Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali...

ARSENIO MIGUEL JACINTO: "Panagtutunos, Panangipateg ken Taginayonen ti Makikappia iti Sabali..."
ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat. Maysa a buya dagiti sakada a mangdaldalus iti lawlaw dagiti pinya a naimula]

Balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan ti innimonan." Para kadagiti agtutubo, kuna ni Arsenio: "Agsakdu iti napintas nga edukasion, agpartuat nga awan iti riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

MAIKATLO nga anak da Dios-ti-aluad a Victorino ken Teresa Miguel Jacinto. Napan ni Arsenio Jacinto idiay Hawaii a kas maysa kadagiti naawagan iti Sakada idi tawen 1946 tapno makidaksanggasat ken sapulenna ti naranraniag a masakbayan nga agpaay iti bukodna a pamilia.

Nayanak idi Disiembre 14, 1921, ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag, pagilian a Filipinas. Iti ipapanna idiay Hawaii, inesponsoran ni ulitegna a Perpecto Baraoidan a kas maysa a contract laborer.

Agtawen laeng iti beinte singko idi panawanna ti ili a nakayanakanna. Napan iti Hawaii a kaduana ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio, ken Alfredo Saribay. Nagluganda iti barko nga S.S. Maunawili.

Nagrubbuat dagiti uppat a lallaki manipud iti pantalan ti Salumague, Cabugao, Ilocos Sur, idi Agosto 30, 1946 ket simmanglad ti naglugananda a barko iti Kahului Harbor, Maui, kalpasan ti sangapulo ket innem nga aldaw a panagbiahe iti taaw. Apaman a nakadanonda iti destinoda, nailuganda iti trak tapno maipanda iti Pioneer Mill Co. Ltd. ti Lahaina.

Naibalayda da Arsenio ken dadduma pay a sakada iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda iti asideg ti Pioneer Mill. Nagindeg dagitoy iti kampo nga addaan iti walo a kuarto, maysa a kusina ken maysa pagdigosan. Agarup sangapulo ket innemda amin a nagyan iti dayta a balay. Naipaayan iti paglutoan ti tunggal dua a katao.

Kalpasan ti tallo nga aldaw, nangrugi a nagtrabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter. Nagtrabaho ditoy iti unos ti makatawen. Nasuelduan iti 40 sentimos iti kada oras wenno $2.30 iti kada aldaw. Kalpasan ti maysa a tawen, nagbirok iti sabali a trabaho- irrigator, ken trabahona agingga a nagretiro idi 1983 a masuelduan iti $10.00 iti kada oras.

Biag iti Waine'e Village ken ti trabahona
Iti Waine'e Village, kaay-ayoda ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay ti pallot [chicken fight]. Paggaayatda pay ti makidar-ay kadagiti pasala a kas iti social dances, a maawagan pay iti Manzo, no sadino nga agbayad ti lalaki tapno maisala ti kursunadana a babai. Maaramat ti mau-or a kuarta iti pasalaan a pagbayad kadagiti sabsabali pay a pasken wenno pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agkandidata a reyna iti communal celebrations kas iti Rizal Day.

Bayat iti panagtrabahona iti Pioneer Mill, nagbalin a miembro ni Arsenio iti International Longshore Warehouse Union [ILWU]. Nagbalin nga instrumento ti ILWU a nagdur-asan ti kondision ti trabaho dagiti miembrona, kas iti pannakaingato ti sueldo, health benefits ken dadduma pay a kalintegan dagiti mangmangged. Malagip unay ni Arsenio a nakipaset iti dua a welga nga inangay ti unyon.

Kalpasan a nagretiro iti Pioneer Mill, nagtrabaho kas part-time iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate, ken Sacred Sacred Heart School, kas maysa a custodian.

Idi tawen 1963, nakasaganan ni Arsenio Jacinto iti naestaduan a panagbiag. Naam-ammona ti ubing ken napintas a balasang iti Siudad ti Laoag, iti nagan a Victorina Lazaro, a naam-ammo laeng ni Arsenio babaen iti surat. Nairana unay nga agpagayam ti Ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Gapu iti daytoy, nagbalin a rangtay dagiti dua nga agpagayam, da Estanislao ken Filemon, a nangipasirig ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio ket ginutigotda daytoy a mangipatulod iti surat ken ni Victoria. Nagballigi dagiti impatulod a surat ni Arsenio ken Victorina.

Idi nagsubli ni Arsenio diay Filipinas iti tawen 1965, bulan ti Disiembre, nagam-ammoda Victorina ken Arsenio iti personal, iti Manila. Nagkallaysa ngarud dagiti dua iti Embahada ti Estados Unidos iti Manila idi Disiembre 1965, ket naangay ti kallaysa iti simbaan iti Laoag idi Enero 5, 1966. Nagdennada laeng iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, nagdenna met laeng da Arsenio ken Victorina iti Hawaii idi Oktubre 15, 1966.

Bunga ti Ayan-ayat
Naparaburan da Arsenio ken Victorina iti uppat nga intelehente nga annak:
Ni Arthur ti inaunaan. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School, kalpasanna, simrek iti armada manipud 1986-1990. Naidestino idiay West Germany iti tallo ken kagudua a tawen. Maysa daytoy a vechicle mechanic. Nagtrabaho iti Westin Maui kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn, maysa ti anakda, ni Malino, ngem addaan iti tallo nga annak manipud iti umuna nga asawana, da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna da Makana ken Kalalani.

Maikadua ni Edith Jacinto. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University no sadino a naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting. Nagtrabaho kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.

Ni Jane Arruda, maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Nagbalin daytoy a Consierge Specialist Supervisor ti Westin Maui Resort. Napili a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayona ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau kasta met iti agbaniaga. Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda, ni Mason ken Leimamo.

Ti buridek kadagiti Jacinto, ni Lorraine Young. Nagatendar iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc. Maysa pay daytoy a Pre-School teacher idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Napadayawan daytoy kas tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988. Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.

Balakad ni Arsenio kadagiti nataengan: "Panagtutunos ti sangkaamaan. Panangipateg iti tunggal maysa nga awan ti innimonan." Para kadagiti agtutubo, kuna ni Arsenio: "Agsakdu iti napintas nga edukasion, agpartuat nga awan iti riribuk, taginayonen ti makikappia iti sabali."

Kaay-ayo ni Arsenio ti mapan iti sabali a lugar. Napadasannan ti nagpasiar idiay Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Paggaayatna ti agbuya iti wrestling, agmula kadagiti nagduduma a natnateng ken ag-baby sit kadagiti appokona. Aglaba pay iti bukodna a pagan-anay ken agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.

Nagbalin a rangtay ni Arsenio kadagiti dua pay a kakabsat ken kakabagianna iti ipapanda idiay Hawaii.*

LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA

Maysa a buya ti sakada a nagbagkat iti naputed nga unas...

MAYSA ni Arsenio Jacinto kadagiti rinibu a lallaki manipud iti Ilocos Region ti naawis ti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA] tapno agtrabaho iti Hawaii. Kas met la dagiti dadduma a lallaki a nagpirma iti kontrata, nangato ti arapaap ni Arsenio. Maited ti napintas ken naraniag a masakbayan iti pamiliana.


Asino ni Arsenio Jacinto?
Ni Arsenio Miguel Jacinto ti maikatlo nga anak da Victorino ken Teresa Miguel Jacinto [agpada a pimmusayen dagitoy].


Nayanak ni Arsenio idi Disiembre 14, 1921. Patneng nga Ilocano ni Arsenio ta tubo ken dimmakkel iti Siudad ti Laoag. Ni Perpecto Baraoidan, maysa a contract laborer ken angkel ni Arsenio ti nagesponsor kenkuana a mapan idiay Hawaii.


Nagrubbuat ken naglugan ni Arsenio, karaman pay dagiti sabsabali a lallaki iti barko a managan ti S.S. Maunawili manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi Agosto 30, 1946. Nakadanon ti barko a nagluganan dagiti lallaki iti Kahului Harbor iti nganngani duapulo nga aldaw a biahe.


Agtawen ni Arsenio iti duapulo ket lima idi nagpa-Hawaii. Kadua ni Arsenio ti kabsatna, ni Alejandro Jacinto, ti kasinsinna, ni Jose Alipio ken Afredo Saribay, nasinged a gayyemna.


Biag iti Hawaii
Apaman a nakasangpet ni Arsenio ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Maui, nayallatiwda iti lugar a pagtrabahuanda, iti Pioneer Mill Co. Ltd., idiay Lahaina.


Naipan da Arsenio ken dagitoy a lallaki iti Waine'e Village, maysa a plantation camp nga adda met laeng iti asideg ti Pioneer Mill.


Naibalay dagitoy a lallaki nga addaan iti walo a kuarto, maysa a kusina ken pagdigosan. Agarup ag-sangapulo ket innem dagiti lallaki a nagyan ti dayta a balay. Naipaayan pay ti tunggal dua a lallaki iti bukod a paglutoan ti taraon.


Nangrugi ti trabaho ni Arsenio iti kataltalonan a kas grass cutter kalpasan ti tallo nga aldaw a sangpetna iti Maui. Nagsueldo ti kuarenta sentimos iti kada oras wenno agdagup 2.30 a doliar iti kada aldaw. Trabaho ni Arsenio daytoy iti unos ti makatawen.


Ngem saan a napnek ni Arsenio ti daytoy a trabaho. Nagsapul iti sabali, nakastrek ni Arsenio a kas irrigator. Para ken ni Arsenio, napintas ken nalag-an daytoy a trabaho. Nagsueldo ni Arsenio ti sangapulo doliar iti kada oras iti panangimaniherna ti irigasion. Nagbayag iti trabaho agingga a nagretiro idi tawen 1983.


Ti Waine'e Village
Kaay-ayo dagitoy a lallaki ti agay-ayam iti basketball, volleyball ken uray pay agpallot [chicken fight] iti uneg ti kampo. Sabali laeng dagiti pasala a social dances-- a maawagan iti "manzo." Kunada a manzo daytoy a pasala ta agbayad dagiti lallaki tapno maisala dagiti babbai. Maysa daytoy a wagas tapno makaur-or ti pundo a pagbayadda met laeng kadagiti sabsabali pay a pasken a pakidar-ayan ken pangsuporta kadagiti agtutubo a babbai nga agpagus nga agkadidata wenno makisalip para ti kina-reyna iti Communal Celebrations a kas ti Rizal Day.


Iti unos ti panagtrabaho ni Arsenio iti Pioneer Mill, miembro pay iti International Longshore Warehouse Union [ILWU].


Nagbalin ni Arsenio nga instrumento dagiti kapatadana a trabahador iti ILWU a nangidur-as ti kondision ken kasasaad ti trabahoda iti kiskisan ken iti union. Ket gapu ti dakkel a tulong ni Arsenio, naingato ti sueldo, napapintas ti health benefits ken sabsabali pay a seknan dagiti trabahador a kas kalinteganda a mangmangged.


Nakipaset pay ni Arsenio iti dua a welga nga inangay ti unyon a nagbunga met ti nasayaat iti pannangikalinteganda ti kiniddawda a pagsayaatan dagiti mangmangged.


Kalpasan a nagretiro ni Arsenio iti Pioneer Mill, saan a nagsardeng a nagtrabaho. Simrek a nag-part-time job iti Lahainaluna High School, Lahaina Intermediate ken Sacred Heart School a kas custodian.


Idi naam-ammo ni Arsenio ni Victorina
Naam-ammo ni Arsenio ti ubing ken nalapsat a balasang a taga-Siudad ti Laoag, ni Victorina Lazaro. Ngem nagam-ammo da Arsenio ken Victorina babaen iti surat.


Nabugas ken namaris ti panagam-ammo da Arsenio ken Victorina ta nairana nga agpagayam ti ama ni Victorina, ni Estanislao Lazaro iti kabsat ni Arsenio, ni Filemon Jacinto. Ket gapu ti daytoy, nagbalin a rangtay dagitoy dua nga agpagayam iti nagbalin nga ayan-ayat da Arsenio ken Victorina. 

Impasirig ni Filemon ti ladawan ni Victorina ken ni Arsenio. Ginutigot pay ni Filemon ni Arsenio a patulodanna ti surat ti balasang ket banag a balligi ti impaaramid ni Filemon ken Arsenio.


Gapu ta kapnekan ni Arsenio ti riknana ken ni Victorina, nagbakasion idiay Filipinas idi tawen 1965, bulan ti Disiembre. Ket iti kamaudiananna, nagsarang met laeng da Arsenio ken Victorina iti personal, iti Manila.


Saan a nagtaktak ken saan a sinayang ni Arsenio ti tunggal panagpitik ti pagorasan, inurnosda ti nagbaetanda ken ni Victorina. Nagkasar da Arsenio ken Victorina iti embahada ti Estados Unidos. Kalpasanna, naangay ti kasar ti simbaan iti Siudad ti Laoag idi Enero 5, 1966.


Gapu ta kurang ti bakasion ni Arsenio iti Filipinas, nagdenna dagiti dua iti maysa a bulan sakbay a nagsubli ni Arsenio iti Hawaii idi Pebrero 5, 1966. Di nagbayag, simmaruno ni Victorina a nagpa-Hawaii idi Oktubre 15, 1966.



Ti bunga, ti pamilia...
Naparaburan da Arsenio ken Victoria iti uppat nga annak. Isuda:

Arthur, inauna. Nagadal ken nagturpos iti Sacred High School ken Lahainaluna High School. Simrek ni Arthur iti armada ti Estados Unidos idi 1986 agingga iti 1990.


Naidestino idiay West Germany iti tallo ket kagudua a tawen. Nagpaay a kas vechicle mechanic.


Nagtrabaho ni Arthur iti Westin Maui a kas irrigation groundskeeper. Nayasawa ken ni Dawn. Maysa ti anakda, ni Malino. Tallo ti annak ni Arthur iti immuna nga asawana: da Cassie-Ann, Arthur ken Bryce ken dua ti siumanna: da Makana ken Kalalani.


Ni Edith ti maikadua. Nagturpos iti Sacred Heart High School, Lahainaluna ken Chaminade University. Naawatna ti kina-Bachelor of Business Administration Degree in Accounting.


Nagtrabaho a kas Adminstrative Manager iti Bubba Gump Shrimp Co.


Ni Jane Arruda, ti maikatlo. Nagturpos iti Sacred Heart School, Lahainaluna ken iti Unibersidad ti Hawaii. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in Fashion Merchandising. Agdama a Consierge Specialist Supervisor iti Westin Maui Resort.


Napili ni Jane a third runner-up idi nakisalip iti Miss Maui Filipina Pageant idi 1995. Kaay-ayo ni Jane ti agsala iti hula iti Old Lahaina Luau ken managbiahe pay.


Nayasawa ken ni Keli'i Arruda. Dua ti annakda: Mason ken Leimamo.


Ni Lorraine Young ti buridek da Arsenio ken Victorina. Nagbasa iti Sacred Heart School, Lahainaluna [Class Salutaturian- Class of 1996]. Naawatna ti kina-Bachelor of Arts Degree in English [Creative Writing]. Isu ti Desktop Publishing Specialist ti Lahaina Galleries, Inc.


Maysa a Pre-School teacher ni Lorraine idiay Florida sakbay a nagsubli iti Maui. Naawatna ti pammadayaw gapu iti panangyalatna ti kina-tsampiyon iti Maui District Spelling Bee idi 1988.


Nayasawa ken ni Troy Young. Maysa ti anakda, ni Justice.



Balakad ni Arsenio kadagiti kapatadanna: "Panagtutunos ken panagkakammayet iti pamilia. Panagipateg ti tunggal maysa nga awan ti innimon."


Kunana kadagiti agtutubo: "Inkayo agbasa. Agsakdu iti sirib. Liklikan ti makiapa ken pagarien ti kappia."


Magustoan ni Arsenio ti agpaspasiar iti sabali a lugar. Nadanonnan dagiti lugar a kas iti Las Vegas, Washington D.C., Atlantic City ken San Francisco. Magustoan ni Arsenio a buyaen ti wrestling. Kaay-ayona pay ti agmula iti naduduma a klase ti nateng ken ag-baby-sit kadagiti appokona. Ken kabaelanna pay la a labaan ti bukodna a pagan-anay, agdalus ken aglammua iti arubayan ti balayda.


Ni met laeng Arsenio ti nagbalin a rangtay dagiti dua a kakabsat ken kabagianna iti ipapanda iti Hawaii.*



LIKLIKAN TI MAKIAPA, PAGARIEN TI KAPPIA
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com