GUILLIERMO BARUT: Naluktan ti ruangan iti pannakatungpal dagiti arapaapna

[Ala a ladawan da Guilliermo Barut ken Cornelia "Cora" Gabriel Soriano. Nabulod ti ladawan manipud iti Fil-Am Observer]

"Agbasa a nasayaat. No makaturpos, dakdakkel ti gundaway a makasapul iti napimpintas a pagtrabahoan."

GUILLIERMO BARUT: Naluktan ti ruangan iti pannakatungpal dagiti arapaapna
ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAPAN ni Guilliermo Barut iti Hawaii idi tawen 1946 a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Kadua ni Barut ti ginasgasut a lallaki iti panagturongna iti Hawaii tapno agtrabaho iti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan ti nasao nga isla. Ken kaaduan kadagitoy a lallaki ti naggapu iti nagduduma nga ili ti Ilocos Norte ken Ilocos Sur.

Nayanak ni Guilliermo idi Pebrero 2, 1909 iti Sinait, Ilocos Sur. Nangato ti arapaap ni Guilliermo. Kayatna nga ipaayan iti napintas, naranraniag ken nasaliwanwan a biag ti pamiliana. Nagbalin a tulbek ti panagturongna iti Hawaii tapno maluktan ti ruangan iti pannakatungpal dagiti arapaapna.

Immuna a simmanglad ti barko a nagluganan ni Guilliermo iti Big Island sakbay a nagturong iti kabangibangna nga isla ti Maui.

Bayat a nagnaed iti McGerrow Camp, Puunene, apagbiit la a nagtrabaho iti Hawaiian Commercial & Sugar Company [HC & S]. Masarakan daytoy a kampo ken kasinnango met la ti kiskisan ti HC &S.

Immakar iti pagtrabahoan- iti Maui Pine Plantation, Haliimaile. Nagtrabaho ditoy a kas laborer. Kalpasan ti sumagmamano a tawen, naital-o a kas superbisor wenno luna agingga a nagretiro iti trabaho idi 1971.

Nagindeg ni Guilliermo iti Haliimaile Camp a kas met kadagiti padana a trabahador ti plantasion. Maibilang idi a kasla away ti Haliimaile. Simple a biag ken natapok ti dalan. Nupay kasta, naulimek a komunidad ta agkakammayet dagiti agkakalugaran iti pannakatagiben ti urnos ken kappia iti nasao a lugar. Tunggal maysa, kitaenda ti pagsayaatan dagiti annak. Agpipinnaraburda iti taraon a kas iti nateng, prutas, lames a makalapan, ken uray pay ti limu wenno seaweeds a mapidut iti igid ti baybay.

Ti komunidad ti Haliimaile ket maysa a big ohana, kayatna a sawen- dakkel a pamilia. Ti Haliimaile Filipino Clubhouse ti nagbalin a sentro iti pakaangayan dagiti pasken a kas iti birthday, pagbuniag ken pagkasaran ken dadduma pay nga aktibidad dagiti Filipinos. Adda met dagiti sabsabali- bisita wenno gangannaet a tattao a dumayo iti Haliimaile no tiempo ti Paskua ken Baro a Tawen tapno makipagrambak iti kampo.

Idi tawen 1962, nagawid ni Guilliermo iti Filipinas tapno agsapul iti asawaenna. Ngem sakbay a nagawid, adda am-ammo ni Guilliermo a babai iti uneg ti kampo iti nagan a Francesca Gabriel Soriano. Inreto idin ni Francesca ti balasang a kabsatna a taga-Laoag City ken Guilliermo. Ket dayta ti nangrugian ti panagsinsinnurat da Cornelia ken Guilliermo agingga a nabukel ti ayan-ayatda.

Kalpasan ti mano a tawen a panagsinsinnubalit iti surat, saanen a maibturan ni Guilliermo ti aguray iti mabayag. Kayatna a makita ni Cornelia iti personal- rupa iti rupa. Ket idi 1963, nagluas a nagpa-Filipinas ni Guilliermo tapno idiayana iti balasang iti pannakikallaysa kenkuana.

Iti damo pay la a panagkita da Cornelia ken Guilliermo iti Manila Airport, awan duadua nga isuda ti naipalad nga agkagasat. Awan ngarud ti sinayangda nga oras, naaramid iti sibil a kasar idi Nobiembre 10, 1963. Kalpasanna, dagus a tinurongda ti Immigration Office iti Manila tapno maipagna dagiti nasisita a papeles ni Cornelia iti panagturong ken pannakikuyogna ken Guilliermo nga agsubli iti Hawaii.

Idi Disiembre 28, 1963, nagluas da Guilliermo ken Cornelia a nagpa-Hawaii. Nakadanon dagiti agkaingunot iti Maui idi Enero 1, 1964.

Sakbay a pimmusay ni Guilliermo idi Pebrero 28, 2001, kaay-ayona ti agmula iti garden-na ken mapan agkalap wenno agbanniit iti baybay. Naayat pay tumulong kadagiti gagayyemna a mangisagana iti income tax returns dagitoy. Miembro ni Guilliermo iti Haliimaile Filipino Community Association, Saranay Maui, ken St. Joseph Filipino Catholic Club.

Iti biang ni Cornelia, nagtrabaho iti Maui Pine iti maysa a tawen, Royal Lahaina Hotel iti lima a tawen, ken iti Wailea Golf Course iti sangapulo ket lima a tawen. Nagretiro iti trabaho idi 1990. Kaay-ayona ti makipaset iti aktibidad ti Senior Citizen Group, ag-garden ken agpaspasiar.

Naparaburan da Guilliermo ken Cornelia iti tallo nga annak.

Ni Cynthia ti inaunaan, nayasawa ken Rey Polendey. Dua ti annakda: da Stacie ken Brad Lee; ken ni Ryan.

Maikadua ni William "Willy" Barut, maysa a bombero ti Maui ken agtagikua iti Ikaika Screen and Door Company. Nayasawa ken Rhonda. Maysa ti anakda, ni Stephen.

Ni Melanie ti inaudi, nayasawa ken Daren Sarmiento. Maysa ti anakda, ni Amber.

Kuna ni Willy: "Nasingpet, naulimek ken nasirib ti amak. Isu idi ti masansan a tumulong kaniak kadagiti school homeworks ko. Managtulong pay kadagiti gagayyemna iti pannakaisagana dagiti income tax returns da. Pinadakkelnak a sikakardkad ken napnoan disiplina."

Para ken Cornelia, kunana kadagiti agtutubo: "Agbasa a nasayaat. No makaturpos, dakdakkel ti gundaway a makasapul iti napimpintas a pagtrabahoan." Kunana met kadagiti kapatadana: "Makipaset kadagiti aktibidad ti Senior Clubs. Ket bayat a kapigpigsaan pay ti salun-at, agpasiar, agbaniaga iti lugar a di pay napanan. Kasta ti biag..."

SAAN KOMA LATTAN A MAPNEK ITI TRABAHO A SINERKANYO

SAAN KOMA LATTAN A MAPNEK ITI TRABAHO A SINERKANYO

ni Rudy Ram. Rumbaoa


["Agbasakayo. Awatenyo ti naimbag nga ipaay ti edukasion. No de-adal, napimpintas ti trabaho ken nangatngato ti sueldo nga awatenyo. Saankayo koma lattan a mapnek iti trabaho a sinerkanyo..."]


SANGAPULO KET LIMA ti edad idi ni Anacleto Costello, ngem napadasannan no kasano ti rigat ti trabahona kas maysa a laborer iti O'okala Sugar Plantation ti Hilo, Hawaii [Big Island].

Wen isu dayta ni Anacleto, maysa a sakada.


Ngem Asino aya ni Anacleto Costello?
Nayanak ken dimmakkel ni Anacleto iti Narvacan, Ilocos Sur idi Oktubre 15, 1912. Maysa ni Anacleto kadagiti lallaki nga inesponsoran ti O'okala Sugar Plantation ti Hilo. Napan iti Hawaii idi 1927.

Ket kas met la iti rason dagiti sabsabali pay a lallaki a naawis a napan nagtrabaho, ti naranraniag a masakbayan ti pamiliana ti kangrunaan a nakagutigotanna tapno makigasanggasat iti Hawaii. Kayatna ti agurnong iti adu a doliar nga ipaw-itna iti pamiliana.

Ken adbentiurismo met ni Anacleto, kayatna a makita ti agdindinamag nga "Isla ti Paraiso" ti Pasipiko.

Ngem iti kaaddana idi iti O'okala Sugar Plantation a nagtrabahuanna, saan a nagbayag ni Anacleto iti dayta a trabahona. Alisto a naumaanna. Nabilbileg ketdi ti bitag dagiti kabagianna nga adda iti Maui. Inawisda ni Anacleto. Nagutigotda ngarud isuna tapno tumipon kadakuada iti Maui.


Iti Maui...
Nakastrek a dagus iti trabaho ni Anacleto, iti Maui Pine, apaman a nakasangpet iti Maui. Nagsueldo ni Anacleto iti 2 a doliar iti tunggal aldaw iti trabahona a kas "water boy." Trabahona ti mangidanon iti danum nga inumen dagiti padana a trabahador. Para ken ni Anacleto, nalag-an ken naragsak a trabaho kenkuana ti kina-water boyna. Binay-anna ketdi ti panangsasair kenkuana dagiti ka-Filipinoan iti sinerkanna a klase ti trabaho. Dina inkaso dagiti uyaw ken pangub-ublagda kenkuana. Ngem patien ni Anacleto nga umapalda la kenkuana.

Saan ketdi a napnek ni Anacleto, sinerrekna pay ti sabali a klase ti trabaho, iti met la Maui Pine. Nagikarton ni Anacleto kadagiti pinya a nalpasen a napuros ken nagmaneho pay iti trak. Daytoy ti trabahona agingga a nagretiro iti trabaho idi 1974.


Idi nagawid ni Anacleto iti Filipinas ken panagsublina iti Hawaii...
Nagawid ni Anacleto iti Filipinas idi tawen 1939. Saanen a nagsubli pay iti Hawaii. Napanna ketdi inkasar daydi nagbalin nga immuna nga asawana, ti Dios-ti-aluadna Eusebia Viloria. Dua ti bunga ti ayan-ayatda: maysa a lalaki ken babai.

Sa laeng nakasubli ni Anacleto iti Hawaii idi 1946 idi naawis a nagpirma tapno agtrabaho iti plantasion iti kaunasan ken kapinyaan. Agarup aginnem a ribu ti bilang dagiti lallaki a naawis a nagtrabaho. Nagrubbuat ni Anacleto ken dagiti lallaki a maagawan iti "sakada" iti pantalan ti Cabugao, Ilocos Sur. Naglugan dagitoy iti barko a S.S. Maunawili.

Saan a malipatan ni Anacleto dagiti kinalugananna a lallaki iti barko a kas kada: Silvetre Novida ken Silvestre Peros, Sr. [pimmusaydan], ken da Elpidio Cabalo, Melecio Cabadol, Pepito Ragasa, Sinon Odocayen ken Alfredo Viloria.


Biag iti kampo...
Nganngani makabulan ti panaglayag ti barko a nagluganan dagiti lallaki a nagturong iti Hawaii. Immuna a simmanglad ti barko iti Kahului Harbor. Kalpasanna, nagturong iti Big Island tapno maidissaag dagiti sabsabali pay a lallaki nga agtrabaho iti Hilo.

Naitarus da Anacleto ken dagiti lallaki iti maysa a kampo nga inawaganda idi iti Haleakala Camp, a masarakan daytoy iti Pukalani ken Makawao, Maui.

Iti agdama, nagbalinen a maysa a subdivision ti dati kampo a Haleakala. Kaaduan a gimmatang iti balayna ditoy ket dagiti dati met laeng nga empleado ti Maui Land and Pine nga akinkukua ti nasao a subdibision.

Adda met ragsak iti uneg ti kampo kadagidi a panawen. Tinawen a rambakan dagiti sakada ti Rizal Day. Adda met pasala, paay-ayam, ken pallot [chicken fight].

Maragsakan ni Anacleto a nanglagip iti ipapanda pannakisalip iti volleyball tournament idiay isla ti Kauai. Naawisda pay a nakipunsion.

Idi 1962, nayakar dagiti dadduma a lallaki ti Haleakala Camp iti sabali a disso. Dagiti dadduma, naipanda iti Haliimaile Village. Idinto a dagiti sabsabali pay, pinetisionanda dagiti nabati a pampamiliada iti Filipinas tapno makitipon kadakuada iti Hawaii. Adda pay sumagmamano a lallaki a naipan iti Korean Camp, maysa a kampo nga adda laeng iti asideg ti Maui Pine Work Station- sakbay ti Haliimaile Village.

Impudno ni Anacleto a nariknana nga agpadpada ti liday ken ragsak ti biag iti kampo. Ngem idi nagawid ni Anacleto idiay Filipinas idi tawen 1963 ta pimmusay ti anakna a lalaki ti immuna nga asawana. Ket bayat iti kaaddana sadiay, iti nakidar-ayanna a punsionan nga inangay ti maysa a kabagianna, ditoy a nasirigna ti natayag ken nalapsat a balasang nga agnagan iti Nena de Guzman. Iti pannakaam-ammona ken ni Nena, balo idin ni Anacleto iti immuna nga asawana- ni Eusebia. Tubo ni Nena iti Santa Ignacia, Tarlac.

Inako ni Anacleto a "na-love at first sight" ken ni Nena. Ngem iti kaaddana iti Filipinas, saan a nakaanay ti aldaw a bakasion a naited kenkuana isu't gapuna nga awan ti gundawayna a naam-ammo iti kinatao ti balasang. Dina pay napasiar gapu ta isu metten idi ti panagsublina iti Hawaii.

Ket iti kaadda ni Anacleto iti Hawaii, pinatulodanna ti surat ni Nena. Insingasing pay ni Anacleto iti panangikasarna ken ni Nena. Ngem saan a kas karina a napatennagna ti rikna ti balasang. Inaremna ketdi nga immuna dagiti dadakkel ti balasang- maysa a wagas para ken ni Anacleto tapno maallukoyna ti rikna ti balasang.

Gapu ta marikna ken makita dagiti dadakkel ti balasang iti kinapudno ni Anacleto, pinalubosanda ti baro nga ikallaysana ti balasangda. Naragsakan met Nena iti nagbalin a desision dagiti dadakkelna.

Iti ragsak a narikna ni Anacleto, nagawid iti Filipinas idi Mayo 1967 tapno tungpalenna ti karina nga ikallaysana ti balasang.

Idi Nobiembre 14, 1967, sinaruno ni Nena ni Anacleto a nagpa-Hawaii.

Pannakabangon ti Pamilia
Idi Oktubre 17, 1968, impasngay ni Nena ti umuna nga anakda ken ni Anacleto- ni Ernelito.

Nagturpos ni Ernelito iti kina-Business Administration iti University of Pacific, Stockton, California. Nagtrabaho iti Insulet Medical Devices.

Inasawa ni Ernelito ni dati a Laurie Leibmann. Dua ti annakda, ni Kyle ken Maile. Agnaed iti agdama ti pamilia ni Ernelito idiay danville, California.A

Ti maibalakad da Anacleto ken Nena kadagiti kapatadanda: "Agwatwat iti inaldaw ken taripatoen ti bagi."

Kadagiti agtutubo kuna dagitoy nga agkaingungot: "Agbasakayo. Awatenyo ti naimbag nga ipaay ti edukasion. No de-adal, napimpintas ti trabaho ken nangatngato ti sueldo nga awatenyo. Saankayo koma lattan a mapnek iti trabaho a sinerkanyo."

Iti Haliimaile, Maui ti taengda Anacleto ken Nena. Ditoy met la a lugar ti 'yan dagiti kapatada a sakada ni Anacleto a kas kada: Pedro Soriano, Guillermo Barut, Ricardo Tadeo, Silberio Yoro, Felix Bumanglag, Ricardo Yadao, Julian Palpallatoc, Felix Arafiles, Maximo Cabania ken Elpidio Cabalo.*