Ne, Saan Laeng a Sakada Dagiti Immuna nga Ilocano, Nailian pay a Salaknib Dagitoy a Pinoy iti Hawaii

Dadduma Pay...

[Nabulod laeng ti ala a ladawan a naaramat iti artikulo manipud iti BigIsland.com]

ITI bassit a tianggi ti Paia iti Maui, natangig a naiparang iti Paia Plantation ti ladawan dagiti Filipino a mangipalagip ti nasuroken a sangagasut a tawen a kontribusionda iti Hawaii. Iti maysa kadagiti ladawan, naiparang ti grupo dagiti Filipino immigrants manipud iti Hamakuapoko ken Paia- natipontiponda iti Paia Gym, a daytoy ti mangipakita ken mangpaneknek ti kasuratan ti Maui's World War II Home Guard Unit. Boluntario ti panagtrabaho dagitoy a pinoy iti pannakasalaknib dagiti igid ti baybay ken kadagiti pantalan, kampo, ken kasta met nga agwanawan manipud iti nabangon a torre. Daytoy nga estoria ket ipalagipna a dagidi a tiempo ti gubat, pinaneknekan dagitoy a Filipino immigrants a kasapulan ti serbisio ken kontribusionda tapno masalakniban ti baro a pagilian a pagyananda manipud iti iraraut dagiti kabusor. Ket babaen ti pannuporta ti armada ti Estados Unidos, naikkanda ti gundaway nga agserbi.

Kadagiti 49 a Filipino iti ladawan, adun, no di pay ket kaaduanen kadakuada ti pimmusayen ngem ti kibannuar, kinatured ken patriotismo ket sibibiag iti panunot ken agingga ita, naipasa wenno tinawid dagiti kaputotanda ti nam-ay ken wayawaya a nagun-od dagiti umili ti America babaen ti nagapuanan dagitoy a pinoy- U.S. Citizen man wenno no saan.

Iti sabali a parang ti ladawan, naadaw daytoy iti selebrasion ti July 4th Independence Day a naangay idiay Paia Filipino Clubhouse. Kadagidi un-unana a tiempo, adda makuna a Filipino Clubhouses iti tunggal komunidad a dakkel ti bilang dagiti Filipino immigrants. Kadagitoy a pasilidad, maaramat ti clubhouses no adda dakkel a pasken, selebrasion, buniag, pagkasaran, minatayan, welcome gatherings para kadagiti sangsangpetna a kameng ti pamilia dagiti Filipino wenno bisita manipud idiay Filipinas. Agserbi pay dagitoy a clubhouses a para iti komunidad gapu iti sentimiento ken ti panagtultuloy a pannakapapigsa ti linnangen ken ti pannakaitag-ay ti kultura.

Babaen ti tulong da Mildred Cernal Baldovi ken Jean Cernal Kanae, karaman dagitoy nga agkabsat iti pannakaala ti ladawan, itudo ken inagananda ti sumagmamano kadagiti Filipinos a kinagrupoda. Isuda: Gloria Rivera Tenorio, Leonard Razo Asuncion, Rosita Barbosa Agcaoili, Laura Bulda Smith, Alfredo Domingo, Stanley Domingo, Artie Visaya, George Ribucan, Nicolas Bulda, Celedonio Babayan, Alipio Cernal ken Pedro Razo.

Iti di pay nabayag, inaprobaran ti U.S. Senate Veterans Affair Committee ti pannakaaramid ti linteg dagiti beterano a Filipinos iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan tapno maited kadakuada ti maitutop a benepisio ken ti health care services. 

Nupay agarup 200,000 ti bilang dagiti Filipino a nakirupak kadagiti kabusor idi WWII babaen ti pannakaitiponda iti U.S. Military forces, pinaglikudan ti Washington ti rumbeng a benepisio a magun-od koma dagiti beterano a Filipinos idin a naggibus ti gubat. Naipilan ti nasao a paglintegan iti Senado babaen ken ni Dios-ti-aluadna Sen. Daniel Inouye tapno maipasubli dagitoy a benepisio ken iti agdama, nagabanse ti linteg iti Senate floor para iti pannakangeg ti Veterans Benefits Enchancement Act of 2007.

Iti panangilawlawag ni Inouye, "Ti nasao a paglintegan ket maipatas ken addaan dignidad- nabagas dagiti nailanad ken addaan iti American values...kasta met a makoreher ti nagkurangan ti gobierno ti America kadagiti Filipino veterans iti nabayag nga inda panaguray.

Mapattapatta nga adda pay laeng nabatbati a 50,000, no di pay ket nakuranganen ti nasao a bilang a Filipino veterans ti WWII a nawaras iti sangalubongan, adda agarup 10,000 iti U.S. Mainland, idinto nga adda 2,000 iti Hawaii.

Iti sabali a bangir, dagiti sibibiag a beterano nga agnaeden iti America ti nagkammayet ken nagtinnulong iti pannakaiyobra ti paglintegan tapno maipalubos kadagiti annakda a saanen a dumalan pay iti immigration waiting lists ken al-alisto ti pannakaproseso dagiti papelesda.

Inesponsoran ni Sen. Daniel Akaka daytoy a paglintegan.

Ti pannakaipasa daytoy a paglintegan ket importante unay ta nairaman ti benepisio ditoy ti: [1] Maisubli ti full status kadagiti Filipino veterans ti WWII a nakapukaw dayta nga estado babaen ti Rescission Acts of 1946; [2] Mabayadan dagiti Filipino veterans a nagsagaba iti disability wenno ti kinaawan mabalbalin wenno aggravated by military service with service connected compensation at the full rate; maited daytoy, sadino man ita ti pagnaedanda. [3] Maipalubos kadagiti Filipino veterans ken dagiti nakalasat iti gubat nga agnaeden iti Estados Unidos nga umawat ti pension ken death pensions- maibayad kadakuada ti agpada a gatad, agpada a kondision kas kadagiti awaten ti U.S. veterans. [4] Itden ti kasapulan kadagiti Filipino veterans nga agnaed iti ruar ti Estados Unidos, maibayad kadakuada ti espesial a pension iti lower flat rate a saanen a kasapulan ti dokumentasion ti mapastrek [income], sanikua ken nagastos iti medikal.

Iti umuna a siglo a panagyan dagiti Filipino veterans iti pagilian ti America, insakripisio dagiti Filipino ti biagda tapno masalakniban panagwaywayas ti demokrasia, a kadagiti dadduma, ar-arapaapenda ti makapan iti U.S. Kunada, "lucky you live in America," residente nga addaan iti obligasion tapno aramaten ti kalintegan ti waya-waya para iti pagsayaatan ti amin ken ti responsibilidad a mangsalaknib ken mangipateg ti masakbayan tapno iti masangnguanan nga aldaw, agbalin a modelo iti sumaruno a sangagasut a tawen.*
.

.

.

.

NE, SAAN LAENG A SAKADA DAGITI IMMUNA NGA ILOKANO, NAILIAN PAY A SALAKNIB DAGITOY A PINOY ITI HAWAII
Rudy Ram. Rumbaoa

*Sakada Corner

wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com

BARTOLOME SABLAS: Sakada

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay. Ladawan dagiti nagkauna a sakada iti Hawaii]

BARTOLOME SABLAS: Sakada
ni Rudy Ram. Rumbaoa

"Dimo panunoten ti maisubad kenka ta saan a maymaysa ti aldaw- tulongandakanto met. Apitem ti aniaman nga imulam..."

NAKAAY-AYAT iti panagistoria ni Bartolome Sablas, Sakada. Nayanak ni Bartolome Sablas idiay Bohol, pagilian a Filipinas, idi Agosto 24, 1908.

Idi agtutubo pay ni Bartolome, paggaayatna ti nangpadas iti kabaelanna nga agbiahe. Daytoy ti rason no apay a ginundawayanna ti opurtunidad a napan iti America a naglugan iti barko nga S.S. President Taft idi 1930.

Orihinal koma a nagturong ni Bartolome iti California, ngem idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, naam-ammona ti maysa nga agtutubo a lalaki a nagbuteng nga agdissaag iti barko a naglugananda a mapan koma iti Maui nga agmaymaysa. Manangngaasi a puso, daytoy ti rason no apay a nagboluntario ni Bartolome a tinulonganna daytoy nga agtutubo, ket babaen iti pammatalgedna kenkuana [ti agtutubo], nagkuyogda ngarud a nagturong iti Puunene, Maui, a no sadino a ditoy ti pagnaedan dagiti dadakkel ti nasao nga agtutubo.

Ket iti Puunene, nagpirma iti kontrata ni Bartolome tapno agtrabaho iti kaunasan ti HC $ S a kas "hapai ko" wenno agbagkat/agbunag kadagiti naputed nga unas. Nabayadan ni Bartolome iti $1.00 iti tunggal akdaw.

"Urayak la makasangit. Nagtrabahoak iti dose nga oras manipud alas sais iti bigat agingga iti alas sais iti malem. Natuok daytoy a trabaho. Kayatko pay idin ti agawid idiay Filipinas," insennaay ni Bartolome a nanglagip iti daytoy a kapadasanna iti trabaho. Ket iti naminsan, nagsakit. Ipagarupna idin no matay daytoy.

Nagnaed ni Bartolome iti Camp 8, masarakan daytoy a kampo iti katengngaan ti kaunasan nga asideg ti Pukalani iti agdama. Adda idi babai a Native Hawaiian nga addaan iti 13 nga annak- 6 a lallaki ken 7 a babbai. Kayat daytoy a babai a hawayana nga iyasawa dagiti annakna a babbai kadagiti lallaki a Filipino iti kampo. Impudno daytoy a hawayana a kayat ken magusgustoanna dagiti Filipino a lallaki. Maysa ditoy ni Bartolome a rinaem ti hawayana gapu ta makaay-ayo, naasi ken guapo.

Iti sabali a bangir, kayatna ti inaunaan nga anak a babai ti hawayana, ngem daksanggasat ta addan agtagikua iti pusona- saan a dagiti makuna nga ordinario a lallaki no di ketdi iti biag a narelihioso. Naammuan ni Bartolome a simrek pay iti kombento daytoy a babai a pagduyosanna. Ngem saan a napukaw ti namnamamana- nangruna ti idiktikta ti pusona. Nupay kasta, naragsakan ketdi ni Bartolome iti daytoy a babai ta pinilina ti nagbalin a relihiosa. Wen, debosionada.

Ngem saan a nagpaudi ni Bartolome, dina sinayang ti naited a gundawaynna. Adda pay nabati nga innem a napipintas a babbalasang ti nasao a hawayana a mabalinna pay a pagpilian. 

Idi 1937, naam-ammo ni Bartolome iti personal ti maikadua a balasang ti hawayana nga agnagan iti Elizabeth Kaeu Kamaka. Naginnasideg ti rikna agingga a nagkinnaawatanda. Nagkallaysa da Bartolome ken Elizabeth idi Enero 15, 1938 iti Holy Rosary Church ti Paia. Kalpasan ti kasar, nagindeg dagiti agasawa iti Paia iti apagbiit laeng a panawen sada immakar iti Kahana Camp, nga isu ti lugar ti Kahana Shopping Center iti Lahaina ti agdama. Nagnaedda sadiay iti 14 a tawen, kalpasanna, immakarda iti Honokawai's Puka Camp. Ditoy a dimmakkel dagiti sangapulo nga annakda.

Kas maysa nga adventurer, immakar ni Bartolome iti sabali a pagtrabahoan iti Honolua, iti Baldwin Packers, a maawagan ita iti Maui Land and Pineapple Company. Agukis iti kudil ti bunga ti mangga ken agmula iti sandia. Nagtrabaho pay iti Pioneer Mill kas irrigator ken napan pay idiay Lanai a nagtrabaho.

Nakipaset pay ni Bartolome iti kontrata dagiti trabahador a maawagan iti "kumpang." Naited kenkuana ti maysa a lote ti kaunasan tapno mulaanna iti unas agingga a mabalin a maani. Kastoy a kanayon ti inaramidna agingga a dimmakkel ti naawatna. Inawagan pay ketdin ni Bartolome daytoy iti "Kumpang Dollars."

Aktibo idi ni Bartolome a kas maysa nga ahente ti ILWU Union Bargaining ken Union Steward. Nagatendar kadagiti taripnongng ken kombension. Inaramidna met amin a pamuspusan tapno maitawaranna dagiti kapatadana a trabahador para iti umno a bayadanda iti unyon ken agpaay a para iti benepisio nga awatenda. Timultulong pay a nagorganisa iti Labor Day picnics ken karaman pay kadagiti paay-ayam a kas iti baseball. Paggaayat pay ni Barolome ti makipallot a pangibusanna ti orasna no awan trabahona.

Linagip ni Bartolome nga iti naminsan, tiniliw daytoy ti polis. Kuna ti polis nga adu unay ti nakalapanna a lames para iti pamiliana ket masapul nga agmulta iti $25.00. Nagkedked ni Bartolome a nagbayad a ti rasonna, no agbayad ti multana, saanto a makapagkalap iti dayta a lugar a nakatiliwanna. Sabali pay ti adu unay a limu [seeweeds] a nakatiliwanna. 

Kuna ti balasang ni Bartolome, ni Mary, nasidap ti panagpampanunot ni tatangna. Segun ken Mary, nalaing iti matematika ni Bartolome nupay umuna a tukad laeng ti edukasion ti nalpasna. Iti palawag ni Mary, mismo a ni tatangna ti nangisuro kenkuana iti multiplication table ken uray pay iti estimasion ti "heights" ken "weights."

"Makuna nga apagisu unay ti estimasionna," impannakkel ni Mary.

Kaay-ayo ni Bartolome ti agbuya iti game shows, baseball games iti telebision ken agbasa iti pagiwarnank. Maysa a bisayano ni Bartolome, ngem ammona ti agsao iti Ilocano ken Tagalog. Segun kenkuana, kasapulan dagitoy a pagsasao iti pannakisarita kadagiti kameng ti unyon no adda labor negotiations.

Balakad ni Bartolome kadagiti agtutubo: "No nasayaat ken respetarem dagiti dagiti tattao, agbalinda met a nasayaat ket respetarendaka. Tumulong iti pada a tao. Dimo panunoten ti maisubad kenka ta saan a maymaysa ti aldaw- tulongandakanto met. Apitem ti aniaman nga imulam."

Para kadagiti kapatadana ken natataengan kunana: "Ipateg ti pamiliam. Ayatem nga agpapada dagiti annakmo, awan koma idumdumam. Amin dagiti nasayaat a banag a nasursurom bayat iti panagbiag, ipatawidmo daytoy kadagiti annakmo. Denggendakanto dagiti annakmo no ammoda la ketdi a husto ti ibagam."

 

AGSAKDUKAYO KOMA ITI KINASIRIB

AGSAKDUKAYO KOMA ITI KINASIRIB ni Rudy Ram. Rumbaoa AGTAWEN iti duapulo ket dua ni Ernesto Agcaoili, Sr. idi napan idiay Hawaii. Nangato ti arapaap ni Ernesto para iti pamiliana isu't gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma iti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag. Ken kayatna ti agurnong iti adu a kuarta para iti masakbayanna. Maysa a sakada ni Ernesto. Ngem asino ni Ernesto? Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. idiay Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924. Napan iti Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti nagluganan a barko ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946. Agingga a sibibiag, saanto a malipatan ni Ernesto dagiti kinalugananna a lallaki iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda iti Hawaii. Innaganna ida a kas Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr. Kas met iti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki iti naraniag ken napimpintas a masakbayanda iti Hawaii. Kayatda a makalung-aw iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada. Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana iti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid iti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy kenkuana a karit ken ekspriensa. Idi makadanon ti barko a naglugananda ti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar iti pagtrabahuanna iti Maui. Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation ti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki; da Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp. Lima a doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona. Agtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton iti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill. Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan iti sabali a trabaho-- ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986. Saan a malipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinakaduana iti dayta a trabaho. Naragsak met iti kampo Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagda iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto. Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan ti tunggal panagsala iti maysa a doliar. Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy para kadagiti Filipinos. Ket kas kaugalian, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion. Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no manarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan iti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya. Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti pusaksak ni Rosita. Gapu iti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita. Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM]. Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita: Ni Ernesto, Jr., inauna. Agtrabaho iti Haleakala Observatory. Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Agtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary. Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken agdama nga agtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului. Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi. Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers, hanafuda. Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan. Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para iti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!" Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdukayo koma iti kinasirib ta awan ti makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"