ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

[nabulod ti ladawan a nausar]

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

.

.

.

AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.

Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker.

Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-

Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.

Maysa a sakada ni Ernesto.

Ngem asino ni Ernesto?

Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.

Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.

Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.

Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.

Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...

Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.

Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.

Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp.

Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.

Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.

Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.

Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.

Naragsak met iti kampo...

Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.

Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.

Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.

Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.

Ababa a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto

Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.

Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].

Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:

Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.

Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.

Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.

Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.

Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.

Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.

Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"

Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*

.

.

.

.

ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib

Rudy Ram. Rumbaoa

Fil-Am Observer Article

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #ammuenpaydaytoy #filipino #hawaii #ernestoagcaoilisr #oktubre #filamhistorymonth #vintar #ilocosnorte #ssmaunawili #pantalan #cabugao #ilocossur #salomague #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

KET NAIRAMANDA ITI PAKASARITAAN TI HAWAII

ket ney, ammuem met daytoy pada a filipino nga agindegen iti hawaii. ana met makunam, kompad?

Ruknoy ken ni Sakada ken Panglagip Kadakuada iti Panangrambak ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am Month...

---

IDI 2008, impasa ti Hawaii State Legislature ti HB 3343 HD1, a mangdesignar wenno mangitudo ti bulan ti Oktubre a kas Filipino-American History Month. Nakapasa iti House of Representatives ken iti Senado ti singasing a paglintegan ket pinirmaan ti Gobernador tapno mamagbalin a naan-anay a linteg idi Abril 15, 2008. Ti nasao a linteg ket inyam-ammo ni Representative Joey Manahan [D29-Sand Island, Kalihi Kai, Kapalama] ken miembro ti Filipino Caucus. Ti Fil-Am History Month ket maramrambakanen iti Estados Unidos manipud pay idi 1988. Nupay kasta, ti Hawaii State Legislature ti immuna a governing body a nangbigbig ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am History Month.

Naramenan ti agdama a henerasion dagiti Filipino-Americans ti Hawaii iti nangato nga arapaap a nangsagrap ti benepisio a gapuanan dagiti nagtaudan a kaputotan wenno nagannak a nagkapkapudotan a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan idi un-una. Ngem no saan a gapu kadagitoy maawagan iti "Sakadas" a nanglukat iti ruangan ti naranraniag a masakbayan kadagiti simmaruno a kaputotanda, asino ni Filipino iti Hawaii ita?

Iti panagtultuloy a panagsangpet dagiti ubbing a henerasion, dagitoy ti mangbalbaliw ti ethnoculture ti America. Iti ingangato ti bilang ken ilalawa ti socio-economic ken opurtunidad ti edukasion ti mangted iti panagtalek ken kababalin a mangitandudo ti birtud ti namnama wenno napintas a pannirigan ti biag iti laksid dagiti karit ken pannubok kadagitoy baro a kameng ti sosiedad ti America. Saanen nga ibain ti kultura a nagappuan.

Pudno, nasagrap no di pay ket inawat dagiti ub-ubbing a henerasion a Fil-Ams ti nangatngato a klase ti edukasion, ad-adu a trabaho a pagserkan, ti kaadu nga ammoda no maipapan iti kompleksidad ti politika, panagtalek iti bukod a kinatao ken kabaelan, ken adda kadakuada ti tulbek a manglukat ken mangyuswat kadagiti kabaroanan nga idea a mayataday iti agdama a panawen. Kayatna a sawen, adun ti nagluposanen no maikumpera iti nagsaadan dagidi nagkauna a Filipinos iti Hawaii, nasuroken sangagasut a tawen ti napalabas. Ket agtultuloyto latta nga agsangpet dagiti ubbing a henerasion tapno sapulenda ti naranraniag a masakbayanda kadagiti pilida a pagilian a papanan, ngem ti Estados Unidos ti primaria a destino ti kaaduan- ti maawagan iti "land of the freedom."

Dagiti kaduogan a paradigmo ti nangted iti dalan kadagiti kabaroanan a konsepto kas iti diversity wenno kinaadu/kinasabsabali, nagkaadu a klase ti kultura, padapada nga opurtunidad, panangawat iti aksion nga umiso, pannakairaman wenno inclusion ken kinapudno ti politika iti nagbalinen nga aginaldaw a lengguahe iti America ken ti pannakirelasion iti sosiedad.

Dagiti Filipino ti kaalistuan ken kadakkelan ti bilang nga ethnic minority iti Hawaii gapu ti agtultuloy a panagadu dagiti agsangpet manipud iti Filipinas. Adda pattapatta nga 3,500 wenno nasursurok pay a bilang dagiti imigrante, kaaduan kadakuada ti ub-ubbing ken agtutubo ti sumangpet iti tunggal tawen

Adda maipagarup nga 85 a porsiento dagiti Ilocano a mangbukel ti komunidad dagiti Filipino- ket ti natibo a pagsasao ti kangrunaan nga aramatenda, ti Ilokano. Adda met sumagmamano a bilang dagiti Bisayano [manipud iti Central Region], ken Tagalog. Ket agsao dagitoy iti bisaya ken tagalog. Sabali laeng dagiti taga-Pangasinan, La Union, Tarlac ken dadduma pay a kabangibang a probinsia nga adda metten iti Hawaii. No ar-arigen, kasla u-ong nga agtubo ken agadu ti puli ni Filipino.

Iti itutupuar ti middle class, adu met latta ti agtartrabaho iti working class. Iti panagadu ti management, propesional ken kaarngi a pagtrabahuan, adda maipagarup nga apagkalima dagiti agtutubo-nataengan ti nairakurak a naduktalan a maibilang iti daytoy a kategoria. Karaman ditoy a propesion dagiti doctor, nurses, therapists, abogado, inhinyero ken business executives. Buklen iti 41 a porsiento, no di pay nasursurok ti grupo iti benneg ti sales and administratives, idinto a dagiti hotel workers, housekeepers, polis ken sabsabali pay a sektor ti mangbukel iti 30 a porsiento.

Kadagupan dagiti propesional iti komunidad dagiti Filipino, maibilang a dagiti mangtartaripato iti salun-at ti kaaduan kadakuada. Sabali laeng ti sektor dagiti nanarses, medical technologists, ken medical aides wenno caregivers. Nairakurak nga adda maipagarup 95 a porsiento a Filipino ti kaaduan a home care owners wenno operators.

Adda met nasurok maysa a porsiento a Filipino teaching faculty iti University of Hawaii, Manoa. Immadu met ti bilang dagiti estudiante a Filipinos a nagparehistro/nagpalista nga agbasa iti nasao nga unibersidad. Ibagian ti dakdakkel a populasion dagiti Filipino iti benneg ti arte ken entertainment industry kas iti jazz, Hawaiian music, hula, hip-hop ken panagsala

Iti pannakamodernisasion ti Hawaii, napataud dagiti lider iti umuna a henerasion ti Filipino-Americans. Naggapu dagitoy iti immuna nga edukado a nagannak a Filipinos nga immay iti Hawaii. Nairamanda iti makunkuna a "1954 Democratic Revolution in Hawaii."

Nabotosan ni Peter Aduja, umuna a Filipino lider a nangibagi iti Lehislatura ti daan a teritorio ti Hawaii. Maysa nga abogado ni Aduja a simmangpet iti Hawaii manipud iti probinsia ti Ilocos Sur. Naulit ti pannakailayon ken pannakaipatugawna iti Kongreso kalpasan a nagbalin ti Hawaii nga estado ti America idi 1959.

Maysa pay nga abogado, ni Ben Menor, a simmangpet met iti Hawaii idi kabankannuaganna manipud iti probinsia ti Ilocos Norte, ti umuna a Filipino a nakagun-od ti pammigbig babaen iti pannakadutokna iti Justice of the Hawaii Supreme Court. Ni met laeng Menor ti immuna a Filipino a nabotosan iti State Senator manipud iti grupo dagiti umuna a henerasion ti Filipino.

Idi tawen 1994, nabotosan ni Benjamin Cayetano a kas Gobernador iti estado ti Hawaii. Isu ti kaunaan kadagiti ethnic group a nabotosan a gobernador idi panawenna. Ken isu ti maikadua nga Asian-American a nabotosan a gobernador iti estado ti America.

Idi 1998, nailayon manen a kas gobernador. Nagretiro iti serbisio kalpasan ti 28 a tawen a panagpapaayna a kas gobernador, Lt. Governor, state legislature ken housing commissioner. Ni Cayetano ket anak ti marigrigat a pamilia a taga-Pangasinan. Nupay adu dagiti karit ken pannubok a naglasatan ti biagna, naileppasna ti kurso a kina-abogasia iti Loyola University ken Bachelor of Arts iti UCLA.

Maysa kadagiti makapainteres a panunoten wenno lagipen mainaig iti political career ni Cayatano ket iti saanna a panangaramat ti kina-Filipino-na idi nagkandidato. Malagip nga idi damona ti nangabak, nagpaidasig daytoy iti maysa a distrito ti Hawaii a kaaduan nga agnaed ditoy ket Japanese-Americans. Daytoy ti nangpaneknek a saan a makasupusop ti tulong ti maymaysa a kultural a grupo iti kondision ken no seknan iti panagkandidato. Kasapulan ketdi ti tulong ti dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo. Agpayso, makatulong ti bukod a puli, ngem importante met kas maysa a kandidato, masapul a denggen ti isingasing ken/wenno iyarungaing ti sabali a puli/kultura, networking wenno grupo dagiti kunektado a tattao ken serbisio, ken ti pannakabangon ti nalawlawa nga interethnic alliances tapno agballigi iti politika.

Iti lokal a politika ti Hawaii, naimaldit met ti nagan dagiti lider ti Filipino-Americans. Kas ken ni Eduardo Malapit, isu ti kaunaan a mayor iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas Mayor ti Kauai idi 1974.

Ni Lorraine Rodero-Inouye, kaunaan a babai a Chief Executive iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas mayor ti Big Island idi 1990. Nabotosan pay kas State Senator. Naggapu ti pamilia ni Rodero-Inouye iti maysa kadagiti immuna a 15 a sakada a simmangpet iti Hawaii idi 1906.

Sabali pay a maipannakkel a patanor ni Ilocano isu ni Artemio C. Baxa. Nayanak ken dimmakkel iti Barrio Teppang, Bacarra, Ilocos Norte, ken immay iti Hawaii idi 1967. Ni Baxa ti kaunaan a naturalized American a naggapu iti Filipino a puli/ramut a nadutokan a hues iti 2nd Circuit Court. Gapu iti daytoy, nairaman met a naimaldit ti naganna iti pakasaritaan dagiti Filipino iti Hawaii.

Nagserbi ni Baxa a presidente iti Maui County Bar Association, iti Per Diem Court, ken iti Department of Prosecuting Attorney. Idi tawen 1998, nairaman ti nagan ni Baxa iti listaan dagiti innem a kandidato babaen ti Judicial Selection Commission para iti nominasion ti 2nd Circuit Court Judge. Inaprobaran ti Senado ti nominasion ni Baxa. Dagiti miembro ti Maui County Bar Association ken ti Hawaii State Bar Association [HSBA] ti nangted ken Baxa iti kangatoan a botos a naawat wenno nagun-od ti maysa a kandidato.

Aktibo ni Baxa iti komunidad dagiti Filipino. Naawatna ti "Gintong Pamana" Leadership/Achievement Award nga inted ti Filipino Chamber of Commerce, Maui. Sabali laeng ti "Progress Award in Law" a naawatna manipud iti United Filipino Council of Hawaii. Nagbalin a modelo iti pannakaiyimplimentar ti Maui County Immigrant Services Program ken ni Baxa met laeng ti immuna nga empleado a naawat iti daytoy a programa iti babaen ti administration ni dati a Mayor Cravalho.

Kuna ni Baxa a dua ti nagbalin nga importante iti biagna no apay a natun-oyan ti balligina iti agdama. Umuna, ni tatangna, a nangted kenkuana iti amin a masapul ken pinansial a pannuporta idi nagbasa daytoy idi adda pay la idiay Filipinas; ken ti kaingungotna a nangipaay kenkuana iti moral a suporta idi nagsubli daytoy a nagbasa idi adda iti Hawaii.

Ken saanto met a malipatan dagiti dadduma a Fil-Ams a nagserbi iti konseho ken dadduma pay a posision iti gobierno- naimaldit metten dagiti nagnaganda iti pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii. Kasta met a karamanda a nangparimat pay ti imahe ni Filipino kadagiti sabsabali a puli wenno kultural a grupo a kapulpulapolda iti inaldaw a panagbiagda iti Hawaii.

Kas met la kadagiti kaaduan a historiador, insurat dagiti American social scientists a ti komunidad ti etniko, wenno mainaig iti maysa a grupo a kultural iti maysa a dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo ken ethnicity ket saan laeng a makuna a sibubukel wenno interemente a parte wenno paset ti maysa a naisangsangayan nga aspeto wenno karakteristiko a banag a nasurat iti sosial a sistema ti America ken ti pakasaritaanna.

Ket kas met la iti kaaduan a kultura ti komunidad iti Estados Unidos, saan laeng a maymaysa ti makuna a komunidad dagiti Filipino. Agdepende ketdi iti kaadu, pangal ti panagdur-as iti sosio-kultura, langa, wenno karakterismo ti sosial/institusion ti gimong kas iti impormal ken pormal, pannakirelasion iti pang-ekonomia a politika ti lokal, siudad, ken estado.

Ket wen, saantay' koma a lipatan a nasukog ken natagibi ti panagdur-as ti komunidad dagiti Filipino iti Hawaii gaput' pannakasapulda idi iti trabahador a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan...nga isut' nanglukat iti naranraniag a masakbayantayo ita. Wen, isudat' pudpudno a pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii.

.

.

.

.

.

KET NAIRAMANDA ITI PAKASARITAAN TI HAWAII

Rudy Ram. Rumbaoa

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

#sakada #filammonth #historymonth #filipino #american #impormatibo #artikulo #hawaii #ammuenpaydaytoysakada #pakasaritaan

[Nabulod dagiti ladawan a nausar]

 

Ammuen Pay Daytoy, Sakada

Ladawan dagiti Sakada a Filipino iti Kaunasan ti Hawaii

ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Taldiap: Sakada, Nagpuonan ti Filipino nangruna Dagiti Ilokano tapno madanon ti Hawaii

Maysa a buya iti ladawan dagiti grupo ti Filipino sakada
a nagbagkat iti naputed nga unas.
[Nabulod ti ladawan a naaramat]

TEDDEK NI FILIPINO ITI HAWAII [Ruknoy ken ni Sakada]

[Ladawan ti dua a sakada nga agputputed iti unas]


TEDDEK NI FILIPINO ITI HAWAII
[Ruknoy ken ni Sakada]
Ken Panglagip Kadakuada
iti Pannakarambak ti bulan
ti Oktubre a kas Fil-Am Month
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com


Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan a gapuananyo
ti kinasiak, ti pamiliak ken sibubkel a Filipino;
manipud iti Oahu, Big Island, Maui ken Kauai
agraman ti isla ti Lanai ken uray pay Molokai.
Kalpasan nasurok sangagaut a tawen, idir-i ti ragsakmi
sibibiagka iti lagip, sikat' gapuanan ken ramutmi;
kalpasan dagiti naglabas a tawen, ikantami iti sangalubongan
ti adu a sakripisioyo kadakami, diminto malipatan.

Dagiti rigatyo iti kapinyaan ken uray iti kaunasan
pinanawanyo a pamilia diyo la ida binaybay-an,
uray rinibu man a milia ti inkay' nagbabaetan
maipaay laeng napintas ken naraniag a masakbayan.

Karamankay' latta iti amin a pagsayaatan
dayawendakat' sabali a puli ti sangalubongan,
gapu't ayat, pammateg ken kinamanagparaburmo
maraem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino

Nabangon dagiti pasdek a pakalaglagipam
Fil-Com Center iti Oahu a pagguummongan,
sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani
a masarakan iti agdindinamag nga isla ti Maui.

Ket kas pammigbig ti anus ken sakripisioyo
naragpatmi ti balligi nga inkam' idaton kadakayo,
wen ta kabaelanmi ti makidinnaeg sabali a puli
a makipagnaed iti Hawaii, ipagpagtangsitmi.

Naimarkan iti agdama a kaputotan naaramidanyo
kalpasan nasurok sangagasut a tawen nga isasangladyo,
sumarsaruno a henerasion ituloydanto ti narugianyo
tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino!

*nasurat ti daniw idi Disiembre, 2006

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar...]

NARAPIS, ngem natayag a lalaki.

No iti langa ti pagsasaritaan, guapo. Langana pay laeng agingga ita- dayta ni George Pacubas. Maysa a Sakada.


Ngem asino daytoy George Pacubas?
Nayanak ni George idiay Brgy. Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Abril 23, 1923. Iti panagturongna idiay Hawaii, espesial ken nakalalagip nga aldaw para ken George. Narambakan ngamin ti panagkasangayna iti barko a nagluganna nga S.S. Maunawili idi 1946 bayat iti panagturongna idiay Maui, Hawaii, a nakaidestinoanna. Kadua ni George dagiti sabsabali pay a sakada a nagpirma iti kontrata ken agragut nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii. 


Ket kas met kadagiti dadduma a sakada, maymaysa ti rason no apay a kayatda ti mapan idiay Hawaii- "naranraniag a masakbayan ken naim-imbag a gasat para kadagiti pampamiliada."


Maysa ni George kadagiti naruay nga inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S] Company.



Baro a buya ti aglawlaw, baro a biag...
Simmanglad ti barko a nagluganan ni George ken dagiti dagiti sabsabali pay a sakada iti Kahului Harbor, Maui, idi Abril 29, 1946. Ket sakbay a napalubosanda a bimmaba iti barko, naited kadakuada ti bukodda a numero kas pammigbig ti kinataoda. Indulin ni George dayta a numero a naited kenkuana agingga a nagretiro iti trabaho. 


Dagus a nangrugi idi ni George iti trabaho a kas aglammua [wenno cutting grasses], mule man [iturongna ti kabalio a nagkarga iti unas iti disso a pakaimulaanna], agbagkat ken agibunong kadagiti maimula nga unas, utility truck driver [agiwaras iti danum, dagiti kasapulan a supplies, kdpy.] kadagiti trabahador, mud truck driver [agala iti pitak manipud iti kiskisan sana ibelleng iti pagbasuraan],  ken trash trailer driver nga addaan iti PUC. Trabahona amin dagitoy agingga a nagretiro iti serbisio idi tawen 1986.


Bayat ti panagtrabahona iti HC & S, nagyan ni George iti Kampo 10 ken Hospital Camp [masarakan daytoy iti Hansen Road iti Puunene]. Makaisem ni George a manglagip kadagiti kinabbalayna iti kampo a kas kada: Pedro Pacuba, Fernando Pacubas, ken Edward "Jose" Sales.


"Naragsak ti biag iti Kampo 10 ken Hospital Camp," linagip ni George. Narimat ken naslag dagiti mata ni George iti pananglagipna ti napalabasna iti kampo. Inyangawna pay a no mabalbalin, kayatna a sublian daydi a panawen.


Ti kampo kas maysa a komunidad para kadagiti Filipinos. Tinawen met idi a marambakan ti Rizal Day ken 4th of July. Adda pay pasala a naawagan iti "ribbon dance," a no sadino dagiti ti lallaki ti agalup, maipareha ken agbayad tapno maisala ti dayag a kursunadana. 


Linagip pay ni George nga adda idi "social boxes," a dagiti lallaki ti agtitinnawar. No asino ti kangatoan ti tawar wenno bid, isu ti makaala iti dayta a kahon ken adda pay gundawayda a mangisala iti asino a balasang nga adda iti salunan. Naipalaon iti daytoy a "social boxes" ti nadumaduma a banag kas iti makan, aplayanses, ken no ania ditan a pangay-ayo kadagiti lallaki. Adu met ti maimbitaran a ka-Filipinoan a babbalasang iti daytoy a pasala.


Ket nagayat ni George ken ni Louisa...
Nangrugi ti relasion da George ken Louisa De Aquino idi yam-ammo ti Dios-ti-aluadna Mariano Patao [ama ni Linda Patao Cortez] ni George ken ni Louisa iti maysa a pasken. Nasinged nga aggayyem da Mr. Patao ken George. Nasinged met nga agpagayam ti balasang ni Mr. Patao- ni Linda ken Louisa. Agkakarruba dagitoy iti Waihe'e. Agpada met dagitoy a babbalasang a local born- nayanak ken dimmakkel iti Maui.


Iti maysa nga aldaw, idi tawen 1949, inimbitaran ni Linda ni Louisa nga atendaranda ti maysa a party. Naglugan da Linda ken Louisa iti puraw a Plymouth a karro ni George tapno itulnogna ida iti nasao a party a naangay iti Filipino Clubhouse iti Puunene. Nagguapo ketdin ti langa ni George iti kawesna a "longsleeve" shirt. Nupay nakakita idin ni Louisa iti kastoy a klase ti kawes, rinaemnna ti kinataraki ni George. Ket manipud idin, inawagan ni Louisa ni George iti "Longsleeve Filipino Guy." Banag met a saan a kinagura ni George dayta panangang-angaw ni Lousia kenkuana. Nangrugi ketdi ti pakasaritaan ti ayat ni George iti dayta a banag, a manipud idin, isu met ti nangrugian nga asideg ti rikna ti baro iti balasang. No adda wayada nga agtungtong, adu ken di maung-ungpot nga estoria iti napalpalabas a panagbiagda ti pagsaritaanda. Ket no dadduma, agdanggayda pay nga agkatawa.


Para ken ni George, dakkel ti naitulong ti "longsleeve" shirt na iti pannakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda a nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti nadaeg nga altar. Nagkallaysa ngarud da George ken Louisa idi Hunio 12, 1954, iti St. Anne's Church ti Waihe'e. Naangay ti padaya iti St. Anthony Clubhouse idiay Lower Waiehu Beach, Wailuku.


Pannakabangon ti Pamilia
Kalpasan ti kasar, nagnaed da George ken Louisa iti Hospital Camp iti dua a tawen. Kalpasanna, immakarda iti Spanish A Camp manipud tawen 1954 agingga iti 1960.


Umis-isem dagitoy nga agkaingungot iti pannakalagipda dagiti nariringgor a truck nga aglabas iti natapok idi a kalsada iti asideg ti pagtaenganda. Ket idi tawen 1960, immakarda iti Kahului. Ditoy a rinambakan da George ken Louisa ti panagretiroda iti trabaho.

Nakem ngata ti Dios ti nangitunda kada George ken Louisa iti yaakarda iti baro a disso nga ayanda. Saan nga impagarup dagitoy nga agkaingungot a ditoy gayam ti pakasarakanda ti kinaubing ken gayyem ni Louisa a ni Linda [Cortez]. Agkabatogda pay iti kalsada ken dua laeng a balay ti nagbabaetanda. Ket pudno, agpagayam ken agkarruba dagitoy iti tungpal biag!


Lima ti bunga ti naragsak a pamilia da George ken Louisa...
Ni Charise ti inauna. Nagturpos iti Maui Community College [MCC], ken agtrabaho iti County of Maui- maysa nga office clerk. Nayasawa ken ni Andrew Fuller, agtrabaho iti Johnson Brothers kas salesman. Agtrabaho pay iti Sack and Save. Dua ti annakda: da Ryan ken Jeremy.


Maikadua ni Kenneth. Nagturpos met iti MCC ken agtartrabaho kas Manager iti Local Motion Shop ti Kukui Mall, Maui. Nayasawa ken ni dati a Carlyn Apana, ken agtrabaho daytoy iti Coldwell Banker kas sekretaria. Uppat dagiti annakda: Jason, Ikaika, Corbin, ken Keely.


Ni Leona ti maikatlo. Nagturpos iti MCC ken agtrabaho iti 4 Star Mortgage. Nayasawa ken Duane Ah Yen, maysa a pintor. Da Kristi, Shauna ken Nervai dagiti annakda.


Maikapat ni George Jr. Kas met kadagiti kakabsatna a tallo, nagbasa ken nagturpos met iti MCC ken agtrabaho kas Correctional Officer. Nayasawa ken ni dati a June Facuri, agtrabaho iti State Farm Insurance. Tallo met dagiti annakda: Iris, Michael, Gannon ken Ramsey.


Ni Jason ti inaudi. Retirado iti Airforce. Agdama ita nga agtrabaho iti Terminix. Ni Berverly Versola ti kaayan-ayatna.



Ti pammagbaga ni George kadagiti agtutubo: "Respetaren ti pamilia. Agipakita iti napintas nga ugali. Mapan agbasa-- ta ti edukasion ti tulbek iti nasaysayaat ken naranraniag a masakbayan."


Kuna met ni George kadagiti kapatadanna: "Agkaykaysa, adda koma kappia. Awan ti agsisinuppiat. Taripatoen ti bagi, nangruna ti salun-at. Agwatwat ken aramiden dagiti banag a kabaelan nga aramiden ti bagi."


Magusgustoan ni George ti mangibus iti oras ken pambaranna metten ti agwatwat iti hardin da nga agasawa. Aktibo met ni Louisa kas miembro ti choir ti Christ the King Church. Tumulong pay nga agdalus ken agdekorar iti simbaan no adda waya ken tiempona. Aktibo pay da George ken Louisa iti Filipino Catholic Clubs ken tumultulong ti grupoda kadagiti maisayangkat a kombension ti Maui. Managpasiar pay dagitoy nga agasawa idiay Filipinas ken Las Vegas.


Ken ni George Pacubas: "Balligi ti pannakalukat ti dalan para iti naranraniag a masakbayan ti sumarsaruno a henerasion dagiti agtutubo..."

CELEBRATING 100 YEARS: FILIPINOS LIVING IN HAWAII "UMUNA A SIGLO, SAKADA" Album, ni Vhen Bautista [Prince of Ilocano Songs]

CELEBRATING 100 YEARS: FILIPINOS LIVING IN HAWAII
"UMUNA A SIGLO, SAKADA" Album, by Aweng Records, USA, 2005
ni Vhen Bautista [Prince of Ilocano Songs]

Naiplaka ti album idiay America
Iti umuna a gundaway, nagi-record ni Vhen iti ballasiw taaw. Daytoy pay ti kabayagan a panagiplakana ta immabot iti innem a bulan ti pannakaplano ken pannakaisagana dagiti napili a kanta.

Napintas ken maipannakkel ti album ta mismo a ni Nick Kendle (maysa a black-American) ti sound engineer, tubo ti Oahu, Hawaii, ken agindegen iti Cucamonga California.

Iti nasao nga album, naipalaon ti 14 a kanta. Adda 7 nga orihinal a komposision a kanta maipanggep ken mainaig ti kabibiag ni Sakada iti Hawaii. Dagitoy dagiti kanta "Umuna A Siglo (Sakada)," sinurat ti beterano nga Iluko ken Bannawag writer Arnold Baxa; "Filipino A Pagtamdan," sinurat ni Eliseo B. Contillo (mannurat ti Bannawag) ken musika ni Engr, Reynaldo Canto; "Pilipinas," sinurat da Dr. Elbert Moralde nga impatarusna iti Cebuano, ni Heida Poral para iti Ilonggo, ni Ma. Louisa Canto a nangipatarus iti Pangasenense, ni Mike Hisita para iti Bicolano ken Chino Romero (Vhen Bautista) para iti Ilocano ken Tagalog; "Pammategyo," sinurat ni Rudy Ram. Rumbaoa ken musika ni Vhen Bautista; "Segga," kinompos da Evangelyn dela Cruz ken Alfred dela Cruz; "Naragsak Ti Hawaii," sinurat ken musika ni Bernie Munoz ken "Balikbayan," sinurat ni Eliseo B. Contillo ken musika ni Ma.Louisa Cabanit Canto.

Pito met dagiti revival a kankanta a naipalaon met laeng iti album. Lima kadagitoy ti regional songs a kas iti "Sarung Banggui," "MalinakLay Labi," "Atin Cu Pung Singsing," "Ay Ay Kalisud" ken "Usahay." Dua ti tagalog: "Sampaguita" ken "Buhay Sa Amerika," orihinal a kinanta da Ernie Bautista ken Ping Lopez. Agpadpada a kinompos ni Chino Romero. Dagiti 12 a kanta ket inurnos ni Leo Ibarra idinto a ti Usahay ken Buhay Sa Amerika inurnos met ni Tex Cimafranca.

Ti Umuna A Siglo (Sakada) nga album ket maysa a fund raising project ti Maui Filipino Chamber of Commerce [MFCC].

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii

[nabulod ti ladawan a naaramat]

SAKADA: Teddek ni Filipino iti Hawaii Ni Rudy Ram. Rumbaoa [Nasurat idi Disiembre 06, 2006] Naikupinen, Sakada, sabali a pakasaritaan ti nagapuananyo Iti kinasiak, ti pamiliak ken ti sibubukel a Filipino, Manipud Oahu, Big Island, Maui ken Kauai Agraman Lanai ken uray idiay Molokai. Kalpasan Sangagasut a Tawen, idir-imi ti ragsakmi Sibibiagka iti lagipmi, sika't gapuanan ken ramutmi, Kalpasan Sangagasut a Tawen, ikantami iti sangalubongan Ti adu a sakripisiom kadakami, diminto malipatan. Adu a rigatmo iti kapinyaan ken kaunasan Pinanawam a pamiliam dimo ida binaybay-an, Uray rinibu a milia ti inkay' nagbabaetan Maited laeng napintas ken raniag ti masakbayan. Karamanka latta iti amin a pagsayaatan Dayawendaka't sabali a puli ken ti sangalubongan, Gapu't ayat, pammateg ken kinaparaburmo Mararaem, maitandudo ken umuna latta ni Filipino. Addan nabangon a pakalaglagipam FilCom Center iti Oahu a pagguummongan, Sabali laeng ti nadaeg a Binhi at Ani Iti agdindinamag nga isla ti Maui. Kas pammigbig ti anus ken sakripisiom Naragpatmi ti balligi ket inkam' ita kenka idaton, Kabaelanmi ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli A makipagnaed iti Hawaii, ipagtangsitmi. Naimarkan iti agdama a kaputotan ti naaramidanyo Kalpasan ti Sangagasut a tawen nga isasangladyo, Sumarsaruno a henerasion ituloyda ti narugianyo Tapno iti aramid ken pannao, malagipda ni Filipino! [copyright december2006byrudyram.rumbaoa]

Kas Ruknoy Kadagitoy 15 a Mamaingel a Lallaki ti Ilocos ken Nanglukat iti Ruangan ti Paraiso Kadagiti Simmaruno a Kaputotanda, adtoy ti kanta..."SAKADA."

SAKADA
Komposision ni Andrea Baptista

Ukradek ti pakasaritaan
Dagiti Filipino iti Hawaii
Tapno maammuantay' ti gappuanan
Dagiti Ammatay' a namuanganay

Manipud iti puerto ti Kailukoan
Naglayagda iti nalawa a taaw
Simmangladda iti kunada a Paraiso
Naipanda iti pagyananda a kampo

Naliday ti biagda a Sakada
Ket man dida mailiwliwag ti iliwda
Iti daga nga inda pinanawan
Ken napateg a kapirgis ti biagda

Maysa laeng a doliar ti horna
Agmamalem a tuok iti kaunasan
Ngem dagiti amma a nanakman
Pamiliada dida la binaybay-an

Nagbaliw ti linteg ti America
Naorderan ti pamilia ni Sakada
Isu nga addatay' met iti Hawaii ita
Nalanglangto a pasto a kunada

Agmataka pada a Filipino
Mabigbigmo kad't met laeng ti ramutmo?
No narangrang-ayen ti biagmo ita
Bigbigem nga utangmo ken ni Sakada