10 ken Hospital Camp [masarakan daytoy iti Hansen Road iti Puunene]. Makaisem ni George a manglagip kadagiti kinabbalayna iti kampo a kas kada: Pedro Pacuba, Fernando Pacubas, ken Edward "Jose" Sales.


"Naragsak ti biag iti Kampo 10 ken Hospital Camp," linagip ni George. Narimat ken naslag dagiti mata ni George iti pananglagipna ti napalabasna iti kampo. Inyangawna pay a no mabalbalin, kayatna a sublian daydi a panawen.


Ti kampo kas maysa a komunidad para kadagiti Filipinos. Tinawen met idi a marambakan ti Rizal Day ken 4th of July. Adda pay pasala a naawagan iti "ribbon dance," a no sadino dagiti ti lallaki ti agalup, maipareha ken agbayad tapno maisala ti dayag a kursunadana. 


Linagip pay ni George nga adda idi "social boxes," a dagiti lallaki ti agtitinnawar. No asino ti kangatoan ti tawar wenno bid, isu ti makaala iti dayta a kahon ken adda pay gundawayda a mangisala iti asino a balasang nga adda iti salunan. Naipalaon iti daytoy a "social boxes" ti nadumaduma a banag kas iti makan, aplayanses, ken no ania ditan a pangay-ayo kadagiti lallaki. Adu met ti maimbitaran a ka-Filipinoan a babbalasang iti daytoy a pasala.


Ket nagayat ni George ken ni Louisa...
Nangrugi ti relasion da George ken Louisa De Aquino idi yam-ammo ti Dios-ti-aluadna Mariano Patao [ama ni Linda Patao Cortez] ni George ken ni Louisa iti maysa a pasken. Nasinged nga aggayyem da Mr. Patao ken George. Nasinged met nga agpagayam ti balasang ni Mr. Patao- ni Linda ken Louisa. Agkakarruba dagitoy iti Waihe'e. Agpada met dagitoy a babbalasang a local born- nayanak ken dimmakkel iti Maui.


Iti maysa nga aldaw, idi tawen 1949, inimbitaran ni Linda ni Louisa nga atendaranda ti maysa a party. Naglugan da Linda ken Louisa iti puraw a Plymouth a karro ni George tapno itulnogna ida iti nasao a party a naangay iti Filipino Clubhouse iti Puunene. Nagguapo ketdin ti langa ni George iti kawesna a "longsleeve" shirt. Nupay nakakita idin ni Louisa iti kastoy a klase ti kawes, rinaemnna ti kinataraki ni George. Ket manipud idin, inawagan ni Louisa ni George iti "Longsleeve Filipino Guy." Banag met a saan a kinagura ni George dayta panangang-angaw ni Lousia kenkuana. Nangrugi ketdi ti pakasaritaan ti ayat ni George iti dayta a banag, a manipud idin, isu met ti nangrugian nga asideg ti rikna ti baro iti balasang. No adda wayada nga agtungtong, adu ken di maung-ungpot nga estoria iti napalpalabas a panagbiagda ti pagsaritaanda. Ket no dadduma, agdanggayda pay nga agkatawa.


Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar. Nagkallaysa ngarud da George ken Louisa idi Hunio 12, 1954, iti St. Anne's Church ti Waihe'e. Naangay ti padaya iti St. Anthony Clubhouse idiay Lower Waiehu Beach, Wailuku.


Pannakabangon ti Pamilia
Kalpasan ti kasar, nagnaed da George ken Louisa iti Hospital Camp iti dua a tawen. Kalpasanna, immakarda iti Spanish A Camp manipud tawen 1954 agingga iti 1960.


Umis-isem dagitoy nga agkaingungot iti pannakalagipda dagiti nariringgor a truck nga aglabas iti natapok idi a kalsada iti asideg ti pagtaenganda. Ket idi tawen 1960, immakarda iti Kahului. Ditoy a rinambakan da George ken Louisa ti panagretiroda iti trabaho.

Nakem ngata ti Dios ti nangitunda kada George ken Louisa iti yaakarda iti baro a disso nga ayanda. Saan nga impagarup dagitoy nga agkaingungot a ditoy gayam ti pakasarakanda ti kinaubing ken gayyem ni Louisa a ni Linda [Cortez]. Agkabatogda pay iti kalsada ken dua laeng a balay ti nagbabaetanda. Ket pudno, agpagayam ken agkarruba dagitoy iti tungpal biag!


Lima ti bunga ti naragsak a pamilia da George ken Louisa...
Ni Charise ti inauna. Nagturpos iti Maui Community College [MCC], ken agtrabaho iti County of Maui- maysa nga office clerk. Nayasawa ken ni Andrew Fuller, agtrabaho iti Johnson Brothers kas salesman. Agtrabaho pay iti Sack and Save. Dua ti annakda: da Ryan ken Jeremy.


Maikadua ni Kenneth. Nagturpos met iti MCC ken agtartrabaho kas Manager iti Local Motion Shop ti Kukui Mall, Maui. Nayasawa ken ni dati a Carlyn Apana, ken agtrabaho daytoy iti Coldwell Banker kas sekretaria. Uppat dagiti annakda: Jason, Ikaika, Corbin, ken Keely.


Ni Leona ti maikatlo. Nagturpos iti MCC ken agtrabaho iti 4 Star Mortgage. Nayasawa ken Duane Ah Yen, maysa a pintor. Da Kristi, Shauna ken Nervai dagiti annakda.


Maikapat ni George Jr. Kas met kadagiti kakabsatna a tallo, nagbasa ken nagturpos met iti MCC ken agtrabaho kas Correctional Officer. Nayasawa ken ni dati a June Facuri, agtrabaho iti State Farm Insurance. Tallo met dagiti annakda: Iris, Michael, Gannon ken Ramsey.


Ni Jason ti inaudi. Retirado iti Airforce. Agdama ita nga agtrabaho iti Terminix. Ni Berverly Versola ti kaayan-ayatna.



Ti pammagbaga ni George kadagiti agtutubo: "Respetaren ti pamilia. Agipakita iti napintas nga ugali. Mapan agbasa-- ta ti edukasion ti tulbek iti nasaysayaat ken naranraniag a masakbayan."


Kuna met ni George kadagiti kapatadanna: "Agkaykaysa, adda koma kappia. Awan ti agsisinuppiat. Taripatoen ti bagi, nangruna ti salun-at. Agwatwat ken aramiden dagiti banag a kabaelan nga aramiden ti bagi."


Magusgustoan ni George ti mangibus iti oras ken pambaranna metten ti agwatwat iti hardin da nga agasawa. Aktibo met ni Louisa kas miembro ti choir ti Christ the King Church. Tumulong pay nga agdalus ken agdekorar iti simbaan no adda waya ken tiempona. Aktibo pay da George ken Louisa iti Filipino Catholic Clubs ken tumultulong ti grupoda kadagiti maisayangkat a kombension ti Maui. Managpasiar pay dagitoy nga agasawa idiay Filipinas ken Las Vegas.


Ken ni George Pacubas: "Balligi ti pannakalukat ti dalan para iti naranraniag a masakbayan ti sumarsaruno a henerasion dagiti agtutubo..."

Nagtalek ken Namatida nga Adda Naraniag a Masakbayanda

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

NAGTALEK KEN NAMATIDA NGA ADDA NARANIAG A MASAKBAYANDA

Rudy Ram. Rumbaoa
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw...].



NAGASAT ti kaamaan da Agapito ken Leona Tadeo ta naikuyogda ti sibubukel a pamiliada iti Hawaii idi Hulio 1946. Maysa ditoy ni Edward Tadeo. Kadua da Agapito, Leona, Edward ti sabali pay a kameng ti pamiliada: da Larry, Cirilo ken Julita.


Maysa a sakada ni Agapito idi nagpa-Hawaii ti sibubukel a pamiliana. Naglugan dagitoy iti barko nga S.S. Marine Falcon. Kas met kadagiti dadduma a sakada nga imun-una a napan iti Hawaii, nagutigot ni Agapito a nagpirma iti kontrata tapno agtrabaho iti plantasion ti Hawaii. Nagtalek ken namati ti pamilia Tadeo iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] a nangawis ken ni Agapito nga adda agur-uray a naraniag a masakbayanda iti Hawaii.


Ti biahe...

Idi naglayag ti barko a nagluganan dagiti ag-Tadeo iti nalawa a taaw a nagturong iti Hawaii, saan a ninamnama ti sibubukel a pamilia nga agsakitda amin malaksid iti buridekda a lalaki- ni Cirilo. Mabalin [siguro] a gapu ta damdamoda ti aglugan iti barko. Nupay kasta, saan nga is-isuda ti nakarikna iti sakit, uray pay dagiti dadduma a kinalugananda iti barko- nakariknada iti panagulaw.

Saan a naimas dagiti ag-Tadeo ti nangan, ngem pinilitda ti nagipauneg iti prutas tapno adda kidser ti bagi ken salun-atda. Saan a naipapas dagiti ag-Tadeo ti nagbiahe nupay nadanonda ti Kahului harbor kalpasan ti sangapulo ket walo nga aldaw.


Idi nakasanglad ti barko nga S.S. Marine Falcon iti pantalan ti Kahului, nakarikna ti bang-ar ken regta dagiti ag-Tadeo. Kalpasan a nakasangpetda, nailugan iti maysa a trak ti pamilia Tadeo sada maipan iti Camp 13 a masarakan iti nagbaetan ti agdama nga eropuerto ti Kahului ken Paia.


Asino ni Edward Tadeo?
Nayanak ken dimmakkel ni Edward idiay Santo Domingo, Ilocos Sur idi Disiembre 17, 1926. Nangrugi a nagtrabaho ni Edward iti kataltalonan a kas maysa nga irrigation maintenance man idi agtawen daytoy iti sangapulo ket innem.


Nagtultuloy ti panagtrabaho ni Edward agingga idi 1967. Ngem kalpasan dayta, inkeddengna ti nagsapul iti sabali a panggedan. Iti dayta met la a tawen 1967, nakastrek iti A & B Supermarket Warehouse a masarakan iti nagsaadan ti Central Pacific Bank, Kahului, iti agdama. Agurnos ken agipakni kadagiti produkto ken agbunag kadagiti tagilako manipud iti pier ti trabaho ni Edward.


Kuna ni Edward a naragsak ti biagda iti kampo trese kadagidi a tiempo. Iti edad ni Edward a sangapulo ket innem, ibusenna ti kaaduan nga orasna iti kampo nga agbuya iti sine iti daan a Puunene Theater a masarakan iti asideg ti kiskisan- iti aldaw ti Sabado ken Domingo.


No dadduma, aglugan ni Edward iti bisekleta a manglawlawlaw ti kampo. Iti kampo, adda met dagiti naisangsangayan nga aldaw a marambakan a kas iti Rizal Day. 

No saan, maangay ti pakasar, kasangay, ken buniag iti clubhouse.


Kadagidi a tiempo, mapalubosan dagiti agnaed iti kampo nga agtaraken iti baboy, kalding ken manok. Dagiti dadduma, nagmula iti nadumaduma a klase ti nateng. Mapasayakan dagiti mulmulada manipud ti danum nga aggapu iti kanal. Bayanihan- kasta ti estado dagitoy a nagnaed iti kampo trese. Agpipinnaranud ti sangkarrubaan. Ket kas maysa a wagas ti panagur-orda iti pundo a para ti pagkasapulan, agilakoda kadagiti tarakenda a baboy, kalding ken manok. Adda napusgan a mangidulin ti naglakoanda tapno adda nakasagana a dutdoten ken usarenda.


Linagip ni Edward ti sumagmamano a gagayyem ken kinadkaduana iti kampo a kas kada Toribio Tuzon ken Damaso Avon. Kunana a nasayaat dagitoy a nagbalin a karrubana iti kampo.